EEG biofeedback - nowa metoda terapeutyczna w psychiatrii
EEG biofeedback jest rodzajem neuropsychoterapii, innymi słowy wykorzystuje osiągnięcia neurotechnologii w postaci analizy ilościowego badania EEG (elektroencefalografia) i psychoterapii w postaci wizualizacji lub treningu autogennego. Opiera się na zasadzie sprzężenia zwrotnego (z ang. feedback), czyli dostarczania pacjentowi informacji zwrotnej o czynności bioelektrycznej mózgu, jej funkcjonalności lub dysfunkcjonalności.
EEG biofeedback jest rodzajem neuropsychoterapii, innymi słowy wykorzystuje osiągnięcia neurotechnologii w postaci analizy ilościowego badania EEG (elektroencefalografia) i psychoterapii w postaci wizualizacji lub treningu autogennego. Opiera się na zasadzie sprzężenia zwrotnego (z ang. feedback), czyli dostarczania pacjentowi informacji zwrotnej o czynności bioelektrycznej mózgu, jej funkcjonalności lub dysfunkcjonalności. Czynność bioelektryczna mózgu jest rejestrowana w postaci zapisu EEG za pomocą elektrody jednobiegunowej umieszczonej na skórze głowy pacjenta. Zapis EEG jest poddany analizie ilościowej, co stanowi niezbędną informację dla kierującego treningiem terapeuty. Z kolei pacjent obserwuje na swoim monitorze własną czynność bioelektryczną mózgu w postaci wideogry. Steruje nią za pomocą swoich „fal mózgowych”. Terapeuta na bieżąco w trakcie treningów promuje korzystne dla pacjenta zakresy czynności bioelektrycznej mózgu. Pacjent stara się zapamiętać i nauczyć takich stanów aktywności bioelektrycznej mózgu, które są wzmacniane pozytywnym dla niego bodźcem wzrokowym i słuchowym. Im więcej treningów tym większa skuteczność tego rodzaju neuropsychoterapii. Z drugiej strony należy być świadomym tego, że metoda ta jest przede wszystkim rodzajem psychoterapii z wykorzystaniem najnowszej technologii elektrofizjologicznej i efekt końcowy zależy od motywacji i zaangażowania pacjenta w cały proces terapeutyczny. W literaturze medycznej nie opisuje się działań niepożądanych związanych z zastosowaniem EEG biofeedback. Przed przystąpieniem do treningów należy wykonać standardowe badanie EEG. Wskazania do EEG biofeedback: - zaburzenia lękowe, - stany przebiegające z zaburzeniami nastroju, - schizofrenia, - zespoły uzależnień - stany po organicznym uszkodzeniu OUN, np. po udarach lub urazach mózgu, - padaczka, - przewlekłe zespoły bólowe, - zespoły nadpobudliwości psychicznej i psychoruchowej u dzieci, - dysleksja i dysgrafia. Należy wspomnieć, że EEG biofeedback jako metoda poprawiająca sprawność intelektualną może być również adresowany do całej populacji osób zdrowych. Z uwagi na to, że Pracownia EEG biofeedback powstała w Klinice Psychiatrii i Psychoterapii ŚAM przedmiotem naszych zainteresowań są badania naukowe nad: - stanami przebiegającymi z zaburzeniami nastroju, - zaburzeniami lękowymi, - schizofrenią, a ponadto badaniami nad stresem i poprawą funkcji poznawczych oraz kreatywności u osób zdrowych pracujących na stanowiskach wymagających dużego zaangażowania intelektualnego i emocjonalnego np. menedżerowie, osoby piastujące kierownicze stanowiska, osoby wolnych zawodów.
EEG Biofeedback - metoda neuroterapii instrumentalnej
Biofeedback służy do optymalizacji czynności bioelektrycznej mózgu, celem osiągnięcia usprawnienia działania przy równoczesnej relaksacji
EEG Biofeedback (z ang.EEG - elektroencefalograf, biofeedback - biologiczne sprzężenie zwrotne) jest metodą opartą na bioregulacyjnych możliwościach mózgu z wykorzystaniem sprzężenia zwrotnego. Służy do optymalizacji czynności bioelektrycznej mózgu celem osiągnięcia usprawnienia działania przy równoczesnej relaksacji. Z zapisu elektroencefalograficznego można uzyskać wiele informacji o stanie fizjologicznym (czuwanie, senność, sen) czy emocjonalnym (napięcie psychiczne, relaksacja), bowiem stany fizjologiczne i częściowo i emocjonalne łączą się ze szczególnymi wzorcami bioelektrycznymi. Czynność bioelektryczna mózgu zmienia się w zależności od wieku, stanu fizjologicznego, jak również w zależności od różnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych. W stanie czuwania zrelaksowanego, przy oczach zamkniętych istnieje u osoby dorosłej zróżnicowanie przestrzenne zapisu EEG, polegające na występowaniu w tylnych okolicach mózgu czynności rytmicznej alfa o zakresie 8-12 Hz, a w przednich czynności (rytmu) beta o zakresie powyżej 13 Hz. Po otwarciu oczu rytm alfa w tylnych okolicach ulega zablokowaniu i pojawia się czynność szybka beta. Niskonapięciowa. Taki obraz daje wizualna ocena zapisu w analogowym klasycznym aparacie EEG. Do oceny funkcji psychicznych nowe możliwości stwarzają komputerowe techniki obliczeniowe, wprowadzając do analizy ogromne liczby zmiennych oraz korelacje ich wzajemnych zależności w różnych miejscach układu nerwowego. Tabela. Fale mózgowe w EEG i stan fizjologiczny
W czasie treningu EEG Biofeedback: Zmiana neurofizjologicznych i psychofizjologicznych składowych czynności mózgu odbywa się za pomocą działań psychologicznych. EEG Biofeedback należy do metod neuroterapii instrumentalnej, wykorzystuje się przy tym analogowe i cyfrowe komputerowe badanie EEG. Aparatura do EEG Biofeedbacku jest wzbogaconym o opcję treningową i przystawkę dla sprzężenia zwrotnego aparatem EEG. Składa się z 2 systemów EEG, 2 monitorów dla lekarza i dla pacjenta oraz głowicy EEG z elektrodami. Lekarz zakłada wg potrzeb 2 lub więcej elektrod trenowanemu na czaszkę wg metody 10-20, symetrycznie nad obu półkulami mózgu oraz 2 elektrody uszne. Badana czynność bioelektryczna jest wzmacniania i zapisywana analogowo. Podlega obróbce cyfrowej celem klasyfikacji do poszczególnych pasm częstotliwości fal mózgowych. Pasma są prezentowane liczbowo i graficznie na monitorze lekarza, zaś pacjent obserwuje na swoim monitorze przetworzony przez odpowiednie oprogramowanie efekt: zapis graficzny wideogry. Trenujący widzi czynność bioelektryczną swojego mózgu pod postacią samochodu, samolotu, piłki czy rzeki w ruchu i uczestniczy w grze wyłącznie przez własne myśli bez klawiatury czy manipulatora - kieruje samochodem, samolotem, piłką, rzeką siła woli. Polecenia, które w innych sytuacjach łączą się z ruchem rąk, są odbierane bezpośrednio na poziomie decyzji mózgu. W tym czasie dzięki sprzężeniu zwrotnemu (drogą wzrokową, słuchową czy dotykiem) trenujący otrzymuje ciągłą informację o swoim aktualnym stanie i wynikach. Lekarz przy pomocy operatywnego warunkowania stymuluje pożądane i hamuje niepożądane pasma fal mózgowych zależnie od klinicznych objawów i wzorców EEG, ocenionego przed i w czasie treningu. Celem treningu jest polepszenie czynności bioelektrycznej mózgu wraz z ukierunkowaniem i wzmocnieniem koncentracji uwagi, hamowania stanów nadmiernego pobudzenia (overarousal), stanów nadmiernego hamowania.(underarousal) lub obu równocześnie. Stany te osłabiają korową regulację zachowania. Co prowadzi z kolei do zaburzeń funkcji poznawczych, takich jak: koncentracja, uwaga, wola, zdolność planowania, zakończenia czynności, przewidywania swoich reakcji, ogólnej zdolności samokontroli danej osoby. Stan wzbudzenia (ang. arousal) przejawia się w EEG: 1. rozkładem widma EEG 2. dominującymi częstotliwościami fal mózgowych Jeśli kora jest dostatecznie zaktywowana, czuwająca i wzbudzona, w EEG uwidacznia się szum szerokopasmowy i bardzo małą rytmiczność. Nieodpowiednio zaktywowana kora mózgowa stymuluje wzrost zlokalizowanej i uogólnionej synchronii, okresowości w EEG, pojawianie się niskich częstotliwości w zakresie postsynaptycznego potencjału i w nadmiernej tendencji do wytworzenia ogniska padaczkowego. Aktywację kory można wytrenować za pomocą operatywnego uwarunkowania częstotliwości w zakresie beta czynności 13-18 Hz. Trening pobudza mechanizmy regulacyjne, biorące udział w aktywacji kory mózgowej. Powoduje zwiększenie amplitudy czynności beta chwilowym zwiększeniem synchronii zlokalizowanej. Wynikiem beta treningu jest polepszenie samoregulacji wzbudzenia, bez zwiększenia zlokalizowanej synchronii lub wyższej amplitudy beta w spoczynku. Tak więc trening powoduje zmiany stanu fizjologicznego w czasie rzeczywistym, ponadto trenuje zdolność zmiany stanów. Uogólnia się zdolność do zmiany stanów, ale nie uogólnia się stan, do którego wprowadza się trenującego podczas treningu. Nie oczekuje się długotrwałych zmian w EEG, jeśli na początku treningu nie wystąpiły wyraźne odchylenia. Jeśli EEG jest nieprawidłowe, pod wpływem biofeedbacku normalizuje się. Jeśli wyjściowy zapis EEG jest prawidłowy, trenujący również odnosi korzyści z treningu (potwierdzenie w treningach astronautów w NASA). W zależności od problemów klinicznych trenuje się różne zakresy częstotliwości fal mózgowych. W defektach funkcji lewej półkuli trenuje się beta 1/nagroda przy 15-18 Hz, hamowanie 4-7 Hz i beta 2 powyżej 20 Hz, w ubytkach funkcji prawej półkuli trenuje się częstotliwość SMR 12-15 Hz przy hamowaniu theta i beta 2. Trenowanie odbywa się przynajmniej raz w tygodniu, lepsze wyniki osiąga się przy treningach codziennych. Wskazania do treningów: 1. w stanie zdrowia Wiadomo, że z możliwości naszego mózgu wykorzystujemy zaledwie 10%. Trening może zwiększyć i polepszyć funkcje poznawcze z jednej strony, zaś z drugiej zrelaksować, wyciszyć lęk i agresję, polepszyć sen oraz zdolność do współpracy z innymi ludźmi. Trening zalecany jest dla tych osób, dla których stres jest codziennością, dla osób które szybko decydują, potrzebują nadzwyczajnego skupienia czy też podają nadzwyczajny wysiłek. Należą do nich osoby na stanowiskach kierowniczych, menadżerowie, przedsiębiorcy, kontrolerzy ruchu, piloci, policjanci, kierowcy, sportowcy wszystkich dyscyplin, artyści, muzycy, tancerze, piosenkarze, aktorzy i inni.. 2. w zaburzeniach psychologicznych i mikrouszkodzeniach OUN Wysoką skuteczność treningów w naprawie zaburzeń funkcji poznawczych takich jak zaburzenia uwagi, koncentracji, planowania, samooceny jak i zaburzenia snu, specyficzne zaburzenia uczenia i zaburzenia mowy powoduje, że treningiem EEG Biofeedback zajmuje się coraz więcej lekarzy na świecie. Jedną z przyczyn tego stanu jest wzrastający udział w populacji osób z mikrozaburzeniami funkcji ośrodkowego układu nerwowego. Stany takie, wg oceny WHO, będą najczęstszym problemem w następnych latach tego wieku (już w tej chwili występują u co 6 osoby w populacji). EEG Biofeedback jest adresowany szczególnie do osób (dzieci i młodzieży) z obniżoną zdolnością do zaprezentowania swoich osiągnięć i umiejętności, tremą, lękami, z agresywnością, z zaburzeniami procesu uczenia (dysleksja,dysgrafia), zaburzeniami zachowania, zaburzeniami snu, zaburzeniami uwagi, jej utrzymania i planowania swoich poczynań. 3. w zaburzeniach psychosomatycznych w przebiegu wielu chorób oraz w zaburzeniach i chorobach psychiatrycznych i neurologicznych EEG Biofeedback stosuje się szczególnie w stanach paniki, tikach, w zaburzeniach przyjmowania pokarmu (bulimia, anoreksja), w terapii uzależnień (alkohol, narkotyki, gry i in.), również w alergiach, w dolegliwościach menopauzy, bólach przewlekłych, a także chorobach skórnych itd. EEG Biofeedback jest również bardzo obiecującą metodą wspomagającą leczenie również w niektórych chorobach psychiatrycznych (schizofrenia, depresja, uzależnienia), jak i neurologicznych (padaczka, stany po urazach czaszki, stany po udarach mózgowych, w mózgowym porażeniu dziecięcym). Profesor Barry Sterman, który bywa nazywany ojcem EEG Biofeedback już w roku 1972 opublikował próbę zastosowania metody do wspomagania leczenia padaczki opornej na leczenie, bowiem trening polepsza elektryczną stabilizację kory mózgowej i tym może przyczynić się do zmniejszenia ilości napadów jak i zmniejszenia ilości leków przeciwpadaczkowych. Dalsze prace kliniczne ze szpitala w San Francisco wniosły poparcie tezy Profesora szczególnie w przypadkach padaczki z objawami ruchowymi ale nie tylko, również w padaczkach z napadami nieświadomości i innych. Piśmiennictwo: 1. Nash J.K. Treatment of attention deficit hyperactivity disorder with neurotherapy. Clin.Electroencephalography 2000:31,1,30-37 2. Kaiser D.Effect of SMR-beta training on neurocognitive performance. Presented 1999 Winter Conference on brain function modification and training, Palm Springs CA 3. C.A.Tozzo, L.F.Elfner, J.G.May Jr:EEG Biofeedback and relaxation training in the control of epileptic seizures. International Journal of Psychophysiology, 1988,6,185-194 4. J.Faber, O.Zelinkova :Spectral analysis of EEG during rest and reading in normal and dyslexic children. Med.Sci.Monit.1996,2,4,461-465 5. M.B.Sterman: Basic Concepts and clinical findings in the treatment of seizure disorders with EEG operant conditioning Clin.EEG 2000:31,1,45-55. 6. N.C.Moore A review of EEG Biofeedback treatment of anxiety disorders. Clin.EEG 2000:31,1,1-6 7. J.P.Rosenfeld: A EEG Biofeedback protocol for affective disorders Clin.EEG 2000,31,1,7-13 8. D.L.Trudeau: The treatment of addictive disorders by brain wave biofeedback : a review and suggestions for future research.Clin.EEG 2000,31,1,13-23. 9. J.Gruzelier: Self regulation of electrocortical activity in schizophrenia and schizotypy: a review Clin.EEG 2000,31,1,23-30 10. R.W.Thatcher: EEG Operant conditioning and traumatic brain injury.Clin.EEG 2000,31,1,38-45 11. M.Pakszys: EEG Biofeedback - metoda doskonalenia funkcji poznawczych /materiały IMID Warszawa 2000 r./
Rodzaje biofeedbacku: 1. bfb EMG (elektromiograf) 2. bfb EEG (elektroencefalograf) 3. bfb temperatury skóry 4. bfb GSR (galvanic skin response) pomiaru elektrycznego przewodzenia skóry 5. bfb oddechu 6. bfb pomiaru ciśnienia krwi i szybkości fali pulsu 7. bfb pomiaru rytmu serca (kardiotachometrii) 8. bfb pomiaru erekcji członka 9. bfb pochwowy 10. bfb zwieraczy moczowego i odbytu 11. wideo bfb Każdy rodzaj urządzeń bfb ma swoją charakterystyczną krzywą i zakres pomiaru. Zdolność aparatury do rozróżnienia najmniejszych zmian fizjologicznych w przebiegu stałego pomiaru u jednej osoby jest odmienna u różnych typów urządzeń. Najdłuższą krzywą ma bfb GSR. Wobec czego można łatwo nauczyć się panowania wolą nad tą funkcją. Najkrótszą zaś pomiar ciśnienia krwi. Tu trening trwa znacznie dłużej. Ad 1. bfb EMG (elektromiograf) Elektromiografia jest nadal wykorzystywana przede wszystkim w diagnostyce chorób mięśni. Terapeutycznie wykorzystywana jest do treningu ogólnej głębokiej relaksacji, zmniejszania lęku i terapii fobii, bólów głowy, karku i pleców, obniżenia podwyższonego ciśnienia krwi, terapii zgrzytania zębami w czasie snu (bruksizm), zespołu stawu szczękowego, a także reedukacji nerwowo-mięśniowej i stanów po udarach mózgowych. Pomiar EMG wykonywany jest nad mięśniem czołowym, trapezowym lub mięśniami przedramienia, niekiedy również nadgarstka i kostki lub nad mięśniami, które wykazują nadmierne napięcie. Trening bfb EMG można użyć również jako trening zwiększenia siły mięśniowej (np. w przypadkach skoliozy do wzmocnienia mięśni tułowia; inne grupy zaś można w tym czasie uczyć głębokiej relaksacji, ale i np. w treningu sportowców wyczynowych). Ciekawostka Dr Jan Blecharz z Zakładu Psychologii AWF w Krakowie wykorzystuje biofeedback EMG do treningów Adama Małysza (źródło: Blecharz J.: Psychologia narciarskich skoków. Charaktery 2001. Nr 3/50/, 8-9) Ad 2. bfb EEG (elektroencefalograf) EEG biofeedback jest metodą z dużymi perspektywami na przyszłość. Używa się go do treningu snu w przebiegu bezsenności, w zespołach obsesyjno-kompulsyjnych, niepokoju psychoruchowym i zaburzeniach koncentracji, leżących u podstaw problemów z uczeniem się (dysleksja, dysgrafia) oraz wielu innych, nawet leczenia przewlekłego bólu. EEG biofeedback pomaga w rehabilitacji funkcji poznawczych po urazach czaszki, po udarach mózgu, zmniejsza zapotrzebowanie na leki w padaczce. Jest wykorzystywany również do tzw. mind fitness, treningu osób na kierowniczych stanowiskach, obciążonych dużym stresem i odpowiedzialnością. Z jednej strony bowiem relaksuje, z drugiej poprawia koncentrację. Do bardzo obiecującego treningu bfb EEG należy trening przebudzonej i efektywnej świadomości, który może być praktykowany dopiero po wyuczeniu reakcji relaksacyjnych (znakomity w treningu sportowców, aktorów, tancerzy i kompozytorów). Ad 3. bfb temperaturowy Temperatura skóry w stałym otoczeniu wykazuje wahania zależne od funkcji psychicznych. Stres, lęk i nadmiar pobudzeń temperaturę skóry obniżają. Termistor (czujnik temperatury) umieszcza się na opuszce palca środkowego lewej ręki u praworęcznych. W treningach dąży się do podwyższania temperatury, nie w stopniach, ale w stosunku do wyjściowej temperatury osobniczej. Szczególnie w leczeniu niedokrwienia kończyn, w migrenie, w reumatoidalnym zapaleniu stawów, astmie oskrzelowej, ale i w zaburzeniach psychicznych do treningu relaksu. Ad 4. bfb GSR pomiaru elektrycznego przewodzenia skóry Najczęściej używany jest pomiar elektrycznego przewodzenia przez skórę między dwoma elektrodami na zakończeniu palców jednej ręki. Przewodzenie rośnie wraz ze wzrostem poziomu aktywacji układu współczulnego i emocji, bez rozróżnienia o jakie konkretne sytuacje chodzi: gniew, strach, lęk czy pobudzenie seksualne. Krzywa GSR ma największy zasięg i jest najbardziej czułym pomiarem ze wszystkich podrodzajów bfb. Najlepiej wykazuje trenującemu połączenie procesów psychiczno-cielesnych i znaczenia myśli pozytywnych. Jedna bowiem myśl o zabarwieniu negatywnym znamiennie zmienia wiele funkcji biologicznych (funkcja GSR jest podstawą tzw. wykrywaczy kłamstwa). Metody tej używa się najczęściej do prezentacji zależności psychiczno-somatycznych, do określenia psychosomatycznych cech osobowości oraz możliwości ich modyfikacji, a także jako narzędzie w terapii fobii, stanów lękowych, nadciśnienia, dychawicy oskrzelowej, jąkania się, nadmiernego pocenia, cukrzycy czy łuszczycy itp. Wspomaga także psychoterapię oraz hipnoterapię.
Ad 5. bfb oddechu Ray Wolfe ze współpracownikami opracował złożony aparat do bfb oddechowego, gdzie za pomocą czujnika oddechu zapisywany jest rytm oddechu i długość wydechów. Sygnały z czujnika są obrazowane za pomocą krzywej audiowizualnej. Ta pokazuje parametry funkcji oddechu równocześnie ma wpływ na stymulację czy hamowanie OUN. Pneumo-bfb jest metodą, która połączona jest nie tylko z psychicznym, ale i relatywnie większym wysiłkiem fizycznym (w porównaniu z innymi metodami bfb), bowiem w czasie treningu dochodzi do wzmożenia aktywności różnych grup mięśni szkieletowych i gładkich, zwiększa się natlenienie mózgu, dochodzi do uczucia lekkości i euforii. Trening należy prowadzić pod kontrolą. Ma to szczególne znaczenie u osób z padaczką czy z chorobami neurologicznymi. U osób z przewlekłymi zaburzeniami układu oddechowego i krążenia należy prowadzić go stopniowo i ostrożnie. W przypadku dychawicy oskrzelowej w ostatnich latach zainteresowanie bfb oddechowego stale rośnie, jako metodą dopełniającą leczenie farmakologiczne, szczególnie treningiem wydechu. Ad 6 i 7 bfb ciśnienia krwi i szybkości fal pulsu oraz rytmu serca Krzywa zmian ciśnienia krwi (pomiar ciśnienie skurczowego i rozkurczowego za pomocą rękawa dołączonego do aparatu elektronicznego) jest najkrótsza ze wszystkich pomiarów. Dlatego oprócz niej monitorowane są dodatkowo inne funkcje np. EMG, GSR lub temperatura skóry. Pomiar szybkości fal pulsu ocenia się za pomocą 2 czujników na kończynie górnej. Czym szybkość fali pulsu jest wyższa, tym jest wyższe ciśnienie krwi. Do bfb rytmu serca wykorzystuje się krzywą EKG, często również z funkcjami dodatkowymi, jak np. GSR. Biofeedback tego rodzaju wykorzystuje się w terapii arytmii i nadciśnienia tętniczego. Trening trwa długo, przeciętnie 40 i więcej spotkań. Jako metoda bioregulująca jest cennym uzupełnieniem leczenia farmakologicznego. Ad 8. bfb PERF8 - bfb pomiaru erekcji członka Aparat złożony jest z czujnika objętościowego pod postacią krążka, który nakłada się przy nasadzie członka. Czujnik połączony jest z aparatem za pomocą kabla. Na monitorze wyświetlane są zmiany wielkości penisa w czasie erekcji. Taki trening ma zastosowanie w leczeniu impotencji, w terapii dewiacji przy równoczesnej prezentacji multimedialnej dla seksualnie podniecającej autosugestii. Ad 9. bfb...
rysiaczekburaczek