Judith Butler.pdf

Judith P. Butler

Krytycznie queer

Komentarz odautorski:

Rozpoczynając tworzenie tego opracowania zaczęłam od „wygooglania” zdjęcia

Judith Butler w sieci, co by się przekonać, czy moje podejrzenia się sprawdziły i babka jest

tak obleśna, Ŝe Ŝaden koleś na nią nie poleciał. No cóŜ, kwestia gustu. MoŜe w młodości nie

była taka zła, no ale stara to juŜ jak podróbka Redforda. A tak powaŜnie to staram się po

prostu zrozumieć, dlaczego ta kobieta jest tak radykalna w swych poglądach a nawet

„homoseksualnie zgorzkniała”? Ten tekst był jak francuski dramat absurdu. Ale do rzeczy.

Do wyjaśnienia niektórych zagadnień będę uŜywać innych tekstów dostępnych w sieci, ale

tylko i wyłącznie, jeśli znajduję koherencję z tekstem Butler.

V Co to w ogóle jest to queer ?

Słowo queer w języku angielskim ma wiele znaczeń, ale nas interesuje tutaj tylko

odpowiednik polskiej cioty . Słowo to było kierowane do gejów i lesbijek (odkrywcze!),

szczególnie tych, którzy w latach ’60 w USA tworzyli swoistego rodzaju ruch homoseksualny.

Słowo to miało wywoływać u nich wstyd z powodu swej „odmienności”. W latach ’80

jednakŜe, Ci sami homoseksualiści zaczęli zawłaszczać sobie to sformułowanie. Nazywając

samych siebie queer, odebrali mu tym samym aspekt zawstydzający i pejoratywny wydźwięk.

Butler zastanawia się, dlaczego słowo to nie tylko zmieniło charakter, ale przeszło w swej

ekstremalnej formie do afirmacji? Dla porównania daje tu słowo nigger , które pomimo prób

resygnifikacji, nigdy nie zatraciło swego pierwotnego wydźwięku. Dla uzasadnienia procesu

zmiany znaczenia słowa przywołuje teorie Nietzschego z „Genealogii moralności” –

resygnifikacja słowa queer jest moŜliwa, poniewaŜ termin ten nie ma historycznej ciągłości,

moŜna je na nowo interpretować i adaptować. Butler poddaje jednak to w wątpliwość,

zastanawia się, czy resygnifikacja nie jest właśnie konsekwencją tej historyczności? Ale

odpowiedzi nie udziela.

Butler zauwaŜa, Ŝe queer, staje się coraz szersze znaczeniowo, często uŜywa się go w sposób

narzucający zazębiające się podziały, w niektórych kontekstach odnosi się do młodszego

pokolenia występującego przeciw zinstytucjonalizowanej i reformistycznej polityce

określanej czasami jako gejowska i lesbijska; do zdominowanego przez białych ruchu, który

nie był w stanie zastanowić się nad obecnością lub nieobecnością queer w kolorowych

społecznościach; czy uŜywany jako zapłon dla lesbijskiego aktywizmu lub symbol fałszywej

jedności kobiet i męŜczyzn.

Queer studies czy queer theory - na początku 'queer theory' była jedną z dziedzin gay and

lesbian studies , jednakŜe, wkrótce okazało się, Ŝe jest tak pręŜna i aktywna, Ŝe zaczęła być

utoŜsamiana z całymi gay and lesbian studies . Obecnie, ‘queer' nie moŜna utoŜsamić ani z

homoseksualizmem ani z biseksualizmem, lecz z wszelkimi, nienormatywnymi

toŜsamościami i zachowaniami seksualnymi, co jest wyrazem wyczerpywania się podziału w

kulturze na homo - hetero, a powstawaniem podziału na to, co zgodne z kulturowym status

quo i na to, co niezgodne. Pomimo Ŝe to Teresa de Laurentis wymyśliła nazwę 'queer theory',

to Gender Trouble Judith Butler, amerykańskiej lesbijki, feministki i filozofki, stało się

początkiem tej nowej dziedziny humanistyki. Korzystając z teorii Michela Foucault oraz

francuskich i amerykańskich feministek (m.in. Lucy Irigaray, Monique Wittig i Gayle S.

Rubin), Butler zaprezentowała totalną krytykę wszelkich toŜsamości płciowych i seksualnych,

które uwaŜa się za naturalne czy normalne. W tym sensie 'queer' nie forsuje Ŝadnej konkretnej

toŜsamości, a jedynie jest krytyką toŜsamości normatywnych. (wg Tomasza Jarymowicza)

V Moc performatywna aktu mowy

Butler przywołuje teorie aktów mowy J. Austina i znaną nam wszystkim dobrze ceremonię

małŜeństwa jako reprezentatywną dla mocy performatywnej mowy. ZauwaŜa, Ŝe

heteroseksualność jest dla tych aktów mowy paradygmatyczna, poniewaŜ „Ogłaszam was…”

tworzy związek, który nazywa, czyli męŜa i Ŝonę! Butler zastanawia się, skąd się bierze i jak

się tworzy moc takiego paradygmatu?

Na podstawie analizy mocy performatywów sędziowskich wysnuwa teorię, Ŝe:

1. Performatywy są autorytarne, bo mają moc uprawomocniającą.

2. To cytat daje performatywowi jego moc sprawczą (powtarzanie cytatów z prawa), a

więc autorytet jest tekstualny, a nie sędzia nadaje tekstowi autorytet (ale czy na pewno?

Czy słowa np.: pielęgniarki wygłaszającej wyrok mają moc performatywną?)

3. Przez odwołanie się do konwencji akt mowy sędziego zostaje obdarzony mocą

sprawczą (nie ma jej ani w postaci sędziego ani w jego woli)

V „ja” w dyskursie

Butler twierdzi, Ŝe „ja” wpływa na dyskurs, ale to dyskurs jest uprzedni i umoŜliwia

zaistnienie „ja”, a zatem, za dyskursem nie stoi Ŝadne „ja”. KaŜdy z nas moŜe powiedzieć „ja”

dopiero, jeśli wcześniej się tak do nas zwrócono = dostałem miejsce w mowie przez ową

inwokację. Paradoksalnie to uznanie społeczne warunkuje podmiot mówiący. Uznanie nie jest

mu jednak dane, a go stwarza. Dodatkowo niestabilność i niekompetencję podmiotu określa

fakt, iŜ nie jest moŜliwe osiągnięcie pełnego uznania społecznego, tj. „zakotwiczenia się w

nazwie, która inauguruje i powołuje do Ŝycia toŜsamość społeczną jednostki.”

I znów wracamy do koncepcji cytatu, poniewaŜ to „ja” jest właśnie cytatem miejsca, „które

„ja” zajmuje w mowie, charakteryzującego się swego rodzaju uprzedniością i anonimowością

w stosunku do Ŝycia, które pobudza, i stanowiącego historycznie moŜliwą do zrewidowania

potencję nazwy, która mnie poprzedza i przerasta, a bez której nie mogę przemówić.”

V Performatyka płci a drag

JeŜeli performatyw „ogłaszam was…” tworzy heteroseksualizację więzi społecznej, to moŜe

jest ono zawstydzającym tabu, które sprowadza do queer wszystkich, którzy są oponentami

takiej formy więzi społecznej (i teraz właśnie okazało się, Ŝe jestem queer, i moŜe jeszcze

ktoś z was teŜ się tego dowiedział). Wg Butler wszyscy musimy sobie rościć prawa dla

terminów „kobieta”, „queer”, „gej”, „lesbijka”, poniewaŜ te określenia roszczą sobie prawa

do nas, zanim jeszcze potrafimy to sobie uświadomić. Dlaczego? O tym za moment.

W kwestii drag (od drag queen - oczywista oczywistość) , Butler zadaje pytanie, czy

istnieje coś takiego jak odgrywana czy parodiowana płeć? Czy to znaczy, Ŝe zakładając

maskę przyjmuje się nie swoją toŜsamość, czyli Ŝe istnieje jakieś uprzednie „ja” do tego

odgrywanego? A moŜe to odgrywanie poprzedza i tworzy „ja”, jest elementem formujący a

nie zbędna maska?

Butler pisze, Ŝe drag jest modelem performatywności, ale nie znaczy to, Ŝe performatywność

jest drag. Krytykuje teŜ pogląd jakoby ubranie miało tworzyć kobietę (teorie

konkurencyjnych wydawnictw w czasie publikacji Gender Trouble Butler). Istotną rolę w

naszym Ŝyciu, a takŜe kluczowym pojęciem w koncepcji drag odgrywa płeć społeczna, której

objaśnienie pozwoli mi kontynuować temat drag.

V Co to jest płe ć społeczna? Czyli czyli nie rodzimy si ę dziewczynkami, tylko z

rozkazem bycia dziewczynkami

Płeć społeczna jest wynikiem obowiązkowej, wymuszonej praktyki ucieleśnienia norm, które

są na nas odgórnie nałoŜone w formie zadania. Zadanie to polega na dąŜeniu do ideału

domniemanej płciowości, czyli: na dziewczynkach wymusza się bycie „dziewczęcymi”

(oczywiście działa to w obu przypadkach, ale pozwolę sobie skupić się za przykładem Butler

na kobiecej wersji) i cytowanie normy „kobiecości”. A zatem kobiecość nie jest wynikiem

wyboru, lecz wymuszonym cytowaniem normy, której historyczność jest nieodłącznie

związana z dyscypliną, kontrolą i karą. Nie istnieje uprzednio Ŝadne „ja”, to przyjęcie

cytowania normy dopiero pozwala nam zakwalifikować się jako „ja”. Wg Butler zadanie to z

góry skazane jest na niepowodzenie. Mamy przed sobą niedościgniony ideał, który na

dodatek jest wyimaginowany, poniewaŜ nie istnieje ktoś taki jak „idealna kobieta” czy

„idealny męŜczyzna”. W kaŜdej kobiecie, bowiem, moŜna znaleźć męskie cechy, a w kaŜdym

męŜczyźnie kobiece (czy to trochę nie paradoks? JeŜeli nie ma czegoś takiego jak uprzednia

płeć, to co to znaczy cecha kobieca, czy męska?).

Butler uwaŜa, Ŝe krytyka koncepcji drag wynika z załoŜenia o istnieniu płci biologicznej,

które uwaŜa za dogłębnie heteroseksualne [sic!]. Wg niej wprowadzenie zaleŜności między to

co zewnętrzne (powierzchowność) a to co wewnętrzne (dyspozycja psychiczna) owocuje

powstaniem sprzecznej koncepcji płci społecznej (poniewaŜ nie posiada ona stałej „prawdy”).

W skrócie mówiąc, lekarz odbierający poród, wypowiada słowa „to dziewczynka” i tym

samym porusza całą machinę procesów, które narzucają na ową dziewczynkę wyŜej

wspomniane zadanie cytowania kobiecości. Butler nie twierdzi, Ŝe to imperatyw lekarza (tak

to nazywa, imperatywem i komendą) ma moc sprawczą, to jest raczej imperatyw kulturalny.

Właśnie ten imperatyw wg Butler wywołuje akty niesubordynacji (i to jest krytykowane u

Butler, bo dlaczego znów się buntować? Czemu nie podporządkować się? Konformizm jest

przecieŜ wygodny.). Płeć społeczna równieŜ jest obwiniana przez Butler za wpajanie nam

błędnego wyobraŜenia o płciowości homoseksualistów (czyli Ŝe doszukujemy się

maskulinizacji lesbijek i zniewieścienia gejów). Zaznacza, Ŝe w ten właśnie sposób rodzi się

teŜ homofobia – wystrzegamy się homoseksualnych aktów płciowych w obawie o utratę

„męskości” itp.

Ponadto, w kategorii płci naleŜy rozpatrzeć zaleŜność między identyfikacją (płciową) a

pragnieniem (seksualnym). Identyfikowanie się jako kobieta nie oznacza przecieŜ, Ŝe poŜąda

męŜczyzn, a z kolei poŜądanie kobiet nie sygnalizuje obecności męskiej identyfikacji.

Widzimy tutaj, Ŝe matryce homo- i hetero-seksualne są wyimaginowane, nie znaczy to

równieŜ, Ŝe Butler zmierza do twierdzenia, Ŝe jesteśmy androgyniczni. Ona nie forsuje

Ŝadnych toŜsamości płciowych, jedynie krytykuje ich normatywny wymiar.

V Melancholia a granice przedstawienia (=przebierania, grania, drag )

Melancholia w ujęciu psychoanalizy Freuda to stan psychiczny nastały w wyniku

nieopłakanej straty. Melancholijna drag queen? Jak łączą się te 2 terminy? Butler podkreśla,

Ŝe jest to jedynie wersja przedstawień drag i daleka jest od uogólniania. MoŜliwe, Ŝe właśnie

przedstawienia drag queen są jakoś istotnie związane z problemem niezaakceptowanej utraty

np.: jakiegoś ideału płciowego. Nie jest to Ŝadna ewokacja zazdrości Ŝywionej przez

kobiecość w stosunku do męskości, ani odwrotnie. Sugeruje, Ŝe jest to alegoria utraty, której

nie moŜe opłakać – utraty płci społecznej, obiekt melancholii zostaje odegrany, by nie

pozwolić mu odejść. W tym sensie najprawdziwszą lesbijską melancholiczką jest ściśle

heteroseksualna kobieta, a najprawdziwszym melancholijnym gejem ściśle heteroseksualny

męŜczyzna. Dowodzi to, Ŝe drag nie musi być wcale, zgodnie z ogólnie panującym

wyobraŜeniem, paradygmatem homoseksualności, moŜe być natomiast próbą identyfikacji

międzypłciowej – cross-gender. Wyklucza się natomiast otwartą melancholię

homoseksualisty = otwartą Ŝałobę, poniewaŜ Ŝądze homoseksualne, a więc nienormatywne są

uznawane w ramach normatywnej heteroseksualności są zakazane. Kiedy uda im się

natomiast wyłonić spod oka cenzora, mogą być naznaczone niemoŜliwością, czyli odbywają c

się niejako niemoŜliwe w ramach niemoŜliwego. Chodzi więc nie tyle o odmowę Ŝałoby, co o

uniemoŜliwienie Ŝałoby w związku z brakiem konwencji kulturowej pozwalającej na

przyznanie się do utraty homoseksualnej miłości. W ten sposób heteroseksualny męŜczyzna

staje się męŜczyzną, którego „nigdy” nie kochał i „nigdy” nie opłakiwał, hetero seksualna

kobieta kobietą, której „nigdy” nie kochała i „nigdy” nie opłakiwała, w tym właśnie sensie

odgrywana płeć społeczna stanowi znak i symptom wszechobecnego zaprzeczania.

V Podsumowanie

JeŜeli więc queer jest siedliskiem zbiorowego sprzeciwu, równieŜ politycznego, to termin ten

traci swój indywidualizm, czy raczej przynaleŜność do zindywidualizowanej jednostki, czy

nawet grupy (przestaje ją w pełni określać) i staje się uŜywany na nowo w nowych strategiach,

rozleglejszych celach politycznych, wydzierany z nisz poprzedniego uŜycia. MoŜe się teŜ

okazać, Ŝe zostanie on porzucony na rzecz innego, skuteczniejszego z politycznego punktu

widzenia terminu.

(Np.: NAMES Project Quilt –organizacja zachęcająca do ujawnienia się, bardzo waŜna

organizacja, która pozwala na zespalanie się społeczności homoseksualnych; aktywiści geje i

lesbijki przerywający wydarzenia polityczne próbując zwrócić uwagę na takie problemy jak

AIDS; hiperboliczne całowanie się publicznie, jako zwrócenia uwagi na swoją obecność w

społeczeństwie.)

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: