„Sowa Minerzy rozpościera swe skrzydła o zmierzchu”
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Socjalizacja – internalizacja wartości i norm
Wartość /wg Thomasa i Znanieckiego/ - wszystko to, co jest potencjalnym przedmiotem ludzkich działań
wg Szczepańskiego – dowolny przedmiot materialny lub idealny, idea lub instytucja, przedmiot wyimaginowany lub rzeczywisty, w stosunku do którego jednostki lub zbiorowości przyjmują postawę szacunku, przypisują mu ważną rolę w swoim życiu i dążenie do jego osiągnięcia odczuwają jako przymus
wartości odczuwane – atrakcyjne dla jednostki w znaczeniu emocjonalnym
wartości uznawane – przedmioty, w stosunku do których żywimy przekonanie, że posiadają one jakąś wartość obiektywną
Owe wartości nie muszą się pokrywać.
Motywy naszych czynów zależą od: wartości istotnie przez nas odczuwanych na skutek wrodzonej dyspozycji i od wartości narzuconych nam przez środowisko kulturalne (Ossowski)
w. autoteliczne – wartości same w sobie, wartości podstawowe, wiodące (leading values)
w. instrumentalne – środki prowadzące do osiągnięcia wartości podstawowych
Wartości wspólnogrupowe – funkcje grupy /dwie wersje określania ośrodka grupowego/
1. Wartości są najważniejszym elementem konstytutywnym grupy (integracja wokół wspólnych wartości/zadań/dobra wspólnego – zasadniczo to samo ujęcie)
2. Ośrodkiem grupowym jest funkcja. Wg. Mertona pojęcie funkcji odnosi się do stwierdzenia obserwowalnych konsekwencji, rezultatów, skutków działań grupy, a nie do subiektywnych dyspozycji jednostek.
Współcześnie stosuje się obydwa określenia:
funkcje grupy/funkcje społeczne dla grup ogólnej orientacji ich działalności
wartości, cele, zadania dla grup społecznych o działaniach szczegółowo i operacyjnie określonych
wartości racjonalne – rzeczywiście osiągalne w danych warunkach
wartości irracjonalne – nieosiągalne w danych warunkach
autorytet – od łac. auctoritas znaczy – poważanie oparte na posiadanej władzy (szersze znaczenie); szacunek dla przewagi w uznanych wartościach (węższe)
prestiż – oznacza czar, urok; z łaciny praestigum znaczy – złudzenie, kuglarstwo, mamidło, oszukaństwo
Rozróżnienie autorytetu i prestiżu według Ludwika Leopolda (jakiś socjolog):
Prestiż opiera się na uczuciowym – i w tym znaczeniu irracjonalnym – stosunku do wartości, które są szanowane w danej grupie społecznej – przejawia się to w bezkrytycznym stosunku do osób lub grup cieszących się prestiżem
Autorytet opiera się na racjonalnym ujmowaniu wartości, które wiążą się w określoną przewagę w wiedzy, umiejętnościach etc. Autorytet ginie, gdy przewagi zabraknie. Autorytet to funkcja (dziwne, dziwne …) uzasadnionej racjonalnymi wartościami i uznanej przewagi człowieka, instytucji lub dzieła. Budzi szacunek i zaufanie.
kumulatywność prestiżu – prestiż zdobyty na jednym stanowisku, w jednej organizacji społecznej może być przeniesiony na inne stanowiska w tej samej lub innej organizacji
W kreowaniu prestiżu dużą rolę obecnie odgrywa dostęp do aparatu reklamy.
Autorytet/prestiż może być:
o osobisty – wynika z podmiotowych właściwości danego człowieka
o urzędowy – pochodny lub zewnętrzny
Posiadanie nawet osobistego autorytetu w jakiejś dziedzinie nie wywołuje automatycznie powstania prestiżu danej osoby. Można zatem mieć autorytet bez prestiżu i cieszyć się prestiżem, nie mając autorytetu.
Wydaje się też, że im niższa świadomość i mniejszy krytycyzm danej społeczności, tym lepszy klimat dla pojawiania się różnych rodzajów prestiżów i większy szacunek dla autorytetów urzędowych
autorytet charyzmatyczny – następstwo indywidualnego charyzmatu, czyli daru łaski /„Osoba obdarzona czasowo lub trwale charyzmatem uważana jest za organ, poprzez który przemawia – w zależności od natury ducha – bóstwo lub demon”/
Polega na wierze, że przez określoną jednostkę, z racji jej szczególnych cech, przemawia siła nadprzyrodzona. Zazwyczaj wiąże się z autorytetem religijnym, choć upatruje się go także w rozmaitych przywódcach politycznych.
Obecnie można tłumaczyć obecność autorytetów charyzmatycznych raczej kształtowaniem myślenia, opinii, postaw i zachowań ludzkich przez propagandę, mass-media.
Hierarchia charyzmatycznych autorytetów religijnych wg. Wacha:
o założyciel religii (jak Chrystus)
o reformator (Luter, Kalwin)
o prorok - nie ogranicza się tylko do przepowiadania, ale jest mesjaszem czy też stwórcą wyznania religijnego /Mahomet/, odrębnego kościoła lub sekty
o wizjoner - będący częstokroć istotą poprzedzającą proroka, niekiedy jednak pełniącą prawie takie same funkcje jak prorok /to po cholere to wyróżniać????/
o czarownik - ma zdolność do nawiązywania kontaktów z siłami niewidzialnymi dla innych lub pozaziemskimi; jego autorytet jest wspomagany przez symbole, emblematy oraz osobliwy język, ubiór, itp.
o wróżbita – przypomina wizjonera (i znowu …), ale interpretuje wolę bóstw nie na podstawie intuicji (wizjoner), ale opierając się na bardzo różnych przedmiotach zewnętrznych (zjawiska przyrody, części ciał istot żywych). Łączy umiejętności wizjonera, uważane za przyrodzone, z odpowiednimi technikami oddziaływań, którymi posługuje się czarownik
o istoty określane jako święte – świętymi nazywa się np.: 1) osoby mające łaskę uświęcającą, 2) człowieka kanonizowanego, czyli uznanego przez K. K. za „zbawionego”, 3)istoty związane z Bogiem i Bogu miłe, 4) ludzi poświęconych Bogu. Święci występują dopiero w religiach bardziej rozwiniętych. Często święty, śmierć świętego, kult świętego przyspieszają i wzmacniają integrację grupy.
o kapłan – pośrednik między ludźmi, a bóstwem, jego autorytet jest instytucjonalny
Funkcje autorytetu
Hierarchia w grupie społecznej jest następstwem zróżnicowanych pozycji jednostek, wynikających z ich rozmaitych osiągnięć. Autorytet jest pochodną porządku hierarchicznego, jak i uzasadniającym go czynnikiem.
Funkcje
o f. integracyjna – scalanie grupy(skupianie ludzi, którzy ją tworzą wokół autorytetu)
o f. gwaranta prawdziwości – ludzie są skłonni wierzyć autorytetom (nawet Babbie[1] tak uważa); wynika to z następujących przyczyn:
1) z dogmatycznego sposobu myślenia, czyli nawykowego ujmowania obiektywnej rzeczywistości
2) z konformizmu, uwarunkowanego sytuacjami, sytuacjami których nie popłaca samodzielność myślenia
3) z konieczności życiowej, spowodowanej daleko posuniętą specjalizacją – trzeba wierzyć ekspertom
Wiara ta rodzi jednak niebezpieczeństwa, ponieważ ludzie są skłonni do:
a) Bezkrytycznego stosunku do autorytetów
b) Zbyt pochopnego uogólniania pomyślnych doświadczeń związanych z wiarą w autorytetu i , co gorsze, przenoszenia tej wiary na wszystko, co się wydaje autorytetem
c) Przeceniania roli ludzi mających autorytet, będącego następstwem tzw. zjawiska irradiacji autorytetu.
Irradiacja autorytetu zachodzi, gdy np. osobę cieszącą się zasłużonym autorytetem w jednej dziedzinie uważa się za kompetentną w każdej innej.
Jest tam również o tym jak, to aby utrzymać prestiż należy zachować dystans społeczny i jak to ludzi poszukują sobie rozmaitych idoli, aby stać się ich fanami – i naśladować ich, zatracając własną osobowość, jednak dzięki tej maskaradzie mogą być sami przez innych podziwiani. Takie tam…
III. St. Ossowski „Z zagadnień psychologii społecznej” /konflikty niewspółmiernych skal wartości/:
wartości dodatnie – wyobrażenia przedmiotów lub stanów rzeczy, które są dla nas atrakcyjne, przedmiot pragnień pozytywnych
wartości ujemne - wyobrażenia przedmiotów lub stanów rzeczy, które są dla nas repulsyjne, przedmiot pragnień negatywnych
Przez wartości w szerszym znaczeniu rozumiemy wartości ujemne i dodatnie. W węższym – jedynie wartości dodatnie.
Ossowski proponuje mówić, że wartości pozostają w pewnym stosunku przyczynowym do przeżyć, których pragniemy doznawać lub unikać.
Skala wartości odczuwanych przez jednostkę ulega zmianom, co jest równoznaczne ze zmianami pragnień. Może to być wynikiem różnorodności stanów naszego organizmu (inaczej odczuwamy wartości głodni/nasyceni, zmęczeni/wypoczęci) lub zmian, zachodzących w sferze naszych wyobrażeń albo wynikiem sugestii społecznych przy zmianie otoczenia.
Istotna jest również pamięć o przeszłych doznaniach. Choć dany przedmiot może nie być w danej chwili atrakcyjny, to jednak pamiętam, że przeżywałem stany psychiczne, kiedy odczuwałem tę atrakcyjność i zdaję sobie sprawę z możliwości ponownego przeżywania takich stanów – stąd też obecnie odczuwam w pewnej mierze ich wartość, jak gdyby z odbicia (taką wartość ma chleb, gdy nie jestem głodny).
Trzy sytuacje współistnienia wartości odczuwanych i uznawanych
1) istnieją przedmioty, które są przez nas uznawane jako wartości i jako takie odczuwane
2) istnieją przedmioty uznawane jako wartości, ale nie odczuwane („to mi się nie podoba, chociaż wiem, że powinno”)
3) istnieją takie przedmioty, w których odczuwamy wartości, ale ich nie uznajemy („wiem, że to nie jest ładne, a jednak mi się podoba”)
Często wartości uznawane, powodują naszym postępowaniem, czasem wbrew wartościom odczuwanym (mam tak właśnie teraz, kiedy to pisze). Pewne przedmioty same przez się mogą nie posiadać dla jednostki wartości, (nie być w. odczuwaną) jednak może ona uznawać ich wartość i chcieć aby stały się dla niej wartością odczuwaną. Można tę pobudzającą rolę wartości uznawanych traktować jako atrakcyjność czegoś, co jest środkiem do celu atrakcyjnego bezpośrednio /szacunek w swoich własnych oczach, że zrezygnowałem z wartości odczuwanych i męczę teraz tekst Ossowskiego, bądź szacunek w waszych oczach, że go tak zajebiście zmęczyłem/. Tak więc, można wyróżnić następujące kategorie wartości, kierujących naszymi pragnieniami i postępowaniem, pod względem psychologicznym:
1)wartości bezpośrednio i aktualnie atrakcyjne
2)wartości atrakcyjne ze względu na pamięć o takich stanach psychicznych, w których są one bezpośrednio i aktualnie atrakcyjne
3)wartości uznawane, ale nie odczuwane
Ossowski zauważa, że od dawna w myśleniu ludzkim istnieje koncepcja dwoistości natury ludzkiej (Platon, Empedokles, Zoroaster, manichejczycy, manichejczycy, a nawet Szekspir). Wskazuje też na koncepcje Freuda i psychoanalityków oraz Durkheima (psychika ludzka, jako połączenie uwarunkowań biologicznych i elementów narzuconych przez społeczeństwo). Owe koncepcje obrazują konflikty pomiędzy pragnieniami i poczuciem powinności, które są konfliktami skłonności indywidualnych i dyspozycji wytworzonych w jednostce przez sugestię społeczną. Konflikty te można sprowadzić do konfliktów między wartościami uznawanymi i wartościami odczuwanymi. Psychoanalitycy zwracają uwagę na zjawisko maskowania motywów własnego postępowania przed sobą samym – sprzeniewierzając się normom moralnym swego społeczeństwa, wyszukujemy dla swojego postępowania motywy, które by je usprawiedliwiały z punktu widzenia owych norm i w naszych własnych oczach (szukanie racjonalizacji). Wg Ossowskiego u podstaw wartości odczuwanych i nieuznawanych (w naszym społeczeństwie), leży nie tylko prespołoczna, biologiczna natura człowieka, ale ich przyczyną mogą być również przygodne kontakty społeczne, bądź środowisko społeczne, które kiedyś było naszym środowiskiem, a dziś straciło już dla nas swój autorytet, ale pozostawiło głębokie ślady w naszych reakcjach emocjonalnych.
Wartości uznawane mogą przekształcić się w odczuwane i uznawane dzięki temu, że ubiegając się o nie nabraliśmy nowych nawyków. Nauczyliśmy się je cenić bezpośrednio, bo zabarwiła je przyjemność, płynąca z aprobaty społecznej, albo przyjemność zwycięstw, jakie odnosiliśmy nad sobą samym, podążając za tymi wartościami. Morze to powodować konflikty owych społecznie wyuczonych wartości z nowymi – w wypadku, jeżeli trafimy do nowej grupy społecznej (o innych wartościach oczywiście). Może nowym wartościom przeciwstawiać stare. Taki proces przeobrażeń w naszych dyspozycjach psychicznych, gdzie narzucone przez środowisko społeczne nawyki nabierają cech instynktów, stawiając opór sugestiom czy nakazom nowego środowiska, możemy nazwać instynktywizacją norm społecznych, a próby otamowania tych dyspozycji, wytworzonych niegdyś jednostce przez środowisko społeczne, mogą prowadzić do takich samych zjawisk psychicznych, jakie psychoanaliza wykryła w swych badaniach nad instynktami. Z powodu owego potencjalnego zastępowania poszczególnych skal wartości przez nowe (obowiązujące w nowej grupie) – dualistyczny obraz psychiki ludzkiej zdaje się zbyt uproszczony. Można raczej mówić o nawarstwianiu się kolejnych skal wartości, przy czym te, które zostały wyparte, nie utraciły dla nas potencjalnego znaczenia.
Przemiana w skali wartości może również nastąpić, wtedy kiedy czynność, która była pierwotnie środkiem do celu, stanie się dla nas celem samym w sobie (rybołówstwo jako zdobywanie pożywienia, przekształca się w cel sam w sobie – rybołówstwo jako sport; Ossowski podaje jeszcze pełno przykładów – od ludzi oszczędzających, przez zakony do produkcji przemysłowej – ale myśle, że z rybami wystarczy). Wartość celu, przestaje być motywem bezpośrednim naszej działalności, pozostaje jakoś w tle. Może zupełnie stracić swoje emocjonalne zabarwienie, ale możemy też zachować istotne zdolności emocjonalnego przeżywania wartości celu, ilekroć okoliczności pozwolą nam zaabsorbować swą świadomość wyobrażeniem celu. W takich wypadkach istnieje możliwość konfliktów pomiędzy odczuwaniem wartości celu i odczuwaniem wartości środka (to, co było środkiem do celu, pochłania naszą energię i staje się bezpośrednim motywem naszych czynów, odległy cel, jeżeli nie straci emocjonalnego zabarwienia, może być odczuwany jako jakaś wartość uroczysta).
Wartości uroczyste i wartości dnia codziennego to dwie niewspółmierne skale, do których możemy sprowadzić pewne charakterystyczne rozbieżności w naszych postawach psychicznych.
Wartości uroczyste mają są nie tylko rzadsze, ale mają niecodzienny, odświętny, patetyczny charakter. Przysługuje on przedmiotom o bardzo niejednolitym charakterze (zdobycie niezwyciężonego szczytu górskiego, śmierć przyjaciela, klęski lub sukcesy narodu lub jakiejś innej wielkiej zbiorowości).
Tej sferze uroczystych wartości i uroczystych nieszczęść (no genialne po prostu …) przeciwstawia się sfera spraw codziennych (drobne zyski lub straty materialne, drobne sukcesy towarzyskie, katar, ciasne buty itp.).
Różnica pomiędzy wartościami codziennymi i uroczystymi niekoniecznie tkwi w ich intensywności, często bowiem wartości uroczyste wcale nie są przeżywane silniej, tylko inaczej niż wartości codzienne. Przeżycia nasze doznawane w stosunku do wartości uroczystych, niezależnie od swej intensywności, mają inny charakter niż przeżycia doznawane względem wartości codziennych: tamte są szanowane przez środowisko społeczne, które jest dla nas autorytatywne – te są nieszanowane. Wartości uroczyste mogą być przeżywane pod pewnym względem jednakowo przez całą grupę (patos zjawia się dopiero wtedy, gdy ma widzów – rzeczywistych lub przynajmniej wyobrażonych) – mają one społeczne zabarwienie (człowiek, który je przeżywa łatwo staje się przedmiotem zainteresowania innych). Wartości codzienne mają natomiast prywatny charakter. Intensywności przeżyć związanych z wartościami codziennymi raczej się wstydzimy, podczas gdy wartości uroczyste często „zdobią” tego, kto się nimi przejmuje.
Z powodu tego, że wartości uroczyste, są niejako bardziej uznawane społecznie, natomiast codzienne są raczej odczuwane, ludzie często usiłują ukrywać przeżycia, wzruszenia prywatne, za fasadą przeżyć patetycznych.
Nie tylko jednostka, lecz i grupa społeczna posiada swoje wartości uroczyste i wartości codzienne, aczkolwiek wartości uroczyste możemy uważać za wartości społeczne w ściślejszym sensie, gdyż ta właśnie skala ma za sobą społeczny autorytet. Wartości uroczyste są związane ze wzorami, jakie grupa społeczna oficjalnie stawia swoim członkom, podczas gdy wartości codzienne mogą dominować w życiu przeciętnego członka zespołu. Może się również zdarzyć tak, że wartości codzienne jednostki będą wartościami grupy, do której ona przynależy, ale uważa je za raczej degradujące i pragnie zerwać więź społeczną z ową grupą, natomiast wartości uroczyste mogą być wartościami dominującymi w życiu społecznym zbiorowości, do której jednostka aspiruje i w której pragnęłaby uczestniczyć w sposób bardziej pełny.
Ossowski podsumowuje również wielorakie dwoistości związana z rozmaitymi wartościami, o czym już była mniej więcej mowa wyżej – jak ktoś chętny to jednak przeczytać – to Ossowski str. 97-99.
Wartości uznawane i odczuwane są niewspółmierne, bo nie ma wspólnego czynnika, od którego zależałaby ważność jednych i drugich (brak wspólnej miary do porównania wartości rozkoszy i wartości studiów socjologicznych).
Niewspółmierne w inny sposób, mogą być dwie konkurencyjne skale wartości odczuwanych. Jest tak w sytuacji, kiedy każda z tych dwóch skal wymaga zupełnie innej postawy psychicznej (nie można porównywać wartości zapewniających przeżycia estetyczne, z wartościami zapewniającymi zabezpieczenie jutra – wartość jedzenia sera i obrazów Van Gogha). Jest to związane z wewnętrznym przeobrażaniem, które dokonuje się w wypadku odczuwania owych niewspółmiernych skal wartości. Mamy wrażenie, że ktoś się w nas zmienił, kiedy pod wpływem spotkania z człowiekiem bądź książką lub gwiaździstego nieba – przerzucamy się ze świata wartości codziennych świat wartości heroicznych, choćby na krótko – i kiedy ogarnia nas zdziwienie, że oto przed godziną mogliśmy się przejmować sprawami, które w tej chwili przedstawiają się nam jako drobiazgi bez znaczenia.
IV. M. Filipiak „Socjologia kultury”:
Wzór osobowy – postać realna lub fikcyjna, która zachęca do naśladowania; postać ludzka, która powinna być bądź jest faktycznie przedmiotem aspiracji jednostki; może on być opisem konkretnej postaci bądź też wyprany z wszelkich rysów indywidualnych, może być jednostką zastaną lub można go zaprojektować, czyli konstruować pewien wzór dający się zaakceptować i przejąc przez określoną grupę społeczną. Zasadniczym jego rysem jest to, że przemawia on swą konkretnością do wyobraźni „odbiorcy” i wywołuje w nim chęć działalności naśladowniczej. Ażeby cel ten osiągnąć, musi on być obdarzony w wyrazisty sposób przymiotami uważanymi za godne naśladowania.
Typologie wzorów osobowych:
Ze względu na recepcje wzoru przez „odbiorcę”:
ü Wzory propagowane (zespół cech jakie grupa pragnęłaby widzieć w swoich członkach)
ü Wzory urzeczywistniane (wyrażają realizacje onych cech przez członków grupy)
Ze względu na „nadawcę” wzory propagowane można dookreślić jako „wzory osobowe, które są rozpowszechniane przez środki masowego oddziaływania i instytucje oświatowe w celu kształtowania pożądanych postaw jednostek bądź zbiorowości”. Wzory propagowane mogą być:
ü Nakazane (jako obowiązujące w danej zbiorowości)
ü Zalecane (jako godne naśladowania)
Ze względu na zakorzenienie w „odbiorcy”:
ü Wzory akceptowane, na które ludzie się zgadzają jako na wzory obowiązujące w danej zbiorowości lub co najmniej ukrywają w zachowaniu społecznym postawy wobec nich negatywne;
ü Wzory zinternalizowane, które jednostka świadomie przyjmuje jako zasady regulujące jej zachowania, nie tyle z uwagi na związane z nimi sankcje zewnętrzne, co ze względu na głębokie przeświadczenie o ich słuszności.
Wzory akceptowane:
ü Realizowane
ü Akceptowane jedynie werbalnie
Ze względu na ich przedmiot:
ü Wzory atrakcyjne – stanowiące przedmiot aspiracji
ü Wzory repulsywne – antywzory, przedstawiające cechy potępiane.
Wzór osobowy, ideał wychowawczy, bohater, kulturowy ideał osobowości.
Wzór osobowy różni się od ideału wychowawczego (bądź moralnego) tym, że ideał wychowawczy stanowi zespół pożądanych cech przedstawionych w sposób idealny i abstrakcyjny, natomiast wzory osobowe stanowią konkretyzacje ideału wychowawczego. Wzór osobowy jest przekaźnikiem wartości zawartych w ideale umożliwiającym jego realizacje w praktyce. (tak przynajmniej twierdzą pedagogowie)
Bohater jest zawsze jakąś określoną osobą (mityczną bądź realną, ale już nieżyjącą) opromienioną jakąś legendą. Cechy jego budzą podziw i fascynacje, ale nie zmuszają do naśladownictwa.
Kulturowy ideał osobowości to model, według którego człowiek powinien kształtować swoje zachowania, jest ucieleśnieniem pożądanych cech wysoko cenionych w grupie. Realizacja go ściąga na jednostkę pozytywną ocenę oraz nagrody, zachowania z nim rozbierzne natomiast są sankcjonowane w sposób negatywny. Kulturowy ideał osobowości jest elementem osobowości jednostki. (tak przynajmniej twierdzi Szczepański)
Wzór osobowy łączy się ściśle z grupą społeczną. Każda grupa ma swój wzór osobowy, który stawia przed oczyma swoich członków i stara się poprzez wychowanie, w tym duchu ich formować. Niekiedy grupy pragną upowszechniać wzory osobowe poza samą sobą. Wynikiem takich wpływów jest to, czy dany wzór zostaje przez innych przyjmowany i upowszechniany. Wzór osobowy spełnia w grupie rozmaite funkcje:
ü Stanowi układ odniesienia dla oceny działań jej członków, toteż spełnia funkcje normatywne.
ü Spełnia funkcje wychowawcze, jeżeli: (1) przemawia swoją konkretnością, (2) nie jest zbyt wyidealizowany (jest możliwy do realizacji). Kształtowanie postaw poprzez wzory osobowe może urzeczywistniać się na dwóch zasadach: jedną z nich jest „pedagogika wzorów”(oddziaływanie poprzez wzory pozytywne, wywiera większy wpływ na młodszego odbiorce, który łatwiej ulega mechanizmowi identyfikacji), drugą „pedagogika prowokacji” (poprzez przedstawianie wzorów negatywnych, wywiera większy wpływ na młodzież). Wzory osobowe spełniają w procesie wychowawczym podwójną rolę:
a) afirmującą (gdy wzmacniają już odczuwalne lub już ukształtowane orientacje dzieci)
b) kompensującą (wyrównują pewne braki zaznaczające się w postawach młodzieży niepożądane z punktu widzenia wychowawczego).
Historyczne uwarunkowania wzorów osobowych.
Wzory osobowe jako kategoria socjodemograficzna zmieniały się na przestrzeni wieków nadając pewną specyficzną barwę całym epokom, które je wytworzyły. W starożytnej Grecji egzystowały na przykład wzory: wojownika, obywatela polis, mędrca. Rzym, średniowiecze czy etyka protestancka również wytworzyła pewne wzory. Były one wzorami dominującymi w poszczególnych epokach ale nie jedynymi. Albowiem zaprawdę, zaprawdę powiadam wam, jak piszę Ziembiński: „Na gruncie tych samych lub podobnych założeń osobowych mogą być formułowane różne wzory osobowe dla poszczególnych warstw, stanów czy klas. Odmienny jest wzór osobowy „prawego rycerza”, „pracowitego kmiecia”, „pobożnego mnicha” i „rzetelnego kupca”. Wzory zmieniają się zarówno w skali społeczeństw jak i w skali życia jednostek. Istnieją wzory, które w ...
sandrax13