Państwo – instytucja odgrywająca istotną rolę w kształtowaniu narodów, pierwotna w stosunku do powstawania narodu:
- tworzyło ramy zewnętrzne, w których dokonywały się procesy integracji
- powodowało wspólnotę losów historycznych, szczególnie w stosunkach z obcymi
- tworzyło wspólną ideologię państwową, odwołującą się do treści narodowych
- popierało działalność kulturalną, funkcjonalną wobec procesu tworzenia narodu
- w wielu przypadkach było też promotorem powstawania religii narodowej
Potoczne utożsamianie państwa, społeczeństwa i narodu, choć we współczesności występują państwa narodowe, wielonarodowe i wielonarodowościowe. Istnieją też narody tworzące kilka państw lub rozproszone w różnych państwach.
TERYTORIALNE STRUKTURY SPOŁECZNE.
Od obozowiska wspólnoty pierwotnej przez osiedla ludów pierwotnych, wsie rolnicze, miasta średniowieczne, a później nowożytne, osady przemysłowe – po nowoczesne wielkie aglomeracje miejskie;
- przystanki materialne i psychospołeczne tworzenia się skupisk ludzkich
Dwa określenia stanów terytorialnych struktur społecznych:
- zbiorowości terytorialne
- społeczności lokalne
Społeczność lokalna (wspólnota, społeczność) charakteryzuje się:
- wyodrębnionym, zamieszkałym terytorium
- interakcjami społecznymi wynikającymi z bliskości zamieszkania
- poczuciem przynależności do wspólnoty i emocjonalnym stosunkiem do niej
- istnieniem instytucji powołanych do zaspokajania potrzeb mieszkańców
INSTYTUCJE POLITYCZNE SPOŁECZEŃSTWA
Elementy składające się na pojęcia państwa:
- wydzielony granicami obszar geograficzny
- ogół ludzi żyjących w tych granicach
- organizacja ludzi połączonych więzami zależności
- ta część organizacji, która sprawuję władztwo nad innymi.
Koncepcja pochodzenia państwa:
- teistyczna (władza pochodząca od bóstwa)
- umowy społecznej (umowa między członkami społeczności oraz społeczeństwem a władzą)
- podboju i przemocy (wynik walki o dominację rządzących nad rządzonymi)
- historyczna koncepcja powstania państwa L.H. Morgana i F. Engelsa (efekt przeobrażeń trwających tysiące lat)
Współczesna definicja państwa:
organizacja polityczna, globalna, terytorialna, wyposażona w swoisty aparat, klasowa, spełniająca określone funkcje i suwerenna.
Funkcje państwa:
- zewnętrzna (obrona przed zagrożeniami ze strony innych państw i reprezentowanie interesów obywateli w relacjach z innymi państwami)
- wewnętrzna (zapewnienie ładu i porządku wewnętrznego, rozstrzyganie sporów oraz sprawowanie nadzoru nad działalnością różnego rodzaju aparatów państwowych)
Zasadniczy cel działalności państwa – zapewnienie ładu:
- politycznego – dzięki odpowiednim prawom, ochrony życia i mienia obywateli
- społecznego – poprzez ochronę interesów zdecydowanej większości społeczeństwa
- ekonomicznego – poprzez stworzenie możliwości racjonalnego gospodarowania
- informacyjnego – poprzez stworzenie ram prawnych, organizacyjnych i finansowych zapewniających obywatelom dostęp do informacji
- kulturowego – dzięki powszechnemu dostępowi do nauki i dóbr kultury, rozwijaniu wartości, wzorców i norm społecznych umożliwiających awans cywilizacyjny społeczeństwa.
Historyczny typy państwa (zmieniające się wraz z rozwojem formacji społeczno – ekonomicznych):
- niewolnicze
- feudalne
- kapitalistyczne
- socjalistyczne
Formy rządu (wg organu zajmującego czołową pozycję w państwie):
- monarchia (absolutna lub konstytucyjna)
- republika
Reżimy polityczne:
- demokratyczny
- autokratyczny
- wojskowy
- policyjny
- totalitarny
Z punktu widzenia struktury prawnej wyróżnia się:
- państwa unitarny
- państwa federacyjny
- państwa konfederacyjne
Kryteria oceny stopnia zaawansowania ustroju demokratycznego:
- trójpodział władz na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą
- swoboda działania legalnej opozycji
- szanse politycznych mniejszości
- niezbywalność praw i wolności obywatelskich
- zgodne z prawem tworzenie, zorganizowanie i kontrolowanie organów państwa
- zgodne z prawem metody rządzenia stosowane przez aparat państwowy i grupę rządzącą
- zasada formalnej sprawiedliwości i jednakowego traktowania przez prawo
- jawność prawa i jego rola normująca relacje między państwem a obywatelami
Przejawy deformacji państwa demokratycznego:
- alienacja władzy
- centralizacja władzy
- biurokratyzacja władzy
- korupcja władzy
- klientyzm władzy
- oligarchia władzy
- nadużywanie prawa
- brutalizacja polityki
Definicja partii politycznej:
dobrowolna organizacja, posiadająca bazę członkowską dysponująca programem działania opartym o określoną ideologię, dążąca do realizacji swego programu przez zdobycie władzy w państwie
Klasyfikacja partii współcześnie funkcjonujących:
- wg charakteru klasowego (robotnicze, chłopskie, mieszczańskie)
- wg struktury organizacyjnej (kadrowe – masowe)
wg miejsca w systemie władzy (legalne – nielegalne)
- wg dominującego oblicza ideowego (ideowo – polityczne, pragmatyczne – wyborcze, wodzowskie)
Systemy partyjne (relacja międzypartiami):
- wielopartyjny
- dwublokowy
- dwupartyjny
- partii hegemonistycznej
- jednopartyjny
Główne funkcje partii i systemów partyjnych:
- formułowanie ideologii, doktryn i programów politycznych dla państwa
- integracja i mobilizacja polityczna społeczeństwa
- forum współdziałania bądź walki o władze w państwie
- mechanizm organizacji wyborców, formułowania ośrodków władzy i wyłaniania ekip rządzących.
Grupy nacisku (grupy interesu):
grupy obywateli, najczęściej nieformalne, usiłujące pośrednio wpływać na państwo w celu uzyskania korzystnych dla siebie rozwiązań, decyzji.
mrnone