MAKIAWELIZM
Ludzie różnią się między sobą skłonnością do oddziaływania na innych. Z jednej strony można wskazać osoby, które nie są zdolne do takich zachowań, nawet jeśli wymaga tego pełniona przez nie rola, z drugiej – osoby, które wykazują szczególną gotowość i sprawność w takim działaniu. Zauważyć można również pewną stałość określonych właściwości tych zachowań, co wskazuje na to, że pozostają one w związku z właściwościami osobowości.
Działania polegające na wywieraniu zamierzonego wpływu na inne osoby czy grupy ludzkie mogą przybierać różnorodne, odrębne formy, takie jak:
- nadmierna opiekuńczość – udzielanie sugestii, dostarczanie wzorów postępowania, wskazywanie sposobów rozwiązania problemów itp.
- jawne narzucanie własnej woli – stosowanie nacisku, rozkazywanie, kontrolowanie itp.
- manipulowanie innymi w sposób dla nich niedostrzegalny – okłamywanie, dyskretne aranżowanie określonych sytuacji, schlebianie lub inne formy zachowań ingracjacyjnych (M. Jarymowicz, 1976, s. 293).
W przypadku, gdy jednostka nastawiona jest na manipulowanie innymi w celu osiągnięcia osobistych korzyści (np. dla zdobycia sobie szacunku, podziwu, aprobaty, pomocy, opieki lub też możliwości kontrolowania innych, sterowania ich poczynaniami, podporządkowania sobie) mamy do czynienia z osobowością makiawelistyczną.
W rozumieniu Słownika Psychologicznego (1985, s. 143) makiawelizm to „sposób prowadzenia polityki (kierowania grupą) przy użyciu wszelkich środków, włącznie z takimi, które są społecznie potępiane, jak nielojalność, kłamstwo, zdrada”. Potocznie makiawelizm definiowany jest jako postawa, którą charakteryzuje cynizm i przewrotność, brak skrupułów w dążeniu do celu. Termin ten pochodzi od nazwiska N. Machiavellego, twórcy pierwszych systemów socjotechnicznych opisanych w dziele Książę (op. cit., s. 143), gdzie autor trafnie opisuje takie właściwości natury ludzkiej, które można wykorzystać dla sprawnego kierowania innymi. Zachęca do kierowania się głównie tą wiedzą, nie zważając na ogólnie panujące normy moralne.
Warunkiem efektywnego oddziaływania na innych jest posiadanie określonej wiedzy i przeświadczeń na temat tego, jacy oni są i jak należy z nimi postępować. Gotowość do manipulowania innymi uwarunkowana jest specyficznym obrazem świata, systemem norm i postaw oraz nastawień motywacyjnych, wyznaczających stopień gotowości do działań makiawelistycznych (M. Jarymowicz, 1976, s. 302).
Jednostka o osobowości makiawelistycznej odbiera innych ludzi z punktu widzenia własnych celów. Inny człowiek to obiekt, którym można manipulować z czysto egoistycznych pobudek, uciekając się niejednokrotnie do łamania ogólnie przyjętych norm moralnych. Respektowane są jedynie te wartości, które sprzyjają realizacji osobistych dążeń, dopuszczalne jest działanie w sposób niezgodny z celami innych. Osoba o tego typu osobowości jest nieufna względem innych, charakteryzuje ją mała gotowość do angażowania pozytywnych emocji w toku kontaktów związanych z realizacją własnych pragnień, cechuje ją lekceważący stosunek do potrzeb innych ludzi. W hierarchii celów priorytetowe miejsce zajmuje potrzeba sukcesu w rozgrywkach z innymi ludźmi, nieistotne są cele związane z potrzebami innych osób. W chwili pojawienia się celów konfliktowych jednostka taka nie wykazuje przejawów dezorganizacji. Jest odporna na działanie czynników ubocznych nie związanych z głównym celem działania, co pozwala na koncentrację poznawczą, nastawienie na odbiór sygnałów, przetwarzanie informacji i wykorzystywanie ich do realizacji własnych dążeń (M. Jarymowicz, 1976, s. 320).
W kontaktach z innymi ludźmi jednostka o osobowości makiawelistycznej często wykorzystuje ingracjację, którą możemy zdefiniować, jako zachowania manipulacyjne, służące ukształtowaniu u partnera pozytywnej postawy wobec podmiotu; jest ona zawsze grą nie fair wobec partnera, próbą wykorzystania jego próżności czy naiwności. Możemy traktować ją jako rodzaj zachowania komunikacyjnego, czyli takiego w trakcie, którego podmiot przekazuje informacje o tym, jak spostrzega partnera, otaczającą go rzeczywistość, a także samego siebie. Na podstawie powyższego założenia można wyróżnić trzy klasy technik ingracjacyjnych:
- podnoszenie wartości partnera - przekazywanie informacji o tym, że spostrzega się partnera w sposób pozytywny, np. komplementy, pochlebstwa;
- konformizm w zakresie opinii, ocen i zachowań;
- przedstawianie siebie w korzystnym świetle – autoprezentacja (M. Lis – Turlejska, 1976, s.328 – 329), rozumiana jako proces wyczuwania, odgadywania, jakie są potrzeby partnera oraz jakie cechy może on szczególnie cenić, a następnie emitowanie mu takiego obrazu siebie, który bądź bezpośrednio zaspokajałby owe potrzeby, bądź sygnalizowałby możliwość ich zaspokojenia (op. cit., s. 335).
Założenie o istnieniu zależności między afirmacją poglądów Machiavellego a tendencją do działań polegających na manipulowaniu innymi stało się punktem wyjścia dla skonstruowania narzędzi diagnozy makiawelizmu rozumianego jako własności osobowości. W oparciu o to założenie skonstruowano tzw., skale Mach, które zawierają zbiór opinii niemal dosłownie wziętych z Księcia. Stopień, w jakim dana osoba zgadza się z tymi poglądami, jest trafnym wskaźnikiem gotowości tej osoby do działań makiawelistycznych. Twórcami skali Mach są R. Christie i F. Geis (M. Jarymowicz, 1976, s. 295 - 296). Autorzy tej skali sformułowali przypuszczenie, że specyficzne zdolności pewnych jednostek do manipulowania innymi ludźmi wiążą się z określonym sposobem widzenia świata społecznego, jako miejsca, gdzie między ludźmi toczy się bezpardonowa walka, w której zwyciężają silniejsi i bardziej bezwzględni (Jednostka w społeczeństwie..., 2000, s. 381-382).
W toku badań autorzy wyróżnili trzy główne kategorie sytuacji różnicujące efektywność działania osób o różnych wskaźnikach Mach:
- sytuacje typu face-to-face (kontaktu twarzą w twarz);
- sytuacje, w których istnieje możliwość improwizacji, swobodnego inicjowania działań;
- sytuacje, w których występują czynniki emocjonalnie angażujące, nie związane z celem głównym.
Osoby o wysokich wskaźnikach makiawelizmu funkcjonowały w powyższych sytuacjach następująco:
- bezpośredni kontakt nie przeszkadzał im w koncentracji na realizacji celu głównego, manipulowaniu partnerem czy sytuacją, łamaniu norm współdziałania;
- możliwość improwizacji w działaniu pobudzała ich gotowość do manipulowania, pomysłowość w tym zakresie, inicjatywę (zachowanie łatwiej wymyka się spod kontroli zewnętrznej, więc łamią normy, by osiągnąć osobiste cele);
- występowanie czynników stwarzających konflikt emocjonalny wpływało na koncentrację wyłącznie na celu głównym (M. Jarymowicz, 1976, s. 316 – 317).
Analiza zawartości skal Mach pozwala na scharakteryzowanie tego, co w kategoriach psychologicznych oznacza makiawelizm. Wśród pozycji skal można wyróżnić następujące kategorie stwierdzeń:
- twierdzenia negatywnie oceniające innych, np. „ludzie nie pracują solidnie, jeśli się ich do tego nie zmusi”;
- wskazania dotyczące manipulowania innymi, np. „najlepszym sposobem podporządkowania sobie innych jest mówić im to, co pragną usłyszeć”;
- kwestionowanie zasad moralnych, np. „nieprawda, że uczciwość jest najlepszą zasadą postępowania” (op. cit., s. 296 - 297).
W celu sprawdzenia, czy istnieje związek między deklarowanymi poglądami a rzeczywistymi skłonnościami osób badanych Geis i Christie podjęli szereg eksperymentalnych prób badawczych, w toku których wśród przebadanych osób (studenci psychologii i socjologii) wyróżnili dwie grupy badanych: jednostki o wysokim wskaźniku makiawelizmu – grupa WM oraz osoby o niskich wskaźnikach makiawelizmu – grupa NM. Zamierzeniem eksperymentatorów w jednym z pierwszych badań było sprawdzenie, czy w oparciu o określone wyniki w skalach Mach można przewidywać czyjeś manipulacyjne zachowania wobec partnera interakcji. Stwierdzono, że:
- jednostki o wysokich wskaźnikach makiawelizmu znacząco częściej niż osoby o niskich wskaźnikach korzystały z możliwości manipulowania inną osobą, wykazywały większą pomysłowość w tym zakresie i zadeklarowały większy stopień zadowolenia z pełnienia roli, która umożliwiała te manipulacje;
- osoby z grupy WM w znacząco większym stopniu niż osoby z grupy NM zniekształcały podawane partnerom interakcji informacje, wygłaszały wobec nich znacząco więcej przykrych komentarzy;
- osoby z grupy WM znacząco częściej niż osoby NM żywiły podejrzenia, co do różnych elementów eksperymentu.
Wyniki tych badań wykazały słuszność przyjętych założeń – osoby, które uzyskały wysokie wskaźniki w skalach Mach, wykazywały ogromną skłonność do zachowań manipulacyjnych, łamały pewne normy moralne, w czym zgodne były z deklarowanymi przez siebie poglądem, iż nie należy ufać innym (op. cit., s. 300 – 301).
Punktem wyjścia do kolejnych eksperymentów było założenie, iż u podstaw określonego syndromu cech zachowania leży określony syndrom właściwości osobowości: określony obraz świata, system norm, postaw i nastawień motywacyjnych, wyznaczających stopień gotowości do działań makiawelistycznych. Wyniki szeregu badań wykazały, że osoby uzyskujące wysokie wskaźniki na skalach Mach, nie tylko chętniej i częściej – niż osoby o niskich wskaźnikach ujawniają skłonności manipulacyjne, ale także są bardziej efektywne w rozgrywkach z partnerami. We wszystkich tych eksperymentach realizacja własnego celu wymagała umiejętności sprawnego manipulowania sytuacją i partnerem (op. cit., s. 302 – 303). Przy czym osoby o wysokich wskaźnikach makiawelizmu postępowały zgodnie z własnym interesem zarówno, gdy chodziło o sprawy raczej neutralne wobec ich przekonań, jak też w przypadku spraw uznanych wcześniej za ważne – bądź zgodne lub sprzeczne z własnymi przekonaniami. Wyniki badań wskazują, że dla osób o wysokich wskaźnikach makiawelizmu:
- własny sukces w rozgrywce z partnerem jest celem o dużym znaczeniu w indywidualnej hierarchii ważności celów, w szczególności bardziej znaczącym niż działanie zgodnie z własnymi przekonaniami w sprawach społecznych;
- zdolne są do sytuacyjnego hierarchizowania celów, do koncentrowania się na aktualnym celu wyznaczonym przez sytuację i abstrahowania od celu konfliktowego, nawet jeśli obydwa te cele (np. cel osobisty i subiektywnie rozumiany cel społeczny) są jednakowo doniosłe w ich trwałej hierarchii celów (M. Jarymowicz, 1976, s. 315 - 316).
Podsumowując przeprowadzone badania autorzy opisują dwa różne syndromy charakteryzujące osoby o wysokich i niskich wskaźnikach makiawelizmu:
- syndrom oziębłości (chłodu) – typowy dla silnych tendencji makiawelistycznych; obejmuje takie cechy jak odporność na wpływy społeczne i nacisk zewnętrzny, brak respektu dla dążeń innych osób oraz dużą zdolność do efektywnego funkcjonowania w sytuacjach wywołujących silne napięcie emocjonalne, tendencję do inicjowania i kontrolowania sytuacji itd.
- syndrom przychylności (ciepła) – typowy dla słabych tendencji makiawelistycznych; obejmuje wrażliwość na wpływy społeczne, uleganie naciskom innych, koncentrację na partnerze, tendencję do poddawania się wymogom sytuacji, aktywność nie wykraczającą poza akceptowane normy (J. Strelau, 1985, s.418).
Zebrane dane oraz oparte na nich analizy teoretyczne dotyczące problemu relacji między zdolnością do wywierania zamierzonego wpływu na innych a stopniem makiawelizmu obciążone są pewnymi ograniczeniami. Założenie, że osoby o wysokim stopniu makiawelizmu działają efektywnie w sytuacjach słabo strukturalizowanych, w których reguły działania nie są jasno określone, ograniczone jest faktem, iż obserwowano sprawność takich osób wyłącznie w realizacji celów egocentrycznych. W tym przypadku nie ma pewności, czy jednostki takie potrafią działać równie sprawnie w przypadku realizacji celów prospołecznych. Wydaje się bowiem mało prawdopodobne, by osoby o makiawelistycznym obrazie świata i systemie norm, oporne na wpływy społeczne, nastawione na sukces w rozgrywkach z innymi – mogły funkcjonować równie sprawnie w realizacji celów społecznych, pozaosobistych. Cele prospołeczne prawdopodobnie nie zawierają się w systemie własnych, nadrzędnych dążeń, a co się z tym wiąże, są mniej efektywnie realizowane. Z drugiej jednak strony nie można wykluczyć, że pewne sytuacje o małym stopniu strukturalizowania, wymagające od jednostki dużej inicjatywy i inwencji, pozostawiające możliwość manipulowania różnymi elementami – ma na osoby o wysokim stopniu makiawelizmu wpływ szczególnie mobilizujący i angażujący, stanowi źródło ogromnego zadowolenia w przypadku sukcesu; w tego typu sytuacjach, z uwagi na ich atrakcyjność, może dojść do czasowej identyfikacji celów egzocentrycznych z celami pozaosobistymi, z wymaganiami sytuacji społecznych. Wówczas można by oczekiwać od tych jednostek równie sprawnego działania, jak przy realizacji celów własnych. Identyfikacja taka nie miałaby miejsca w sytuacji ustabilizowania się warunków, krystalizowania się wymagań, podziału ról i zadań, czyli w momencie zanikania warunków do swobodnej, nieskrępowanej inicjatywy w sterowaniu ludźmi i sytuacjami (M. Jarymowicz, 1976, s. 321 – 322).
3
XMedzik30