Porównaj trzy wielkie systemy filozoficzne siedemnastego wieku
Kartezjusz w większej mierze aniżeli jakakolwiek inna postać siedemnastego wieku oznacza przejście od średniowiecza do świata nowożytnego. Był pierwszym myślicielem, który zbudował nowy system idei i formalnie zapoczątkował nową erę filozoficzną. Kartezjusz niespodziewanie objawił światu, że nawet po upadku filozofii średniowiecznej konstruktywne myślenie filozoficzne jest nadal możliwe. Bez osobistych ambicji i aspiracji, opanowany był wyłącznie rządzą udoskonalenia własnego umysłu i poznania prawdy. Nauka ,, ojca nowożytnej filozofii ,, oddziałała potężnie, zapanowała nad umysłami epoki i zdecydowała o kierunku dalszego rozwoju, nikt ze znaczących osobowości siedemnastego wieku nie mógł przejść obok jego teorii nie ustosunkowując się do niej. Nie , inaczej było z Spinozą oraz Leibnizem, którzy byli poniekąd kontynuatorami jego poglądów, patrzyli racjonalnie na rzeczywistość stawiając na pierwszym miejscu matematykę. Jednak również można dostrzec różnicę wśród nich.
Kartezjusz pomimo swej orginalności był związany z tradycją scholastyki w szczególności jeżeli chodzi o metafizykę. Głównym nowatorskim osiągnięciem było wprowadzenie nowej metodologii na której opierał swój system, szukał metody która nie tylko ułatwi zdobywanie wiedzy ale takiej która zapewni jej niezawodność. Natomiast miarą niezawodności wiedzy według Kartezjusza była jasność i wyraźność. Co jest jasne i wyrażane to jest pewne, a jedyną nauką, która spełnia te warunki jest matematyka. Jasne i wyraźne było dla Kartezjusza to co proste. Nauce potrzebna jest zatem metoda, która wykrywa proste składniki myśli. To zadanie może spełnić metoda analityczna, jaka jest stosowana w arytmetyce. Kartezjusz zastosował ją przede wszystkim w geometrii i zbudował geometrię analityczną. Ideałem dla niego było wszelkie własności rzeczy wywieść z kształtu i ruchu, całą przyrodę rozważać wyłącznie geometrycznie i mechanicznie. Był to program powszechnej wiedzy racjonalnej, zbudowanej na wzór matematyki. Co do istnienia Boga to Kartezjusz mniemał, iż wynika ono z faktu myślenia i istnienia jaźni. Jaźń, jako niedoskonała, nie istnieje sama przez się, lecz musi mieć przyczynę, ostateczna przyczyna musi być doskonała, a więc jest Bogiem. Istnienie Boga wynika też z samej idei, jaką mamy o Bogu. Istnienie świata materialnego, istnienie ciał nie jest pewne bezpośrednio, lecz jest gwarantowane przez doskonałość Bożą. Z istnienia Boga wywodzi istnienie ciał. Przymiotem Boga jest dla Kartezjusza Jego nieskończoność, jest przede wszystkim wolą, bo wola, jako jedyna z władz duchowych jest nieograniczona.
Na temat duszy mówił, iż nie jest ona w stały sposób związana z żadnymi własnościami cielesnymi, została pojęta wyłącznie jako czynnik myśli, świadomości. Od Kartezjusza wytworzyło się przekonanie, że świadomość jest czynnikiem zupełnie odrębnym i że nie ma pokrewieństwa między czynnościami organicznymi a psychicznymi. Dusza straciwszy łączność z życiem, straciła zarazem łączność z ciałem, co doprowadziło do radykalnego dualizmu duszy i ciała. Przymiotem ciała jest rozciągłość a jej właściwością podzielność, a więc ciała nie mogą składać się z atomów, te bowiem są niepodzielne. Jedyną postacią zmian jakie zachodzą w ciałach jest ruch. Ciało nie może spowodować by cośkolwiek powstało czy zmieniło się w duszy, ani dusza nie może spowodować by cośkolwiek powstało lub zmieniło się w ciele. Jednak ciało może wpłynąć na zmianę kierunku tego, co dzieje się w duszy, a dusza na zmianę kierunku tego, co dzieje się w ciele.
Kartezjusz ze stanowczością opowiedział się za istnieniem idei wrodzonych tzw. natywizm, wynikało to z dualizmu. Idee wrodzone należą do umysłu jako jego własności, są niezależne od woli, są jasne i wyrażane. Zostały wpojone umysłowi przez Boga, dlatego są niezawodne. Na gruncie swej analitycznej i mechanistycznej metody Kartezjusz wyodrębnił akty woli od postrzeżeń, wszystkie inne stany świadomości uważał za przedstawienia. Przedstawień wyróżniał dwa rodzaje, takie które dusza odnosi do przyczyn zewnętrznych, bądź takie, które wywodzi z samej siebie te drugie noszą nazwe afektów. Afekty są wywoływane przez przedmioty zewnętrzne bezpośrednio zaś przez siły życiowe znajdujące się we krwi, mając za zadanie pobudzanie duszy do działania.
Człowiekiem na którego wywarł wpływ Kartezjusz był Benedykt Spinoza, pojmował poznanie podobnie jak Kartezjusz racjonalistycznie. Miarą prawdy i dla niego była jasność i wyraźność, a rozum poznający w sposób jasny i wyrażany był jedynym źródłem prawdy. Do racjonalistycznej teorii poznania dostosował racjonalistyczną metodologię. Wyznawał idee powszechnej nauki, przejętą od Kartezjusza, i w Etyce dał naukę o świecie, Bogu, poznaniu i działaniu, opartą na wspólnych założeniach tworząc jeden naukowy system. Przejął również typową dla racjonalistów myśl, że matematyka jest wzorem nauki. Swą powszechną naukę wyłożył sposobem geometrii, przyjąwszy pewne definicje i aksjomaty, na ich podstawie dowodził dalszych twierdzeń. Matematyczna była jednak tylko forma systemu Spinozy, treść jego zaś była metafizyczna. W filozofii Kartezjusza potępiał jej dualizm Boga i świata, myśli i rozciągłości, duszy i ciała, wolności i mechanizmu. Próbował zaś przezwyciężyć dualizm wychodząc z założeń Kartezjusza, z jego definicji substancji w której mówił, iż substancja jest tym, co istnieje samo przez się i co może być samo przez asie pojęte wnosił, że substancja jest tylko jedna, a jest nią Bóg. Ponieważ aby coś istniało samo przez się, nie może być niczym ograniczone, musi być nieskończone, a nieskończona substancja to Bóg. Substancja nie może być stworzona, gdyż wtedy miała by przyczynę i istniała by przez przyczynę a nie sama przez sie. Poza Bogiem nie może więc być substancji, Bóg i substancja to dwie nazwy tej samej rzeczy. Wszechświat może istnieć w Bogu świat rzeczy, jak i świat myśli są objawami tego co samoistne tj. Boga. Przez ten panteizm miał zostać przezwyciężony dualizm Boga i świata. Bóg Spinozy jest Bogiem nieosobowym, pozbawionym miłosierdzia. Własności świata wywodzą się z natury Boga wedle praw logicznych, świat podlega tym samym prawom, którym podlegają idee abstrakcyjne. Przez taką koncepcje miał zostać przezwyciężony dualizm świata idealnego i realnego. Zgodnie z Kartezjuszem uznał iż cała przyroda jest mechanizmem, i wszystko jest wytworem mechanicznie rozwijającej się przyrody. Spinoza uznawał powszechny determinizm przez który miał zostać przezwyciężony dualizm wolności i mechanizmu. Jak wykazywał Kartezjusz wszechświat ma dwie dziedziny materii i myśli. Tego Spinoza pominąć nie mógł, ale doprowadził je do jedności w ten sposób, że potraktował je jako dwa przymioty jednej substancji. Odrębność dwóch światów została zachowana, ale przez uzależnienie obu od czegoś trzeciego miał zostać przezwyciężony dualizm materii i świadomości. Natomiast koncepcja paralelizmu psychofizycznego była oryginalnym pomysłem Spinozy, pozostająca w związku z jego monistyczną teorią bytu. Zjawiska psychiczne i fizjologiczne, długo traktowane jako będące jednej natury, potem rozerwane przez Kartezjusza, teraz ponownie zostały zbliżone, jako równoległe. Paralelizm miał przezwyciężyć dualizm duszy i ciała. Afekty i czyny ludzkie uważał za wytwór konieczności ale jedne wypływają z natury własnej działającego, inne są wzbudzane przez otaczające go rzeczy.
Naczelnym zagadnieniem siedemnastego wieku, było zagadnienie substancji. Leibniz wystąpił z jeszcze innym rozwiązaniem niż Kartezjusz i Spinoza, którego krytykował za logiczną niedoskonałość. Było to rozwiązanie w duchu indywidualizmu i pluralizmu, przyjmował on nieograniczoną ilość substancji. Jednak twierdził, że wszystkie są jednego rodzaju. Przyjmował, że każde zjawisko jest indywidualne, a zjawiska stanowią szeregi ciągłe, ten stan rzeczy sformułował jako prawo ciągłości. Prawo to i w ogóle przekonanie o mnogości, indywidualności, a zarazem ciągłości natury poza psychologią i matematyką miało doniosłe znaczenie dla metafizyki Leibniza. Głosił iż substancji jest wiele, są one jakościowo odrębne, ten pogląd przeciwstawia się mechanistycznej filozofii Kartezjusza. Indywidualne substancje z których składa się byt Leibniz nazywał monadami, monady były nierozdzielnymi składnikami świata. Uważał że substancje nie działają jedna na drugą, każda jest zamkniętym kosmosem. Substancje są obdarzone siłami w ten sposób doszedł do dynamistycznej koncepcji substancji. W przeciwieństwie do swych poprzedników uważał przemienność za zasadniczą własność substancji, tu leżało zasadnicze odstępstwo Leibniza od Kartezjusza. Błąd kartezjanizmu widział w geometrycznej koncepcji materii, nie uwzględniających czynników dynamicznych. w jego przekonaniu nie mechanizm, ale dynamizm był teorią odpowiadającą zjawiskom. Substancje są nierozciągłe i niematerialne , mają zdolność postrzegania. Dusza ludzka posiada stosunkowo wysoki poziom świadomości , postrzega dokładnie i postrzeżenia te pamięta , poza tym posiada samowiedzę. Zjawiskiem substancji są ciała . Nie należą do natury substancji przestrzeń i czas - każda jest jednością , przestrzeń i czas są formami mnogości. Podobnie jak Spinoza miał przekonanie, że natura realnego bytu jest ta sama, co stosunków logicznych. Leibniz spór na temat celowości rozciągnął na jej korzyść, stwierdzając, iż substancja działa celowo. Stanowią one również hierarchię i tworzą harmoniczny zespół. Leibniz uważał, że żyjemy na najlepszym z możliwych światów. Jego optymistyczna filozofia głosiła, że to co stworzył Bóg jest jakby optymalną wypadkową wszelkich możliwości. Powziął myśl matematycznego traktowania logiki. Sformułował zasadę racji dostatecznej, mówiącą , że wszystkie prawdy są racjonalnie powiązane. W swym determinizmie mówił, iż nie może być wolności, jeśli wszystko co się substancji przytrafia jest z góry zawarte w jej pojęciu. Był to determinizm nie mniej radykalny niż Spinozy.
Współcześni nazywali Leibniza ostatnim człowiekiem, który wiedział wszystko, ale już Wolter skrytykował i wyszydził tezę o najlepszym ze światów. O Spinozie mówi się, iż tak matematycznej postaci filozofia nie miała nigdy. Jego filozofia była jednym z nawrotów średniowiecza , kartezjanie połączyli naukę nowożytną i tradycja średniowiecznej teologii chrześcijańskiej, Spinoza połączył ją z tradycją teologii żydowskiej. Do kartezjanizmu w szerszym znaczeniu należą wszystkie wybitniejsze systemy siedemnastowieczne, bo wszystkie nawiązywały do jego zagadnień, zwłaszcza w stosunku duszy i ciała, i posługiwały się jego pojęciami. We wszystkich nich jak u Kartezjusza metoda była pierwszym zagadnieniem, matematyka wzorem, a rozwiązanie wszelkich zagadnień metafizycznych celem. Granica między jego zwolennikami a przeciwnikami jest płynna , bo zwolennicy modyfikowali jego naukę , a przeciwnicy obficie z niej korzystali. Jednak nie da się zaprzeczyć, iż dokonując swego myślowego przewrotu, zaczynając od wątpienia, zbudował system filozoficzny , który mimo upływu czasu nadal jest aktualny i podziwiany.
XMedzik30