Punktem wyjścia do myślenia o społeczno -kulturowych podstawach gospodarowania przestrzenią jest zrozumienie pojęcia przestrzeni we wszystkich jego ludzkich wymiarach. Świat wg. Józefa Tischnera to scena ludzkiego dramatu, stąd gospodarowanie jest więzią między człowiekiem a światem. Pojęcie gospodarowania wynika więc z refleksji nad tą więzi.
Celem gospodarowania jest: tworzenie dobra, tworzenie wartości.
Proces gospodarowania to przemiana jednego dobra w inne dobro oraz umiejętność nie tylko doboru środków do celu, ale przede wszystkim umiejętności trafnego odkrywania hierarchii rzeczy, spraw, wartości.
Byt człowieka to gospodarowanie, jest on gospodarzem, człowiekiem wolnym rozumiejącym naturę rzeczy w przeciwieństwie do człowieka swawolnego czy zniewolonego.
Gospodarz przywiązuje się do swojego świata, a w tym związku istnieje stosunek do drugiego człowieka oparty na wzajemności, dlatego:
- gospodarowanie jest przejawem wzajemności.
- gospodarując, jesteśmy razem, tworzymy siebie jako gospodarzy.
- człowiek gospodarując, porządkuje świat zgodnie ze swymi intencjami, swymi zamiarami, tworzy ład przestrzeni.
Efektem takiego porządkowania jest powstawanie miejsc, którymi wg. Tischnera są:
-Dom, jako przestrzeń najbliższa człowiekowi, „czuć się jak u siebie w domu”, „zadomowić się”, można wszędzie tam, gdzie miejsce staje się bliskie.
-Warsztat pracy to nie tylko fabryka, warsztat rzemieślniczy, młyn, kuźnia, ale także las, rola,
morze, rzeka, łąka, pastwisko, szkoła, uczelnia, biuro, droga dla zawodowego kierowcy przestworza -pilota. Człowiek zadomowiony dzięki pracy jest też człowiekiem zakorzenionym,
związanym z miejscem. W XX wieku powstało też pojęcie wykorzenienia, odnoszące się do ludzi oderwanych przemocą od swych miejsc ojczystych, ludzi wyrastających bez poczucia związku z tradycją miejsca.
Świątynia umożliwia człowiekowi kontakt z wartościami przynależącymi do duchowego porządku uznawanego przez człowieka, spotkanie z Bogiem. Jest szczególną formą zakorzenienia i
zadomowienia w świecie.
Cmentarz jest miejscem spotkania żywych z umarłymi, miejscem, w którym przejmuje się dziedzictwo, które przywołuje pamięć i świadczy o kontynuacji. Jednocześnie cmentarz jest ziemią odmowy, miejscem, które wskazuje na przejście do przestrzeni pozaziemskiej.
Te miejsca mogą się łączyć. W swym frontowym widoku dwór polski ukazuje się często jako
swojska chata, chata-dom, a z dodanym na osi monumentalnym gankiem jawi się jako
świątynia. Wielkie poddasze mieszczące strych odpowiada warsztatowi. Podobnie w przestrzeni miasta można odnaleźć zaułki -domy, zaułki -warsztaty, zaułki -świątynie, zaułki-cmentarze.
Przestrzeń świata, będąca przedmiotem gospodarowania, przybiera więc formę architektoniczną w skali budynku, miasta, krajobrazu, a także w skali przedmiotu.
Budując swój świat, człowiek wykracza poza:
-czysto materialny wymiar,
-bezpośrednie spostrzeganie,
-swoje wyobrażenia.
Odnajdując pełnię przestrzeni określonym jej wymiarem duchowym, człowiek tworzy podstawowe miejsca. Dopiero istnienie domu, warsztatu pracy, świątyni i cmentarza umożliwia człowiekowi
zadomowienie, zakorzenienie, uświęcenie, podjęcie dziedzictwa, a tym samym umożliwia mu zamieszkiwanie świata w pełni.
Miejsca wyznaczają przestrzeń ludzką, przestrzeń egzystencjalną.
PRZESTRZEŃ to pustka między przedmiotami, to bryła powietrza. Może być ona dowolnie kształtowana i to poprzez :
- działanie elementami plastycznymi,
- odpowiednie operowanie,
- temperaturę,
- wilgotnością,
- światłem,
- zabarwieniem,
- rodzajem i ilością ładunku elektrycznego,
- ruchem mas powietrza,
- regulowaniem ich gęstości i ciśnienia,
- rodzajem dźwięku rozchodzącego się w powietrzu.
W tak kształtowanej przestrzeni świadomie pobudzane są do odczuwania wszystkie zmysły, a od sposobu jej rozumienia w różny sposób, można nią gospodarować i kształtować.
Przestrzeń święta. W niejednorodnej przestrzeni ludzkiej wyróżnia się części które mają, które mają własną, samodzielną wartość, oraz część czasu. Są to fragmenty, które są miejscem gdzie człowiek się w nim zatrzymuje i zostaje. Zatrzymuje się, gdyż rozpoznaje w nim wartość, moc. Szuka jej i stara
się wzmocni, lub unika i stara się osłabić. Inna definicja brzmi: miejsce, gdzie poprzez powtarzające się samo lub przez ludzi działanie mocy, staje się siedzibą. Jest to miejsce kultu, niezależnie od tego, czy siedzibą jest dom, czy świątynia. Życie domowe także jest obrzędem, który się stale powtarza w regularnym toku pracy, posiłków, oczyszczeń itd. Pozwala to zrozumieć, dlaczego człowiek z uporem i wytrwałością trzyma się miejsc, w których sie znalazł. Święte miejsce pozostaje świętym nawet wtedy, gdy już od dawna je zaniedbano .
Przestrzeń osobista . Przestrzeń istnienia człowieka, przestrzeń egzystencjalna to względnie stabilny schemat obrazu otoczenia. Przestrzeń egzystencjalna to i przestrzeń osobista i przestrzeń relacji międzyludzkich.
Niezbędna jest odpowiednia przestrzeń architektoniczna nie tylko w skali budynku, lecz także w skali krajobrazu. Poznawanie przestrzeni poprzez ruch i spostrzeżenia powoduje powstawanie nawyków przestrzennych i obrazu przestrzeni zewnętrznej w przestrzeni wewnętrznej człowieka. Obraz ten uzależniony jest od indywidualnej historii człowieka wpisanego w historię jego otoczenia i środowiska. W wyniku tych doświadczeń kształtuje się przestrzeń osobista człowieka.
CECHY PRZESTRZENI OSOBISTEJ:
- przestrzeń osobista posiada niewidoczne granice, których intruz nie ma prawa przekroczyć;
- granice te zmieniają się zależnie od czynników zewnętrznych i wewnętrznych;
- w krańcowych sytuacjach, jak na przykład w tłoku, granice niewiele się różnią od granic ciała. Sytuacje takie są jednak uważane za przejściowe.
- wiadome i dobrowolne wybieranie pewnych odległości zależy od nasilenia kontaktu emocjonalnego i zakresu porozumiewania się między ludźmi;
- przestrzeń osobista nie ma kształtu kolistego, chociaż rozciąga się we wszystkich kierunkach; ludzie na ogół łatwiej znoszą obecność innych osób po bokach niż z przodu;
-introwertycy podczas rozmowy trzymają się większej odległości niż ekstrawertycy;
- obrona przestrzeni osobistej wymaga odpowiednich gestów, postawy, wyboru odpowiedniej pozycji, miejsca, tak aby te wszystkie znaki były rozumiane przez innych użytkowników tej samej przestrzeni.
Rodzaje przestrzeni społecznej i międzyludzkiej.
Pojęcie przestrzeni osobistej jest punktem wyjścia do różnych opisów i klasyfikacji przestrzeni.
Lyman i Scott, odróżniają cztery typy przestrzeni społecznej:
- przestrzenie publiczne, (public territories)to np. ulice, place, parki, zapewniają obywatelom swobodę wstępu i działania według określonych reguł;
- przestrzenie domowe, (home territories) można ściślej nazwać przestrzeniami zadomowionymi. Są to przestrzenie publiczne należące do grup lub jednostek. To m.in. place zabaw, kluby, kawiarnie, bary, których właściciele czy opiekunowie zapewniaj. pewien stopie. intymności i sprawują kontrolę.
- przestrzenie interakcji (interactional territories) przestrzeń interakcji to przestrzeń określonych funkcji społecznych o jasno określonych granicach i zasadach wejścia i wyjścia.
- przestrzenie ciała (body territories) to przestrzeń najbardziej prywatna i nienaruszalna. Lyman i Scott odróżnili trzy formy naruszenia lub przekroczenia tych przestrzeni: pogwałcenie -niedozwolone użycie przestrzeni, naruszenie -fizyczna obecność, intruz w granicach przestrzeni, i zakłócenie -częściowe naruszenie sposobu użytkowania, lecz nie zmieniające istoty i przeznaczenia.
Z kolei Chermayeff i Alexander podzielili przestrzenie życia społecznego na sześć typów:
1. Przestrzenie miejskie publiczne zawieraj wszystkie miejsca i urządzenia otwarte dla wszystkich.
2. Przestrzenie miejskie półpubliczne to wszystkie przestrzenie szczególne, przeznaczone do ogólnego użytku, znajdujące się pod kontrolą administracyjną i instytucjonalną, ratusz, sąd, szkoły powszechne, urzędy pocztowe, szpitale, dworce, parkingi, garaże, stacje benzynowe i stacje obsługi, stadiony, kina, teatry.
3. Przestrzenie półpubliczne, należące do określonej grupy znajdują się na styku usług publicznych i własności prywatnej, takie jak firmy, warsztaty.
przestrzenie prywatne:
4. Przestrzenie prywatne, należące do określonych grup, to przestrzenie, kontrolowane przez administrację działającą bądź to w interesie publicznym, bądź prywatnym na korzyść lokatorów lub użytkowników prawnych różnego typu. Są to, na przykład, przestrzenie recepcyjne, komunikacyjne czy usługowe -wspólne ogrody, tereny zabaw, wspólne pralnie.
5. Przestrzenie prywatne, rodzinne należą do jednej rodziny i są przeznaczone do wspólnego, rodzinnego życia, do posiłków, rozrywki, spotkań, wspólnego przebywania.
6. Przestrzeń prywatna, indywidualna to własny kąt, własny pokój, traktowany nieraz jak intymne sanktuarium, miejsce, w którym można oddzielić się od reszty.
Większa część architektury i przestrzeni powstających współcześnie zatraca czytelność swej organizacji tak wewnętrznej, jak i zewnętrznej. Widać to zarówno w blokowiskach lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, jak i dziś, w izolowanych zespołach podmiejskich domów jednorodzinnych. W tych ostatnich przywiązanie do ideału domu wiejskiego izolowanego od hałasów, od sąsiadów, zatopionego w zieleni nie może być realizowane ze względu na ograniczone powierzchnie działek. W miastach ulica często nie jest ani przedłużeniem przestrzeni prywatnej, ani zorganizowana przestrzenią publiczną. Niezagospodarowana zieleń, brak ciągłości między poszczególnymi budynkami, ogrodzeniami, wszystko to tworzy chaos przenikający i sferę prywatną, i publiczną. Jednym z większych niepowodzeń kształtowania przestrzeni w XX wieku było dążenie do planów i przestrzeni otwartych. Jako reakcja na zwartą zabudowę czynszowych kamienic, ściśle ogrodzonych willi i pałaców miejskich doprowadziło do powstawania przestrzeni zbyt otwartych. Chermayef i Alexander zauważyli istniejące w kulturze amerykańskiej dążenie do tworzenia przestrzeni ekscytujących wizualnie. Amerykanie, ich zdaniem, stali się podatni na tego typu przestrzeń do tego stopnia, że doprowadzili do zaniku znaczenia słuchu i innych zmysłów istotnych dla orientacji w przestrzeni i dla odczuwania satysfakcji.
Istotą przestrzeni miejskiej jest czytelność i integralność poszczególnych miejsc i wyraźne połączenia między nimi, bardziej lub mniej otwarte, w zależności od potrzeb poszczególnych części. Przestrzeń krajobrazu otwartego również składa się z sekwencji różnorodnie ukształtowanych wnętrz, lecz sposób łączenia jest bardziej swobodny. Wraz z dominacją dużych przestrzeni otwartych w mieście coraz częściej mówi się nie o urbanistyce -sztuce budowania miast, lecz o krajobrazie miejskim i potrzebie jego komponowania.
Formy przestrzenne określane są przez przestrzenne relacje międzyludzkie, a następnie te właśnie formy tworzą ramy ludzkich działań.
Przestrzeń miasta socjalistycznego w całości miała być przestrzenią publiczną kontrolowaną przez władze. Między innymi temu służyła typizacja mieszkań według określonych normatywów. W ten sposób minimalizowano sferę prywatności. Przestrzeń publiczna w centrum miała służyć zorganizowanym manifestacjom, a nie swobodnie zorganizowanemu życiu społecznemu. Transformacja ustrojowa to również transformacja znaczeń przestrzeni. W systemie demokratycznego państwa...
gospodarka9