I. Konstytucja – źródła prawa.
I.1. Konstrukcja systemu źródeł prawa w Polsce.
Konstytucja z 1997 r. wprowadza rozróżnienie:
1. przepisów prawa powszechnie obowiązującego (zakres obowiązywania obejmuje wszystkie podmioty w państwie);
2. przepisów o charakterze wewnętrznym;
Razem tworzą one dualistyczny system prawa.
Podział ten ma charakter dychotomiczny – każdy akt normatywny musi mieć postać aktu prawa powszechnie obowiązującego albo aktu prawa wewnętrznego.
1. Przepisy prawa powszechnie obowiązującego - na mocy art. 87 - tworzą zamknięty system źródeł prawa, w aspekcie podmiotowym oraz przedmiotowym:
a) Aspekt przedmiotowy:Konstytucja wylicza wszystkie formy aktów prawa powszechnie obowiązującego, czego nie mogą zmienić ustawy zwykłe. Art. 87 jako źródła powszechnie obowiązującego prawa wymienia:
• Konstytucję,
• ustawy,
• ratyfikowane umowy międzynarodowe,
• rozporządzenia,
• akty prawa miejscowego.
Charakter samoistny Konstytucji i ustaw – do ich wydawania nie jest potrzebne szczególne upoważnienie, są wydawane w ramach ogólnej kompetencji organu uprawnionego do ich stanowienia (sytuacja podobna w przypadku ratyfikowanych umów międzynarodowych).Rozporządzenia (art. 92) oraz akty prawa miejscowego (art. 94) mają charakter aktów wykonawczych, czyli takich, do których wydania potrzebne jest upoważnienie ustawowe o charakterze szczegółowym pod względem podmiotowym, przedmiotowym i treściowym (szczegółowo: I.9). Za źródła powszechnie obowiązującego prawa uznane, na podstawie Konstytucji, mogą być również:
• rozporządzenia Prezydenta z mocą ustawy (art. 234 - tylko w stanie wojennym, gdy Sejm nie może się zebrać na posiedzenie),
• przepisy stanowione przez organizacje międzynarodową, do której należy Polska, jeżeli umowa konstytuująca ta organizację przewiduje taką skuteczność prawną tych przepisów w prawie wewnętrznym.
Niektórzy traktują też w ten sposób układy zbiorowe pracy, jednakże jest to pogląd kontrowersyjny.
b) Aspekt podmiotowy:Zamknięty katalog organów upoważnionych do stanowienia powszechnie obowiązującego prawa:
• na poziomie konstytucyjnym: parlament w specjalnej procedurze (art. 235),
• ustawy zwykłe: parlament (a w sytuacji nadzwyczajnej - prezydenckie rozporządzenia z mocą ustawy),
• rozporządzenia: Prezydent, Rada Ministrów, Prezes Rady Ministrów, minister kierujący określonym działem administracji rządowej, przewodniczący komitetów (z art. 147 ust. 4), KRRiT.
Rozporządzenie jest jedyną postacią stanowienia przez organy centralne powszechnie obowiązującego prawa na szczeblu podustawowym. Prawo miejscowe:
• Organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji rządowej, które działają na podstawie i w granicach wyrażonych w ustawie.
• Zamknięcie systemu źródeł powszechnie obowiązującego prawa w tym zakresie nie jest zupełne, bo to decyzji ustawodawcy pozostawiono określenie organów lokalnych, którym ma przysługiwać kompetencja prawotwórcza.
3. Przepisy o charakterze wewnętrznym - ograniczony zakres obowiązywania aktów prawa wewnętrznego – odnoszą się tylko do jednostek podległych organizacyjnie organowi je wydającemu. Zawsze musi istnieć ogólny węzeł podległości między autorem, a adresatem aktu.
Konstytucja wymienia (art. 93 ust. 1) tylko uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa RM i ministrów. Tego wyliczenia nie uznaje się za zamknięte. System prawa wewnętrznego jest systemem otwartym, zarówno w sensie podmiotowym, jak i przedmiotowym.
Każdy taki akt musi odpowiadać wymaganiom:
a) adresatem może być jedynie jednostka podległa organowi wydającemu dany akt;
b) może obowiązywać tylko te jednostki, do których jest adresowany (nie mogą być adresowane do obywateli);
c) wydany na podstawie ustawy, która musi określać ogólną kompetencję danego organu do wydawania takiego aktu;
d) każdy akt musi być zgodny z powszechnie obowiązującym prawem, a objęcie tym prawem jakiejś dziedziny regulacji oznacza wykluczenie jej z materii regulowanej aktami prawa wewnętrznego.
Stosunek organizacyjnej podległości:
a) relacje wewnątrz aparatu rządowego – art. 93 ust. 1,
e) rozszerzanie pojęcia poprzez orzecznictwo TK (NIK – Sejm; banki komercyjne – NBP).
I.2. Jakie cechy odróżniają konstytucję z porównaniu z ustawami zwykłymi?
1. Cechy podobne:
a) ustawa,
b) uchwalana przez parlament, czyli najwyższego prawodawce,
c) akt normatywny powszechnie obowiązujący.
2. Cechy różne:
a) Szczególna treść – polega na zakresie (szerokości) regulowanych przez nią materii i na sposobie (głębokości, szczegółowości) regulowania tych materii.
• Zakres – charakter uniwersalny – reguluje całokształt kwestii ustrojowych państwa. Oznacza to zbudowanie treści konstytucji wokół trzech zagadnień (tzw. triada tematyczna), określających:
▪ ogólne zasady ustroju państwa,
▪ ustrój naczelnych organów (władz) państwa, zakres ich kompetencji i relacji wzajemnych,
▪ podstawowe prawa, wolności i obowiązki jednostki.
• W państwach złożonych (federacje, konfederacje) konstytucja określa też relacje pionowe między władzą centralną a podmiotami lokalnymi typu republiki, stanu czy kantonu.
• Unormowanie zagadnień o charakterze podstawowym.
• Konstytucja z 2 kwietnia 1997 r. składa się z wstępu (preambuły) oraz 243 artykułów ujętych w 13 rozdziałach. Najobszerniejsze są rozdziały poświęcone zasadom ustroju państwa oraz wolnościom, prawom i obowiązkom człowieka i obywatela.
• Rozdział I zawiera podstawowe zasady ustroju państwa, rozdział II wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela, rozdział III dotyczy źródeł prawa i jest pierwszym tego typu ujęciem w historii polskiego konstytucjonalizmu. Kolejne rozdziały dotyczą poszczególnych organów i urządzeń konstytucyjnych państwa: Sejmu i Senatu, Prezydenta, Rady Ministrów i administracji rządowej, samorządu terytorialnego, sądów i trybunałów, organów kontroli państwowej i ochrony prawa – Najwyższa Izba Kontroli, rzecznik Praw obywatelskich, Krajowa rada Radiofonii i Telewizji. Rozdział X i XI dotyczą szczególnych dziedzin życia państwowego – finansów publicznych oraz stanów nadzwyczajnych, a XII określa tryb zmiany Konstytucji. Ostatni – XIII rozdział – zawiera przepisy przejściowe i końcowe, określające porządek wchodzenia Konstytucji w życie.
b) Szczególna forma – polega na szczególnej nazwie a także specyficznym trybie powstawania i zmiany konstytucji.
• Szczególna nazwa: konstytucja, karta konstytucyjna, ustawa zasadnicza, ustawa rządowa itd.
• Tryb zmiany – procedura zmiany konstytucji jest odrębna, trudniejsza, od procedury uchwalania (zmian) ustaw zwykłych:
▪ szczególny wymóg większości i kworum (a także udział innych podmiotów),
▪ ustanowienie kilku – konkurencyjnych lub wykluczających się – procedur zmian,
▪ zakaz zmiany w pewnych sytuacjach bądź okresach (stan nadzwyczajny lub wojenny),
▪ + referendum które bywa nieraz konieczne do zmiany.
• Projekt – Prezydent, Senat, posłowie (1/5 = 92),
• Uchwalenie (szczegółowo: I.7):
▪ Sejm kwalifikowaną większością (2/3) przy połowie ustawowej liczby posłów,
▪ Senat bezwzględną większością przy połowie ustawowej liczby senatorów w ciągu 60 dni,
▪ Referendum obligatoryjne przy zmianie rozdziałów I, II, XII – podmioty uprawnione do inicjowania zmian konstytucji mogą zażądać w terminie 45 dni, od momentu uchwalenia przez Senat, przeprowadzenia referendum,
▪ Brak weta Prezydenta.
c) Szczególna moc prawna – polega na przyznaniu jej najwyższego miejsca w systemie prawa stanowionego. Ma to doniosłe skutki dla relacji z innymi aktami.
• Przedmiot jej normowania ma charakter pierwotny i nieograniczony, wyznacza rodzaje innych aktów normatywnych i ich zakres przedmiotowy oraz samoistny bądź wykonawczy charakter.
• Wszystkie inne akty musza być z nią zgodne, nie mogą pozostawać z nią w sprzeczności (materialnej, proceduralnej, kompetencyjnej).
▪ Negatywny aspekt obowiązku realizacji konstytucji – zakaz wydawania przepisów sprzecznych z konstytucją, co odnosi się do działalności ustawodawczej parlamentu.
• Wszystkie inne akty muszą być z nią spójne, a więc muszą przyjmować treści w możliwe najpełniejszy sposób pozwalające na urzeczywistnienie postanowień konstytucyjnych.
▪ Pozytywny aspekt obowiązku realizacji konstytucji – odpowiednie ukierunkowanie działalności ustawodawczej parlamentu.
• Sama określa swoją rangę – preambuła i art. 8 ust. 1.
I.3. Co oznacza stwierdzenie, że konstytucja ma najwyższą moc prawną (skutki dla ustawodawcy zwykłego).
1. Konstytucja wiąże wszystkie organy władzy publicznej i wszystkich obywateli – podmioty te mają obowiązek przestrzegania konstytucji – zarówno powstrzymania się od działań sprzecznych z konstytucją, jak i podejmowania działań służących realizacji postanowień konstytucyjnych.
2. Konstytucja jest najwyższym prawem RP (art. 8 ust. 1) reguluje tzw. pojęcia zastane – pojęcia ustalone w orzecznictwie i w prawie konstytucyjnym.
3. Pozycja najwyższa w hierarchii źródeł prawa dot. przedmiotu uregulowania oraz wymogów zgodności i spójności prawa z Konstytucją.
4. Szczególna moc prawna – polega na przyznaniu jej najwyższego miejsca w systemie prawa stanowionego. Ma to doniosłe skutki dla relacji z innymi aktami.
a) Przedmiot jej normowania ma charakter pierwotny i nieograniczony, wyznacza rodzaje innych aktów normatywnych i ich zakres przedmiotowy oraz samoistny bądź wykonawczy charakter.
b) Wszystkie inne akty musza być z nią zgodne, nie mogą pozostawać z nią w sprzeczności:
• materialnej – zakaz sprzeczności treści aktów niższego rzędu z Konstytucją,
• proceduralnej – zakaz wydawania aktu w sposób inny niż uregulowany przez Konstytucję,
• kompetencyjnej – zakaz domniemania kompetencji w ustawodawstwie.
Negatywny aspekt obowiązku realizacji konstytucji – zakaz wydawania przepisów sprzecznych z konstytucją co odnosi się do działalności ustawodawczej parlamentu.
▪ Eliminacja sprzeczności,
▪ Badanie zgodności – orzecznictwo sądowe / techniki prawnicze m. in. wykładnia prawnicza.
c) Wszystkie inne akty muszą być z nią spójne, a więc muszą przyjmować treści w możliwe najpełniejszy sposób pozwalające na urzeczywistnienie postanowień konstytucyjnych (akty prawa niższego powinny służyć do realizacji Konstytucji).
Pozytywny aspekt obowiązku realizacji konstytucji – odpowiednie ukierunkowanie działalności ustawodawczej parlamentu.
• Badanie spójności – orzecznictwo TK – ocena o charakterze politycznym a nie prawniczym.
d) Sama określa swoją rangę – preambuła i art. 8 ust. 1.
e) Zgodność i spójność współistnieją, nie są rozpatrywane osobno.
I.4. Pojęcie „małej konstytucji” i „minimum konstytucyjnego”.
1. Ustawa konstytucyjna – pod względem mocy prawnej są one równe z konstytucją. Mogą one interweniować w jej treść i zmieniać, uzupełniać czy zawieszać postanowienia konstytucji, a uchwalane być muszą w takim samym trybie, jaki jest wymagany dla dokonywania zmian w konstytucji. Natomiast pod względem zakresu przedmiotowego ustawy konstytucyjne regulują tylko określone (i zwykle wąsko ujęte) zagadnienia, i tym różnią się od konstytucji jako aktu o uniwersalnym przedmiocie regulacji.
2. Ustawy konstytucyjne mogą:
a) uzupełniać obowiązującą konstytucję – polega to na uchwaleniu ustawy konstytucyjnej istniejącej obok konstytucji i regulującej pewne kwestie, których nie obejmuje sama konstytucja;
b) zastępować konstytucje – w sytuacji, gdy nie doszło jeszcze do jej uchwalenia;
c) jednorazowo zawieszać postanowienia obowiązującej konstytucji – gdy konieczne jest wyjątkowe odstąpienie od regulacji konstytucyjnej, nie ma zaś potrzeby zmieniania tej regulacji na stale.
3. Ustawy konstytucyjne mogą zastępować konstytucje w sytuacji, gdy nie doszło jeszcze do jej uchwalenia – tzw. małe konstytucje
4. “Mała konstytucja” (szczególny przypadek ustawy konstytucyjnej) – powstające zwykle w okresach przejściowych, jako rozwiązanie tymczasowe do uchwalenia pełnej konstytucji.
a) Charakteryzują się także fragmentarycznością, polegającą na tym, że mogą one nie zawierać wszystkich elementów treściowych (zasady ustroju, regulacja ustroju i kompetencji organów władzy, prawa i wolności).
b) Zawsze jednak muszą zawierać „minimum konstytucyjne”, które obejmuje przepisy dot. fundamentalnych zasad organizacji aparatu państwowego na szczeblu centralnym.
...
XXXwszystkoXXX