Tom.doc

54. Bizantyjska doktryna imperialna

Upadek Cesarstwa Zachodniego nie zniweczył idei imperium. Przetrwała ona i umocniła się w Cesarstwie bizantyjskim. Bizancjum aspirowało do władztwa swiatowego, a podstawe doktrynalną do tych aspiracji stanowiła teza o rzymskości wschodniego cesarstwa. Cesarz bizantyjski nosił tytuł władcy rzymian i uznawał się za sukcesora władzy cesarzy rzymskich. Konstantynopol nosił nazwe nowego Rzymu. Przez długi czas językiem urzędowym była łacina a bizantyjska arystokracja wynosiła swój rodowód od rzymskich rodów senatorskich. Bizancjum obejmowało tereny Bałkan, Azji Mniejszej, Syrie i południowe wybrzeże Morza Śródziemnego. Wymagało więc politycznej integracji którą zapewniała absolutna władza cesarza i ideologia która łącząc wielość grup uzasadniała cesarski absolutyzm. Ideologią tą był cezaropapizm (bizantyjska doktryna imperialna). Stanowiła ona mieszanke tradycji rzymskich (pryncypat i dominat) z elementami chrześcijańskimi oraz wpływy hellenistyczne z wątkami orientalnymi.

Kodyfikacja Justyniana Wielkiego (VI w.). określała cesarza jako Władce absolutnego źródło prawa najwyższego sędziego i najwyższego wykonawce ustanowionego przez siebie prawa oraz naczelnego dowódce. Podstawą tej doktryny było boże namiestnictwo cesarza. Bóg jest jeden w niebie i jest jeden cesarz na ziemi który jest zastępcą Boga w sprawach doczesnych. O wielkości cesarza świadczył również ceremoniał cesarskiego dworu, z symboliką zapożyczoną z pogańskich tradycji wschodu. Np. obowiązek adoracji cesarza w pozycji leżącej oraz insygnia cesarskiej godności i władzy: orzeł (ptak Jowisza), kula ziemska (jabłko monarsza), aureola (symbol tarczy słonecznej). Cesarz był wszechobecny a jego władza obejmowała cały świat.

W Bizancjum nie było dziedziczenia tronu. Elekcja naruszała władze cesarstwa ale nie naruszała jej boskości – to Bóg inspirował senat, wojsko i lud do elekcji. Gdy cesarz ginął w przewrocie pałacowym tłumaczono to jako efekt odwrócenia się Boga od jego ziemskiego zastępcy.

55 Bizancjum – państwo a kościół

Chrześcijaństwo w Bizancjum było waznym elementem ideowym i organizacyjnym spajającym w jedność wielojęzyczne imperium. Gdy na zachodzi kościół bronił dualistycznej koncepcji o dwóch władzach na wschodzie realizowano doktryne kościoła państwowego. Chrześcijaństwo stało się religia oficjana zachowując ostatnie słowo we wszystkich sprawach kościoła wschodniego. Cesarz był głową Kościoła. Najwyższą władze w kościele sprawowało formalnie kolegium pieciu patriarchów (pentarchia) jednak wyższość cesarza była niewątpliwa:

- cesarz zwoływał konsylium i jemu przewodniczył

- nadawał jego uchwałom moc wiążącą

- decydował przy wyborze patriarchów kościoła

Cesarz Justynian czuł się najwyższym teologiem powołanym do decydowania o sprawach wiary. Cesarskich zwierzchności nad kosciołem sprzyjała doktryna bożego namiestnictwa Cesarza a także fakt że kościół wschodni był mniej aktywny politycznie niż zachodni. Władza cesarska w kościele w doktrynie i w praktyce utrzymała się do czasu upadku Bizancjum.

56 Kierunki ideowe społeczności żydowskiej u progu narodzin chrześcijaństwa

Jedną z inspiracji chrześcijaństwa był żydowski mesjanizm ciągle ożywiany przez ponizanie narodu wybranego i obce rządy w Palestynie. Zlikwidowanie przez rzymian niepodległości Izraela (63 r. p.n.e.) ujawnił niedoskonałość formuł stałych żydowskich ksiąg świętych.

a). faryzeusze ściśle przestrzegający pisma świętego oczekiwali na rychłe nadejście mesjasza ale niewidzieli zbawienia w politycznym działaniu

b). saduceusze (bogacze) odrzucali tradycje narosłą wokół pisma świętego i aprobowali wpływy hellenizmu

c). zeloci (skrajni nacjonaliści) wyobrażali sobie mesjasza nie jako bożego wysłannika ale jako wodza wyzwoleńczej wojny w której chcieli wziąć udział

d). esseńczycy stając na gruncie przestrzegania zakonu nawiązywali do mesjanizmu propagowali idee nowego przymierza ludu wybranego z Bogiem

57 Chrześcijanie a państwo (władza państwowa) w okresie apostolskim – tezy św. Pawła

W ewangeliach problem stosunku chrześcijan do władzy państwowej nie jest opisany zbyt szeroko. Więcej uwagi w sprawie stosunku chrześcijan do państwa rzymskiego poświęca Paweł z Tarsu (I w. pne). Kreśląc wizję końca doczesności poprzedzonego starciem Chrystusa z antychrystem (idea paruzji) Paweł musiał przyznac że ktoś lub coś wstrzymuje przyjście antychrysta. Przeszkode tę stanowiło właśnie cesarstwo rzymskie.  Wobec tego dopóki koniec świata daje na siebie czekać władza świecka jest sługa Bozym w stosunku do władzy obowiązuje lojalność. Chrześcijanin powinien być zatem posłuszny władzy świeckiej w granicach wyższego obowiązku posłuszeństwa Bogu. Prowadziło to do tezy że państwo ma boże zadanie do spełnienia, że z woli Stwórcy tepi złoczyńców i zapewnia poząde. Chrześcijanin powinien modlić się za królów. Nie oznaczało to jednak możliwości współpracy z państwem walory jakimi dysponuje władza świecka są wartościami niepewnymi i kruchymi. Ideałem Pawła była autonomia gminy i obywatelska bierność. W sytuacji gdy się czeka na rychłe przeniesienie do ojczyzny w niebie nie na miejscu są myśli o reformie ustroju a tym bardziej dażenia do uzyskania wpływu na władze. Doskonały chrześcijanin według Pawła: człowiek spokojny, przyjazny, lojalny wobec pogan i ich władzy, pełen respektu wobec urządzeń doczesnych. Prawy chrześcijanin (pielgrzym na tym padole) nie jest buntownikiem koncentruje się na sprawach wewnętrznych, szykuje swoją dusze do zbawienia. Wobec Boga kazdy jest równy ale ta równość nie rozciąga się na stosunki ziemskie. Każdy ma pozostać w swoim stanie a niewolnicy mają być posłuszni swoim panom. Wolność wewnetrzna jest ważniejsza od wolności doczesnej.

58 Wczesnochrześcijańskie koncepcje prawa naturalnego (Tertulian, Orygenes)

Orygenes pisarz z III w. następca kierownika szkoły katechetycznej w Aleksandrii Klemensa. Oskarżony o herezje przeniósł się do Cezarei palestyńskiej gdzie założył własną szkołe katechetyczną. Umarł po torturach zadanych w prześladowaniach chrześcijan. Miłośnik filozofii platońskiej. Odróżniał on „diabelskie imperium” od pogańskiego cesarstwa. Cesarstwo jest pogańskie ale Chrześcijańskie są jego cele: ogólnoświatowy zasięg umozliwia realizacje misji szerzenia wiary. W tym zakresie cesarstwo jest darem Boga. Dlatego tez chrześcijanie powinni wykonywać swe obywatelskie obowiązki i słuchać dobrych praw władzy. Każdego daru można jednak użyć na dobre i na złe – władza zła trzeba traktowac jako karę bożą. Opór możliwy tylko wobec prawa ewidentnie sprzecznego z wola Boga. Orygenes wyraźnie odróżniał prawo ludzkie od prawa natury (Boga). Prawo ludzkie pochodzące od państwa ma walor niepewny jego cechą jest omylność i zawodność. Nadrzędność prawa Bożego – wszechobecnego i niezmiennego nie ulega wątpliwości. Rozwiązanie problemów społecznych widział Orygenes w stworzeniu ogólnoludzkiej zbiorowości opartej na boskich prawach natury.

Tertulian na przełomie II i III wieku najwybitniejsza postać w kościele, prawnik Kartagiński. Sprzeciwiał się on obecnym w koiciele tendencjom zmierzającym do pogodzenia doktryny chrześcijańskiej z filozofią stoicka i interesami klas posiadających. Występował przeciwko oportunizmowi, domagając się przywrócenia zasad i praktyki pierwszych chrześcijan. Nawoływał do modłów za cesarzy bo to nakaz bozy by modlić się za nieprzyjaciół i prześladowców. Wykluczał optymistyczną wizję Orygenesa chrystianizacji cesarstwa.. Z jednej strony przeklinając Rzym nie krył podziwu dla rzymskiego aparatu władzy. Zezwalał na uczestniczenie w pogańskich ceremoniach. Nie odrzucał perspektywy sprawowania przez wiernych państwowych urzedów. U Tertuliana została definitywnie ukształtowana wczesnochrześcijańska doktryna dualizmu, prawa ludzkiego i bożego (naturalnego) oraz bezwzględnego prymatu norm Bozych. Wszystkie ludzkie prawa, zwyczaje i przywileje nic nie znacza wobec praw Bozych. Czerpia one swą moc ze zgodności z prawem Bozym. By stwierdzić moc obowiązującą norm prawa ludzkiego należy ją przymierzyć do tego wzorca jakim jest prawo boże. Prawo które takiemu badaniu nie chce się poddać należy uznać za podejrzane.