Prawa termodynamiki.pdf
(
372 KB
)
Pobierz
fizyka 2k.qxd
jak to odkryli
kładami dochodzenia układów do stanu równo-
wagi. Próbowaliśmy zrozumieć to fenomenalne
zjawisko na kilku poziomach trudności – od najpros-
tszego wyjaśnienia empirycznego, przez symulacje
numeryczne, aż po sformułowanie (na razie jeszcze
niepełne) drugiej zasady termodynamiki i wprowa-
dzenie pojęcia entropii. Punktem kulminacyjnym był
osławiony paradoks demona Maxwella, który uzmys-
łowił nam, jak bardzo subtelną sprawą jest to, co uz-
najemy za układ fizyczny i w jaki sposób możemy sto-
sować prawa termodynamiki. Wszystko, co do tej po-
ry omawialiśmy, miało w swoim zamierzeniu jeden
cel: przekonać Czytelników (mam nadzieje skutecz-
nie), że entropia w procesach spontanicznych zawsze
rośnie i nie ma co do tego żadnych wątpliwości empi-
Tomasz Sowiński
jest asy-
stentem w Centrum Fizyki Te-
oretycznej PAN. W 2005 roku
skończył z wyróżnieniem stu-
dia na Wydziale Fizyki Uni-
wersytetu Warszawskiego
w zakresie fizyki teoretycznej,
a trzy lata później uzyskał tam
stopień naukowy doktora. Od
lat zajmuje się popularyzacją
nauk przyrodniczych. W roku
2008 otrzymał tytuł Mistrza Po-
pularyzacji Nauki „Złoty
Umysł” w konkursie Prezesa
Polskiej Akademii Nauk.
Prawa
termodynamiki
przedstawiona w tym tekście jest bardzo okrojoną
wersją pełnej teorii i nie stosuje się we wszystkich
możliwych przypadkach. Czynię to jednak celowo,
abyś, Czytelniku, mógł sobie jakoś to wszystko wyob-
razić i nabrać podstawowych intuicji fizycznych. Sub-
telne problemy pojawiające się w tym sformułowaniu
bezwzględnie pominę, ale podkreślić należy, że są
one rozwiązane w pełnym sformułowaniu teorii.
Tomasz Sowiń ski
rycznych. Na zakończenie tej podróży przez zjawiska
termodynamiczne tym razem chciałbym opowiedzieć,
jak we współczesnym sformułowaniu rozumiemy pra-
wa termodynamiki i co z nich można wywnioskować.
Termodynamika, tak jak każda teoria naukowa,
składa się z trzech elementów. Pierwszym są definicje,
czyli zdania wprowadzające pewne pojęcia, którymi bę-
dziemy się posługiwali. Drugie to postulaty, których
prawdziwość przyjmujemy na wiarę i nie podajemy
w wątpliwość. Krótko mówiąc, teraz odwracamy
wszystko w drugą stronę. Wcześniej staraliśmy się np.
znaleźć jakieś wytłumaczenie dla prawa wzrostu entro-
pii. Teraz, mądrzejsi o nasze wcześniejsze lekcje, uzna-
jemy, że jesteśmy do niego przekonani. W przypadku
termodynamiki postulaty są trzy: zerowa, pierwsza
i druga zasada termodynamiki. Ostatni krok to spraw-
dzenie, jakie wnioski płyną z przyjętych założeń i po-
równanie ich z wiedzą eksperymentalną. Dawno, daw-
no temu (dokładnie trzy lata temu w MT 02/2006), kiedy
to zaczynałem przygodę z „Młodym Technikiem”, mó-
wiłem o zasadzie naukowego myślenia stworzonej
przez Arystotelesa i obowiązującej do dziś. To właśnie
te trzy kroki: DEFINICJE–POSTULATY–WNIOSKI I WE-
RYFIKACJA EMPIRYCZNA, są kolejnymi elementami
tej zasady, której każdy naukowiec powinien hołdować.
Zanim przejdziemy do sformułowania naszej te-
orii, chciałbym jeszcze podkreślić, że termodynamika
DEFINICJE
Pierwsza definicja określa, czym będziemy się
zajmowali i wprowadza pojęcie
układu
. Układ to wy-
odrębniona część wszechświata, która nas interesuje.
44
O
d kilku miesięcy zmagaliśmy się z wieloma przy-
Na początku, kiedy próbowano sformalizować prawa termo-
dynamiki, nikt nie przypuszczał, że teoria jest niekompletna.
Ze swej natury układ jest przestrzennie ograniczony.
W zależności od sytuacji może to być gaz zamknięty
w pojemniku albo woda w szklance. Może to być rów-
nież coś znacznie większego, jak całe jezioro czy na-
wet galaktyka lub coś jeszcze innego. Ważną cechą
układu jest to, że jest on na tyle duży, że możemy mu
przypisać pewne makroskopowe wielkości jak np. ob-
jętość. W tym sensie układem nie może być pojedyn-
czy atom lub cząsteczka, gdyż są to obiekty mikrosko-
powe z samej swej natury. Wszystkie pozostałe
obiekty będziemy nazywali
otoczeniem
. Oczywiste
jest jednak, że otoczenie jest również układem, bo
spełnia warunki definicji.
Układ znajduje się zawsze w pewnym
stanie
.
Stan układu to nic innego jak zbiór jego wszystkich
możliwych własności fizycznych, ale oczywiście ich
określenie może być bardzo trudne. Pośród wszys-
tkich stanów wyróżniamy tzw.
stany równowagi
. Są
to stany, w których makroskopowe własności układu
nie zmieniają się w czasie. Termodynamika w naszym
sformułowaniu to teoria fizyczna zajmująca się właś-
nie stanami równowagi i do nich się ograniczymy.
Układ, znajdując się w stanie równowagi, nie
zmienia swoich własności. Jeśli jednak w jakiś spo-
sób będziemy mu dostarczali lub odbierali energię, to
będzie on ewoluował. Musimy to robić oczywiście od-
powiednio wolno, tak aby w każdej chwili układ (choć
ewoluując) znajdował się w stanie równowagi. Taką
ewolucję układu przez stany równowagi będziemy
nazywali krótko
procesami
. Fachowcy nazywają je
procesami kwazistatycznymi, ale my tylko takimi bę-
dziemy się zajmowali.
Ostatnia potrzebna nam definicja to rozróżnie-
nie sposobów, na jakie możemy dostarczać energii do
układu. Dla uproszczenia będziemy się zajmowali tyl-
ko procesami, w których nie następuje wymiana ma-
terii pomiędzy układem i otoczeniem. W takiej sytua-
cji istnieją tylko dwa sposoby przekazywania energii
do układu. Pierwszy to
praca
, czyli oddziaływanie
mechaniczne na układ (np. zmiana jego objętości).
Praca jest zawsze wykonywana przez siły makrosko-
powe, czyli takie, które możemy zmierzyć np. zwyk-
łym dynamometrem. Jest zatem dobrze określone,
w którym miejscu ile pracy dostarczamy. Drugi spo-
sób to
ciepło
. Ciepło to każdy inny od pracy rodzaj
dostarczania energii do układu. Ciepło to rozproszona
forma dostarczania energii. Tylko na poziomie mikros-
kopowym można zrozumieć, jak jest ona przekazywa-
na. Aby mieć pewien obrazek w głowie, najlepiej jest
zapamiętać to na przykładzie w następujący sposób.
Wyobraźmy sobie zamknięty w pojemniku gaz. Jeśli
zmienimy objętość naczynia (np. przesuwając tłok), to
dostarczamy lub odbieramy energię w postaci pracy.
Jeśli podgrzejemy naczynie grzejnikiem lub włożymy
go do lodówki, to odpowiednio dostarczamy lub od-
bieramy energię na sposób ciepła. Ten prosty przy-
kład nie jest może ogólny, ale dobrze ilustruje to roz-
różnienie. Jak się okaże później, jest ono fundamen-
talne dla sformułowania praw termodynamiki.
Czas teraz podać postulaty, na których się ona opiera.
Podkreślmy jeszcze raz, że postulaty przyjmujemy na
wiarę i od teraz nie będziemy się rozwodzili nad ich
słusznością. Jeśli ktoś zastanawia się, skąd się one
wzięły, to niech pamięta, że istnieją różne doświad-
czenia, które są przesłanką za ich prawdziwością.
Może to wydawać się oczywiście mało satysfakcjonu-
jące, ale warto zdawać sobie sprawę, że tak się dzieje
przy konstruowaniu każdej teorii naukowej. Gdy Isaac
Newton formułował swoją teorię – mechanikę, to też
zapostulował trzy jej zasady. Jego przekonanie
o słuszności wyboru wyrastało z wcześniejszych do-
świadczeń Galileusza i innych uczonych, ale nigdy
nie zostało ostatecznie potwierdzone. Podobnie jest
z postulatami teorii względności Einsteina, mechaniki
kwantowej, a nawet teorii ewolucji Darwina czy ge-
netyki Mendla. Najważniejsze jest bowiem to, czy
z przyjętych postulatów wynikają wnioski zgodne
z doświadczeniem czy nie. Termodynamika jest
w tym sensie teorią bardzo podobną do innych.
Zerowa zasada termodynamiki
Już sama nazwa tego postulatu może wydawać
się dziwna i niewątpliwie wymaga wyjaśnienia. Dla-
czego numeracja zaczyna się od zera? Sprawa jest
bardziej prosta, niż się wydaje, a jednocześnie bardzo
pouczająca. Otóż na początku, kiedy próbowano sfor-
malizować prawa termodynamiki, nikt nie przypusz-
czał, że teoria jest niekompletna. Dobrze były już ug-
runtowane w świadomości fizyków (i tym samym po-
numerowane) inne zasady termodynamiki i dopiero
na początku XX wieku okazało się, że brakuje jeszcze
jednego, prostego założenia, o którym mówi właśnie
ta zasada. Ponieważ numer 1 był już „zarezerwowa-
ny” od prawie stu lat, nadano jej, troszkę dla humoru,
numer zerowy. Cóż takiego mówi zerowa zasada ter-
modynamiki? Stwierdza ona po prostu, że jeżeli dwa
układy są w równowadze termicznej (patrz MT
08/2008) i jednocześnie układ drugi jest w równowa-
dze termicznej z jakimś innym układem trzecim, to
również pierwszy układ jest z nim w równowadze ter-
micznej. Może to się wydawać oczywiste, ale wcale
takie nie jest z punktu widzenia naukowego. Nie moż-
na bowiem tego w żaden sposób wykazać, mając do
dyspozycji tylko pozostałe zasady termodynamiki.
Jednocześnie jest czymś podstawowym, że wszystkie
ciała w równowadze termicznej mają tę samą tempe-
raturę (patrz MT 07/2008). Krótko mówiąc, ten postu-
lat zapewnia, że temperatura to wielkość, którą zna-
my z naszego codziennego życia.
POST
ULATY – PRAWA TERMODYNAMIKI
Przed chwilą zdefiniowaliśmy wszystkie po-
trzebne pojęcia występujące w naszej naukowej teo-
rii, którą historycznie nazywa się termodynamiką.
45
jak to odkryli
Pierwsza zasada termodynamiki
Ten postulat budzi najmniej kontrowersji, gdyż
był on historycznie sformułowany jako pierwszy. Było
to jeszcze w XIX wieku, a dokonał tego James Joule.
Wynika on wprost z obserwacji, że ciepło jest niczym
innym jak tylko jedną (choć bardzo dziwną) z postaci
energii, która podlega prawu zachowania. Dziś wyda-
je się to oczywiste, ale w czasach Jamesa Jou-
le’a wcale takie nie było. Ani to, że ciepło to energia,
ani to, że energia jest zachowana. W swoim słynnym
eksperymencie Joule wykazał, że stan układu można
zmienić dokładnie w ten sam sposób, dostarczając
mu zarówno energii mechanicznej, jak i ciepła. Właś-
nie dlatego jednostkę energii w układzie SI nazywa-
my dżulem. Jedną z konsekwencji tej termodynamicz-
nej zasady jest istnienie
energii wewnętrznej
układu.
Każdy układ w konkretnym stanie ma określoną ener-
gię wewnętrzną. Energię wewnętrzną można zmienić
na dwa sposoby: albo przez dostarczenie ciepła, albo
przez wykonanie pracy, a każda jej zmiana powoduje
zmianę stanu układu. Termodynamiczny proces pole-
ga zatem na zmianie stanu układu na skutek dostar-
czania lub odbierania ciepła i wykonywania pracy.
Podczas procesu układ przechodzi z jednego swojego
stanu do drugiego i zmienia się (lub nie) jego energia
wewnętrzna i przy tym jest wykonywana pewna pra-
ca i dostarczana pewna ilość ciepła. Ile jest tej pracy
i ile ciepła, zależy od konkretnego przebiegu procesu.
Nawet jeśli stan początkowy i końcowy układu jest
ustalony, może być różnie, bo różne procesy mogą łą-
czyć te same stany układu. Zawsze jednak musi być
spełniony związek
się od siebie. Ważne jest nato-
miast to, że konkretna wartość
energii wewnętrznej jest przypi-
sana do każdego stanu układu.
Jeśli zatem w jakimś procesie uk-
ład wraca po pewnym czasie do
tego samego stanu, to jego ener-
gia również.
Druga zasada termodynamiki
Potocznie mówiąc, druga
zasada termodynamiki mówi
o kierunku, w jakim przebiegają
wszystkie procesy spontaniczne.
W naszym sformułowaniu procesy
takie przebiegają albo podczas
zmiany zewnętrznych sił, które ut-
rzymują układ w równowadze
(czyli wykonywania pracy), albo
podczas dostarczania ciepła. Gdy
tak się dzieje, to układ ewoluuje
w taki sposób, aby w każdej
chwili osiągnąć stan równowagi. Ten postulat stwier-
dza wprost, że oprócz energii i innych wielkości, które
zależą od stanu układu, jest jeszcze jedna: ENTRO-
PIA. Entropia to taka wielkość, która w stanie równo-
wagi osiąga maksymalną możliwą wartość. To wyjaś-
nia, dlaczego układ w każdej chwili procesu znajduje
się w stanie równowagi. Jest tak dlatego, że podczas
powolnego procesu (a przypominam, że takimi się
właśnie zajmujemy) układ natychmiast dostosowuje
się do nowych warunków zewnętrznych i osiąga stan,
którego entropia jest największa. A jest to właśnie
stan równowagi.
Druga zasada jest prawem ilościowym i podaje
bezpośredni wzór na zmianę entropii w procesach
(kwazistatycznych). Okazuje się, że w takim przypad-
ku entropia zależy tylko od ilości ciepła, jaka jest dos-
tarczana w danym momencie do układu i od jego tem-
peratury. Nie zależy natomiast od wykonywanej pra-
cy. Jeśli dostarczymy malutką porcję ciepła
,
U
jest zmianą energii wewnętrznej układu,
Q dostarczonym ciepłem, a
W
wykonaną pracą. Z te-
go wzoru jasno widać, że dwa różne stany tego same-
go układu mogą mieć tę samą energię. Co oczywiste,
inna para stanów układu może mieć energie różniące
Δ
Q
do uk-
ładu o temperaturze
T
(w skali Kelvina), to jego entro-
pia zmieni się następująco (entropię oznaczamy literą
S
)
46
gdzie
δ
Do swojej pracy silnik potrzebuje dwóch układów o różnych
temperaturach (nazywa się je odpowiednio chłodnicą i grzejnikiem).
Wyjaśnienie tego związku jest bardzo akade-
mickie i wymaga pewnej wiedzy matematycznej. Dla-
tego nie wgłębiajmy się w to w tej chwili. Ważniejsze
są wnioski, jakie z tej zasady płyną. Najlepiej posłuż-
my się przykładami.
KONSEKWENCJE
DRUGIEJ ZASADY TERMODYNAMIKI
Przykład 1
Wyobraźmy sobie dwa układy, które mają tem-
peratury
T
1
i
T
2
. Załóżmy, że z układu pierwszego
przepływa ciepło do drugiego i zobaczmy, jakie ogra-
niczenia na ten proces nakłada druga zasada. Skoro
z układu pierwszego wypływa ciepło
δ
przy czym, jak łatwo się przekonać, równość zachodzi
tylko wtedy, gdy entropia całego układu się nie zmie-
ni. Takie urządzenie, które zamienia część ciepła na
pracę, nazywamy
silnikiem cieplnym
. Jak widać, sil-
nik cieplny nie może mieć stuprocentowej sprawnoś-
ci. Nawet jeśli jest na tyle idealny, że w ogóle nie
zmienia entropii układu (wtedy, jak pamiętamy ze
szkoły, może to być silnik Carnota). Widać również,
że do swojej pracy silnik potrzebuje dwóch układów
o różnych temperaturach (nazywa się je odpowiednio
chłodnicą i grzejnikiem). Sprawność jest tym bliższa
100%, im większa jest różnica tych temperatur w skali
bezwzględnej Kelvina. Warunek na wykonaną pracę
jest zatem bardziej rygorystyczny niż tylko ten, który
płynie z pierwszej zasady termodynamiki. Ona po-
zwala zamienić całe ciepło na pracę, bo jest jedynie
wyrazem zasady zachowania energii. Druga zasada
nakłada dużo większe obostrzenia.
. Entropia całego układu zmieniła się
zatem o
Zgodnie jednak z drugą zasadą termodynamiki
entropia całego układu musiała wzrosnąć, czyli musi
być spełniony warunek . To, w świetle wypro-
wadzonego przez nas przed chwilą wzoru, wprost po-
ciąga za sobą konieczność spełnienia warunku
. Czyli układ, z którego ciepło wypływa, musi
mieć nie mniejszą temperaturę niż temperatura ukła-
du, do której ciepło wpływa. Przy czym równość tem-
peratur występuje tylko, gdy entropia się nie zmienia.
Wtedy nie ma przepływu ciepła. Czyż nie to obserwu-
jemy?
Przykład 2
Drugi przykład jest bardziej skomplikowany.
Wyobraźmy sobie te same dwa układy co przed chwi-
lą, ale załóżmy, że jesteśmy na tyle sprytni, że część
ciepła, które wypływa z układu pierwszego, potrafimy
zamienić na użyteczną dla nas pracę
ISTOTA TERMODYNAMIKI
W
. Sprawdźmy,
jaka jest maksymalna część ciepła, którą możemy za-
mienić na pracę bez pogwałcenia drugiej zasady. Pro-
ces przebiega tak jak na schemacie poniżej
δ
Tak mniej więcej wygląda termodynamika – te-
oria fizyczna opisująca makroskopowe układy i ich
przemiany podczas dostarczania i odbierania energii.
Wbrew pozorom nie jest to tylko teoria gazów, pły-
nów i ciał stałych podczas ogrzewania i chłodzenia,
ale zbiór bardzo ogólnych zasad, którym muszą podle-
gać wszelkie zjawiska w przyrodzie. Bo każde (no mo-
że prawie każde) zjawisko z otaczającego nas świata
dotyczy obiektów fizycznych, które spełniają definicję
układu. Tym samym dotyczą ich również zasady ter-
modynamiki, które próbowałem w jakiś sposób ze-
brać i uporządkować w tym tekście.
z
Zmiana entropii pierwszego układu to oczywiś-
cie . Zmiana entropii drugiego to tym ra-
zem , bo ciepło, które do niego
wpływa, jest pomniejszone o wykonaną pracę. Ale
entropia całego układu nie może się zmniejszyć. To
prowadzi do warunku
Po krótkich przekształceniach otrzymujemy
wzór na stosunek wykonanej pracy do pobranego
ciepła (czyli na sprawność procesu)
47
Q
, to jego en-
tropia zmienia się o . Znak minus infor-
muje, że ciepło wypłynęło. To samo ciepło wpłynęło
do ciała drugiego, zatem jego entropia wzrosła
o
Plik z chomika:
yasmin_valentine
Inne pliki z tego folderu:
Ćwiczenia Lab. z Mechaniki Płynów (M. Wiśniewski).pdf
(31239 KB)
Ćwiczenia Lab. z Termodynamiki i Mechaniki Płynów (J. Deja, T. Pyrcioch).pdf
(44283 KB)
Wymiana ciepła - S.Wiśniewski.,T.S.Wiśniewski.pdf
(15557 KB)
Wymiana ciepła - Tablice i wykresy - Wiesław Gogół.pdf
(14459 KB)
Tablice cieplne z wykresami.pdf
(123952 KB)
Inne foldery tego chomika:
►GRAFOLOGIA ═══════════════
ENERGETYKA
SPALANIE
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin