SPLIT
Nazwa miasta wywodzi się od greckiego słowa aspalathos (pachnące ziele obficie porastające okolicę). Dzisiejszy Split to dalmatyńska metropolia i pod wieloma względami centrum regionu. Miasto ma ok. 174 tys. mieszkańców, co daje mu drugie miejsce w Chorwacji po Zagrzebiu, przed Rijeką. Wjeżdżający do niego Adriatycką Magistralą mogą się poczuć nieco przytłoczeni rozległymi blokowiskami i wieloma zakładami przemysłowymi, ale tak naprawdę to, co interesuje turystów, znajduje się w obrębie starówki, w pobliżu wszystkich dworców (kolejowego, autobusowego i morskiego).
Każdego roku do Splitu przyjeżdżają tysiące turystów, pragnących zobaczyć największą atrakcję – słynny pałac rzymskiego cesarza Dioklecjana i starówkę w jego obrębie. O rozmiarach pałacu może świadczyć fakt, że w poszczególnych częściach stanęły całkiem pokaźne domy, a korytarze zamieniły się w ulice. Również klimat służy zwiedzaniu miasta. Lata są suche, a zimy łagodne. Przeciętna temperatura lipca wynosi 25,6ºC, a stycznia 7ºC. Średnie nasłonecznienie to 7 godz. dziennie (w VII 12 godz.).
Miasto leży przy Adriatyckiej Magistrali, którą można stąd pojechać na północ do Szibenika (97 km), Zadaru (169 km), i Rijeki (393 km), na południe do Omiša (28 km), Makarskiej (64 km) i Dubrownika (216 km). Drugi ważny trakt komunikacyjny to droga nr 1 (E59) przez Sinj (28 km) i Knin (93 km) do Plitvic (155 km) oraz Zagrzebia (380 km). Do Trogiru prócz Magistrali prowadzi także lokalna droga Kaštela. Z parkowaniem w Splicie nie powinno by żadnych problemów. Znaki centar doprowadzają do dużego parkingu, na którym nawet w sezonie każdy znajdzie miejsce. Opłata wynosi 3 kn/godz., ale czasami może okazać się wyższa. Drogowskazy luka kierują do przystani promowej, przed którą – w narożniku starówki – zbudowano kolejny parking (8kn/godz., zgubienie kwitka surowo karane).
Ze Splitu odpływają promy do Rijeki, Dubrownika, włoskiej Ankony oraz na wiele dalmatyńskich wysp. Połączeń jest dużo, ale w sezonie lepiej pomyśleć o rezerwacji na bardziej ruchliwych trasach i przyjeździe na przystań kilka godzin przed odpłynięciem promu (uwaga nie dotyczy podróżujących bez samochodu).
Do portu zawija duży prom (Liburnija albo Marco Polo) dalekobieżnej linii Rijeka-Dubrownik (Bari). W sezonie jest 5-6 połączeń tygodniowo (4 do Bari). Bilet do Rijeki kosztuje 23-101 €/os. Oraz 61 €/samochód, a do Dubrownika odpowiednio 25-103 € oraz 67 €. Promy płynące w poprzek Adriatyku łączą Split z Ankoną (w sezonie 5-6 razy w tygodniu, niektóre zawijają też na Hvar i Korčulę). Bilety kosztują 44-149,50 € oraz 57,50 €/samochód. Podobne ceny ma włoska Adriatica Navigazione, której promy łączą Split z Ankoną trzy razy w tygodniu. Split jest dużym węzłem komunikacji lokalnej. Odpływają stąd promy na wyspy: Brač, do Supertaru (w sezonie 13 dziennie, 5¹º-21ºº; 19 kn/os i 88 kn/samochód); Hvar, do miasta Stari Grad ( w sezonie 5 dziennie, 8³º-20³º;27 kn/os. i 180 kn/samochód), Šoltę, do miasta Rogač (w sezonie 5 dziennie, 6³º-19³º; 19kn/os. i 88 kn/samochód); Vis (w sezonie 2 razy dziennie, z czego 1 we wt. Zawija do miasta Hvar, ale nie wypuszcza tam samochodów; 28 kn/os. i 188 kn/samochód); na trasie Spilt-Trogir- Drvenik Mali-Drvenik Veli (tylko w pt. o 15³º ze Splitu i 6³º z Trogiru), Na Lastovo, do Ubli (w sezonie 1 prom dziennie, zawijający po drodze do Vela Luka na Korčuli i do miasta Hvar – nie można wyładować samochodów; 33 kn/os. i 260 kn/samochód; na Lastovo pływa też katamaran nie zabierający samochodów, w sezonie 1 dziennie). Uruchamione jest też połączenie katamaranem (bez samochodów) na linii Split-Bol-Jelsa, pozwalając dopłynąć do wyspy Brač i Hvar (1 dziennie).
Widoczna z daleka przystań promowa znajduje się przy Gat. Sv. Duje, blisko dworców kolejowego i autobusowego, nieopodal starówki. Mają tu swe siedziby Jadrolinija (É 021/338-333, fax 021/338-222) oraz Jadroagent (É/fax 021/460-999 i 460-848). Bilety można także kupować w białych kioskach nieopodal parkingu, po drodze ze starówki do przystani.
Najbardziej przydatna jest linia autobusowa #37. Autobusy co 20 min. odjeżdżają z dworca przy głównej ulicy Domovinskog rata, mniej więcej kilometr od centrum w głąb lądu. Trasa wiedzie do Trogiru, przez Salonę i port lotniczy.
Starówka-pałac zajmuje północny brzeg dużej zatoki (Gradska luka).
Na brzegu wschodnim zbudowano przystań promową oraz dworce kolejowy i autobusowy.
Między morzem a zabudowaniami starówki biegnie wysadzana palmami reprezentacyjna Obala Hrvaskog narodnog preporoda (Riva). Idąc jej przedłużeniem na południowy wschód, dochodzi się po 10 min. do wspomnianych wyżej dworców i przystani, a na zachód – do odległego o niecałe 30 min. marszu zalesionego półwyspu Marjan, pełniącego funkcję parku miejskiego.
Zaledwie parę minut marszu na wschód od przystani jest plaża Bačvice – następne są w zatoczkach położonych dalej na wschód oraz na półwyspie Marjan.
Turistički informativni centar (É/fax 021/342-606; pn.-pt. 8ºº-21ºº, sb. 8ºº-19ºº, nd. 9ºº-13ºº) mieści się w niewielkim budynku w północno wschodnim rogu perystylu, blisko katedry. Nie najgorsze jest też Turistički Biro (É/fax 021/342-142, 342-544; pn.-pt. 7³º-21ºº, sb. 8ºº-20ºº, nd. 8ºº-12ºº) przy Obali Hrvatskog narodnog preporoda 12. Firma poprawiła jakość usług – można zarezerwować nocleg, wymienić pieniądze lub wykupić wycieczkę. Ewentualnie należy spróbować w biurze (również miejskim) przy Trgu Republike 2 (É 021/355-088). Podczas zwiedzania przydatna okazuje się Split Card (dostępna w punktach informacyjnych) – kosztuje 60 kn i umożliwia wejście do wszystkich muzeów w mieście w ciągu 72 godzin (zniżki 100 lub 50%). Kartę honorują też niektóre hotele, restauracje i biura turystyczne, udzielając ograniczonych zniżek.
Split powiela schemat przeciętnego dużego miasta – sporo drogich hoteli i niewiele miejsc noclegowych dla mniej zamożnych. W mieście i najbliższych okolicach nie ma kempingu.
Pośrednictwem w rezerwacji zajmuje się Turistički Biro (patrz wyżej); 28-36€/pok. 2 os., 52-92 €/apartament 2-6 os.
W centrum i okolicach, zwłaszcza przy Rivie, jest zatrzęsienie lokali gastronomicznych. Na wschód i północny wschód od pałacu (po drodze do głównego parkingu) znajduje się duże targowisko, m.in. owocowo-warzywne. Można tu także znaleźć kilka tanich barów szybkiej obsługi, np. Fast food 202 przy parkingu. Supermarket jest przy ul. Svačićeva 1 , kilka minut na północny zachód od pałacu.
Restauracja Kod Joze (ul. Sredmanuška 4, É 021/347-397). Kawałek na północny wschód od pałacu; 11ºº-24ºº; główne dania kuchni dalmatyńskiej od 40 kn..
Pizzeria Galija (ul. Tončićeva 12; É 021/347-932). W północno-zachodniej części starówki; 9ºº-23ºº, nd. 18ºº-23ºº, podobno najlepsze pizze w mieście (22-35 kn).
Restauracja Ponoćno sunce (ul. Teutina 15; É 021/361-011). Čevapčići, spaghetti i bary sałatkowe. W nd. zamknięte.
Restauracja Adriana Obala Hrvatskog narodnog preporoda, przy Rivie, z ogródkiem; 7ºº-24ºº; dobre miejsce na owoce morza (dość drogo!).
Kawiarnia Luxor. Najbardziej znany lokal Splitu, w samym centrum – w perystylu, naprzeciwko katedry; 8ºº-24ºº. Z dużego ogródka roztacza się widok na centralną część pałacu, niestety ogródek psuje kompozycję perystylu. Wnętrze z kolumną na środku jest również atrakcyjne.
Apteki całodobowe – ul. Gundulićeva 52, Pupačićeva 4.
Internet – Internet Games (przy dworcu kolejowym), Issa (ul. Dobrić 12), Mriža (ul. Kružićeva 3).
Pieniądze. Wymianę prowadzi wiele biur turystycznych w centrum i okolicach dworców, a także Splitska banka przy promenadzie (Visa). Bankomat można znaleźć m.in. przy przystani promowej.
Poczta główna ul. Kralija Tomislava 9, na północnych obrzeżach starówki (pn.-pt. 7ºº-20ºº, sb. 7ºº-12ºº). Obok wchodzi się do centrum telefonicznego (codz. 7ºº-21ºº). Inny urzą d pocztowy działa nieopodal dworca kolejowego (Obala Kneza Damagoja 3).
Policja É 92.
Szpitale Firule (ul. Spončićeva 1, É 021/556-111), Nova bolnica (É 021/577-111), Salus (prywatny; É 021/358-883).
Taksówki – przy porcie (É 021/347-777), przy hotelu Bellevue (É 021/350-555), przy nowym szpitalu – Nova bolnica (É 021/551-888).
Wypożyczalnie łodzi ACI Split (Uvala Baluni bb, É 021/398-548 398-599, fax 021/398-556), Bav Adria Yachting (É 021/361-712), Gringo Nautica (É 021/525-090), Euromarine (É 021/341-017), Ultra (É 021/361-681).
Pierwsza osada powstała pomiędzy IV a III w. p.n.e., a jej założycielami byli Grecy z wyspy Vis. W I w. n.e. okolice podbili Rzymianie, którzy w sąsiedniej Salonie utworzyli stolicę prowincji. Miejsce stało się sławne dzięki Dioklecjanowi (po 243-316), znanemu z nienawiści do chrześcijan. Cesarz pochodził z Salony i ostatnie lata życia zapragnął spędzić w rodzinnych stronach. W 295 r. zaczęła się budowa pałacu i tę datę można uznać za początek Splitu (pałac ukończono po 10 latach). Po śmierci Dioklecjana następni cesarze i ich rodziny również tu mieszkali.
W 614 r. Salona została zniszczona przez zjednoczone siły Awarów i Słowian. W IX w. okolica dostała się pod panowanie bizantyjskie, a w XI w., za rządów króla Petra Krešimira, znalazła się w granicach Chorwacji. W 1420 r. Split podzielił los Dalmacji – zawładnęła nim Wenecja. Następne stulecia upłynęły pod znakiem stagnacji – stan ten trwał właściwie do I poł. XX w. Po I wojnie światowej Split znalazł się w granicach Jugosławii, a Zadar, do tej pory główne miasto Dalmacji, przejęli Włosi. Dało to impuls do rozbudowy portu w Splicie i w konsekwencji doprowadziło miasto do dzisiejszej pozycji.
ZWIEDZANIE
Pałac Dioklecjana
„Gdzie ten pałac?” – pytają niektórzy po dotarciu na starówkę. Rezydencja cesarza Dioklecjana jest tak duża, że... jej nie widać. A w dodatku to, co z niej zostało, jest w sporej części zasłonięte przez nowszą zabudowę. Całość sprawia raczej wrażenie średniowiecznego miasta z antycznymi pozostałościami, otoczonego przez mury obronne, niż pałacu. Wystarczy powiedzieć, że w obrębie pałacowych murów stoi dziś 220 budynków (głównie z XVIII w.), w których mieszka ok. 3 tys. ludzi.
Rezydencję Dioklecjana wznoszono w latach 295-305 n.e. Cesarz zbytnio nie liczył się z kosztami, sprowadzając marmury z wyspy Brač, Włoch i Grecji oraz stare kolumny i sfinksy z Egiptu. Powstała prostokątna budowla o imponujących rozmiarach 215 x 181 m, z murami obronnymi o wysokości dochodzącej do 26 m i o 2 m grubości, o 16 basztach. Nie myślano wtedy o budowaniu podobnych umocnień od strony morza, nie było jeszcze wtedy promenady, a mury obmywały fale. Do pałacu wchodziło się przez cztery bramy: Złotą, Srebrną, Brązową i Żelazną. Wnętrze podzielono na cztery sektory, między którymi przebiegały dwa prostopadłe trakty komunikacyjne: Decumanus i Cardo. Północną część rezydencji zajmowała służba i straże, cesarz miał apartamenty z widokiem na morze.
Perystyl i westybul. Centralną część pałacu wyznaczał podłużny dziedziniec – perystyl. (35 x 13 m), pełniący funkcje reprezentacyjne, obniżony kilkadziesiąt centymetrów w stosunku do poziomu ulic, które zbiegają się przy jego północnym krańcu. Od strony katedry plac zamyka rząd połączonych ze sobą sześciu korynckich kolumn. Nieopodal siedzi egipski sfinks z czarnego granitu, który ma 3,5 tys. lat, a wygląda jakby wyrzeźbiono go niedawno.
Westybul to oficjalne wejście do cesarskich apartamentów. Widać go z lewej strony, jeśli się stoi tyłem do katedry. Na pierwszym planie cztery kolumny podpierają masywny fronton ozdobiony rzeźbionymi motywami roślinnymi.
Katedra św. Dujama. Po wschodniej perystylu stoi dawne mauzoleum Dioklecjana – ośmiokątna konstrukcja otoczona przez 24 kolumny z wejściem strzeżonym przez sfinksy i lwy. Wewnątrz po cesarskich czasach zachowały się korynckie kolumny i fryz ponad nimi, przedstawiający m. in. Dioklecjana i jego żonę oraz sceny mitologiczne (np. Eros na polowaniu). Pod koniec VII w., z inicjatywy pierwszego arcybiskupa miasta, mauzoleum przekształcono w katedrę (katedrala svetog Duje, pierwotnie św. Marii). Na przestrzeni dziejów świątynia była wielokrotnie przebudowywana. Do kościoła (É 021/342-589); codz. 8ºº-20ºº; 5 kn) wchodzi się przez romańskie drzwi z orzechowego drewna 5 x 3,5 m), z 28 kwadratowymi wnękami, w których wyrzeźbione zostały sceny z życia Chrystusa (dzieło Andriji Buvina z 1214 r.) Wnętrze to istna mieszanka stylów. Romański reprezentuje XIII-wieczna ambona stojąca na 6 kolumnach z ptakiem siedzącym na balustradzie. Z tego samego wieku pochodzą najstarsze w Dalmacji ławy za głównym ołtarzem. Późnogotycki jest prawy ołtarz – dzieło Bonina z Mediolanu (1427 r.). Obok ołtarza zobaczyć można XV-wieczne freski Dujama Vuškovića. Pierwotna płyta sarkofagu z wizerunkiem św. Dujama została w 1770 r. zastąpiona przez kopię. (oryginał przeniesiono do świątyni Jowisza). Lewy ołtarz św. Anastazego (sv. Staš) rzeźbiarskie arcydzieło Juraja Dalmatinca (1448 r.) Centralną sceną jest Biczowanie Chrystusa, w której Chrystus – co nietypowe – próbuje uciec prześladowcom. Barokowy ołtarz główny pochodzi z XVII w.. Na cyborium umieszczono niewielkie obrazy M. Ponzonija, a nieco z boku gotycki drewniany krucyfiks z XIV w. Jeszcze jeden barokowy ołtarz (z 1767 r.) jest z północnej strony. Poświęcony został patronowi kościoła, a wyrzeźbił go G.M. Morlaiter. Poniżej poziomu katedry znajduje się krypta, przekształcona w późniejszych czasach w kaplicę św. Łucji.
W katedrze są też: skarbiec (riznica) i archiwum z bogatą kolekcją romańskich i późniejszych przedmiotów liturgicznych, nierzadko wykonanych ze złota. Szczególną urodą wyróżnia się cyborium z 1522 r. Spośród zgromadzonych rękopisów warte uwagi są: ewangeliarz z VIII w., tzw. Supertarski kartular z XI w. i XIII-wieczna Historia salonitana autorstwa Toma Arhidiakona.
Najbardziej charakterystycznym elementem katedry (i całego miasta) jest wysoka, 61-metrowa, wolnostojąca romańska dzwonnica (zvonik; codz. 8ºº-20ºº; 5 kn). Zaczęto wznosić ją w XIII w., a prace ostatecznie ukończono w XVII w. Mimo tak długiego okresu budowy nie była to udana konstrukcja. Już pod koniec XVIII w. zaczęła się przechylać i stwarzać poważne zagrożenie. Rozebrano ją, a w 1908 r. ponownie ustawiono. Można ocenić trud budowniczych, patrząc na wieżę z oddali – jest masywna i lekka zarazem. Efekt ten osiągnięto dzięki bardzo wysokim biforiom (podwójne okna), umieszczonym po dwa w każdej ścianie na każdym piętrze – dzięki nim odnosi się wrażenie, jakby konstrukcja była ażurowa. Na dzwonnicę można wejść, żeby przyjrzeć się pałacowi z lotu ptaka – naprawdę warto!
Świątynia Jowisza. Naprzeciwko dzwonnicy odchodzi z perystylu wąska uliczka Kraj sv. Ivana, prowadząca do dawnej rzymskiej świątyni Jowisza (Jupiterov hram; może być jeszcze w remoncie, po zakończeniu prac ma być czynna 8ºº-20ºº; 5 kn). W VII w. przekształcona została w chrześcijańskie baptysterium. Kamienna budowla na wysokim fundamencie od zewnątrz wyróżnia się bogato zdobionym portalem i kolumnami oplecionymi roślinnymi ornamentami. Wnętrze przykryte jest cennym kasetonowym sklepieniem. Na środku stoi zbudowana na planie krzyża chrzcielnica, ozdobiona m. in. płytą z wizerunkiem Chrystusa, oraz słynną XI-wieczną płaskorzeźbą przedstawiającą króla Zvonimira na tronie. Warte uwagi są też: bardzo stare sarkofagi (nawet z VII w.) zasłużonych arcybiskupów, płyta z płaskorzeźbą św. Dujama dłuta Bonina z mediolanu (1427 r., przeniesiona z katedry w 1770 r.), ozdobny fryz na trzech ścianach i figura Jana Chrzciciela, działo Ivana Mestrovića. Pod posadzką jest krypta, w której dawniej odprawiano nabożeństwa. Wejścia pilnuje egipski sfinks bez głowy.
Pozostałe atrakcje pałacu. Idąc na północ przedłużeniem perystylu (ul. Dioklecijanova), po chwili dochodzi się do pałacu Ivellio (Augubio), po lewej. Warto zwrócić uwagę na jego gotycki portal (wewnątrz jest renesansowy dziedziniec). Od północnej strony ulica kończy się Bramą Złotą (Porta Aurea), wyprowadzającą dawniej w kierunku Salony. Do dzisiaj widoczne są ślady jej świetności. Niedaleko za bramą stoi słynny pomnik Grgura Ninskiego (zob. Poza pałacem).
Wracając na południe ul. Dioklecijanovą, można skręcić w lewo w ul. Papalićevą, i dojść do Pałacu Papalić, obecnie muzeum miejskiego (zob. Muzea i galerie). Budynek uważa się za najcenniejszy gotycki zabytek w Splicie. Nic dziwnego – powstał wg projektu Juraja Dalmatinca. Zdobi go bogato rzeźbiony portal p poczwórne okno od południowej strony, zachowały się też oryginalne gotyckie sklepienia.
W kierunku równoleżnikowym biegnie przez pałac dawny Decumanus (dzisiejsze ulice Krešimirova i Poljana Kraljice Jelene). Od zachodu zamyka go podwójna Brama Żelazna (Porta Ferrea). Wcześniej z północnej strony stoi dom z ozdobnym frontonem – pałac Cindro (XVII w.), uważany za najważniejszą barokową budowlę w mieście. Od strony wschodniej główny trakt pałacowy kończy się Bramą Srebrną (Porta Argentea), za którą zaczyna się targowisko.
Poza pałacem.
...
jaw44