OBSERWACJA , metodologia jedna z głównych ( obok eksperymentu ) metod badawczych nauki ; systematyczne i planowe , kierowane celem badania selektywne , spostrzeganie przedmiotów i zjawisk , którego zadaniem jest dostarczanie materiału dla nauk , badań .
Obserwacja jest najbardziej wszechstronn± technik± gromadzenia materiałów . Z uwagi na jej złożono¶ć i wszechstronno¶ć istniej± niekiedy tendencje do nazywania jej metod± badawcz± . Nie jest to tendencja słuszna , zważywszy , że obserwacja swe naczelne miejsce w¶ród sposobów poznania zawdzięcza konieczno¶ci ł±czenia w niej wielu technik pomocniczych . Jest jak najbardziej uniwersalnym sposobem badań ale równocze¶nie i najbardziej pierwotnym ze względu na sw± historie jak i istotę w przypadku indywidualnego jej traktowania . Obserwacja jest czynno¶ci± badawcz± polegaj±c± na gromadzeniu danych drog± spostrzeżeń . Lapidarno¶ć ( oznacza że co¶ jest zwięzłe , tre¶ciwe , wyraziste ) tego sformułowania bierze się st±d , że objęcie definicj± wszelkich postaci i aspektów obserwacji jest niemożliwe . Tak szeroka definicja pozwala natomiast zastosować jej do każdego typu obserwacji .
Obserwacj± można bowiem nazwać prost± , nieplanow± rejestrację zdarzeń i faktów ale także złożony proces kontrolowanej obserwacji systematycznej z użyciem skomplikowanych technik pomocniczych z użyciem filmu , magnetofonu i kwestionariuszy wł±cznie .
Obserwacja dostarcza badaczowi najbardziej „ naturalnej ” wiedzy o obserwowanej grupie a więc i najbardziej prawdziwej . Przy zastosowaniu odpowiednich narzędzi kontrolnych uzyskujemy najbardziej obiektywny obraz przedmiotu badań , bo na drodze Ľródła danych do badacza stoi najmniej czynników mog±cych zdeformować ten obraz .
Najpopularniejsz± postaci± obserwacji jest tzw. obserwacja otwarta albo swobodna . Stosować j± można i najczę¶ciej stosować w praktyce każdy wychowawca , każdy nauczyciel oraz organizator . Daje ona sumę wiedzy o przedmiocie zainteresowań lub pracy pozwalaj±c na sprawniejsze działanie w okre¶lonej dziedzinie . Obserwacja otwarta poza popularnym zastosowaniem spełnia ważn± rolę w pocz±tkowym etapie każdej planowanej działalno¶ci badawczej. 1.
Dzięki jej zastosowaniu można uzyskać wiedzę ogóln± o obiekcie badań , która daje podstawę do szczegółowego planowania dalszego toku badań a głównie do sformułowania zagadnień wstępnych i hipotez roboczych . Przy prowadzeniu badań terenowych metod± sondażu diagnostycznego jest ona nieodzownym etapem przygotowawczym .
Wyżej zorganizowan± form± obserwacji prowadzonej już w randze naukowej jest systematyczna obserwacja bezpo¶rednia lub po¶rednia . Polega ona na planowym gromadzeniu spostrzeżeń przez okre¶lony czas w celu poznania lub wykrycia istniej±cych zależno¶ci między zjawiskami rodzaju i kierunków procesów zachodz±cych w zbiorowo¶ciach społecznych lub instytucjach .
Obserwacja systematyczna wymaga zastosowania technik pomocniczych . Z definicji wynika konieczno¶ć zaplanowania następuj±cych elementów : problematyki , czasu oraz sposobu gromadzenia materiału . W pojęciu pierwszym ustalamy ilo¶ć i jako¶ć zagadnień , które pragniemy zaobserwować na wybranej populacji . Mog± to być b±dĽ cechy b±dĽ procesy b±dĽ wreszcie reakcje i postawy . W przypadku procesów lub przemian baczn± uwagę zwrócić musimy na uwarunkowania , jakim podlegaj± , na zmiany natężenia i szybko¶ć ich przebiegu w zależno¶ci od okre¶lonych warunków . Je¶li przedmiotem obserwacji s± reakcje lub postawy , to uwagę skupić trzeba na roli motywacji i zmiennych wywołuj±cych okre¶lone reakcje . Dla poznania postaw okre¶lić musimy wskaĽniki ich występowania i oceny . Okre¶laj±c czas prowadzenia obserwacji musimy uwzględnić rozmiar zagadnienia , które chcemy poznać , następnie wielko¶ć obiektu obserwowanego ( zbiorowo¶ci lub instytucji ) oraz zwrócić uwagę na to aby okres prowadzonej obserwacji przypadł na okres typowy . Znaczy to , że pragn±c obserwować kształtowanie się postaw społecznych wychowanków domu dziecka nie powinni¶my planować prowadzenia badań np. na koloniach w czasie ¶wi±t zimowych , gdy czę¶ć dzieci idzie w go¶cinę do domów prywatnych . Chyba , że założenia badawcze takie wła¶nie stawiaj± wymagania . W każdej sytuacji należy ¶ci¶le rejestrować pojawianie się w czasie – nowych zmiennych wpływaj±cych na zmiany zachowania i reakcji .
2.
Szczególnym przypadkiem obserwacji systematycznej jest obserwacja uczestnicz±ca . Ten typ obserwacji występuje wówczas je¶li badaj±cy stanie się uczestnikiem badanej zbiorowo¶ci i jest przez ni± akceptowany . Może mieć dwie postacie : być jawn± lub ukryt± . Obserwacja uczestnicz±ca jawna polega na poinformowaniu grupy o roli badaj±cego . Obserwacja ukryta występuje wówczas gdy badana grupa nie jest ¶wiadoma roli , jak± spełnia nowy jej członek . W badaniach socjologicznych i pedagogicznych mamy wiele przykładów stosowania obu postaci obserwacji uczestnicz±cej .
Jak powiedzieli¶my wyżej obserwacja uczestnicz±ca wymaga akceptacji w roli badacza w przypadku obserwacji jawnej jako obserwatora , w przypadku obserwacji ukrytej jako nowego członka grupy spełniaj±cego okre¶lon± rolę . Uczestnictwo w badanej zbiorowo¶ci daje możliwo¶ć zebrania szerszego i bogatszego materiału niż w przypadku stosowania innego typu obserwacji . Niesie ze sob± jednak swoiste niebezpieczeństwo . Otóż obserwator mimowolnie przyjmuje sposób zachowania , opinie i reakcje grupy , której jest członkiem trac±c w ten sposób konieczny obiektywizm ocen . Taka sytuacja zachodzi szczególnie często przy obserwacji jawnej gdyż badana grupa maj±c ¶wiadomo¶ć roli nowego członka nie jest w pełni naturalna w swoich zachowaniach , a przez to obserwacja nie daje prawdy obiektywnej . Z tych powodów uczestnictwo w grupie z punktu widzenia skuteczno¶ci badań nie może być pełne . Jest to poznawczo zawsze uczestnictwo czę¶ciowe .
Szczególnym typem uczestnictwa czę¶ciowego jest uczestnictwo nauczyciela lub wychowawcy w grupie rówie¶niczej młodzieżowej . Nie ma bowiem w grupie młodzieżowej roli dla badacza dorosłego , któr± mógłby zaj±ć uzyskuj±c wszelkie prawa członka grupy . Pewna sfera spraw grupy młodzieżowej będzie dla dorosłego badacza zawsze zamknięta ( chodzi tu bardziej o zachowania niż o opinie ) . Stopień szczero¶ci w relacjach indywidualnych jest trudny do okre¶lenia . Dlatego do badania grup młodzieżowych lub dziecięcych obserwacja uczestnicz±ca ma zastosowanie ograniczone . Będzie to bowiem zawsze uczestnictwo czę¶ciowe , stopień akceptacji przez grupę roli obserwatora pozostanie nieznany , nawet przy znajomo¶ci granic , w jakich osobnik dorosły jest akceptowany przez grupy dziecięce lub młodzieżowe . 3.
XMedzik30