TEMAT 2. Problematyka obcości c.d. na podstawie „Cyganie i Polacy w Mławie- konflikt etniczny czy społeczny?”
Wydarzenia, które rozegrały się w Mławie 26 i 27 czerwca 1991 roku zostały jednoznacznie zinterpretowane w kategoriach wybuchu nacjonalizmu. Prezentowany tekst proponuje inną interpretację wydarzeń w Mławie. Powstał on w rezultacie analizy materiałów źródłowych, rozmów z kluczowymi informatorami obu stron konfliktu oraz rekonstrukcji wzajemnych stosunków Polaków i Cyganów.
Wydarzenia w Mławie stanowią przypadek typowy a nie wyjątkowy. Uprzedzenia etniczne stanowią tylko wyraz głębszych konfliktów o charakterze społecznym i politycznym. Stereotypy i uprzedzenia są uruchamiane przez inne, poważniejsze motywy: nie stanowią samodzielnej przyczyny zachowań agresywnych.
1. Czym są stereotypy, w jaki sposób powstają, jakie pełnią funkcje, w jakich okolicznościach zostają uruchamiane?
Stereotypem nazywamy uproszczony obraz rzeczywistości odnoszący się do rzeczy, osób, grup społecznych czy instytucji oparty na fałszywej wiedzy. Stereotyp przyjęty może być przez jednostkę w wyniku własnych obserwacji, przejmowania poglądów innych osób, wzorców przekazywanych przez społeczeństwo, może być także wynikiem procesów emocjonalnych (np. przeniesienia agresji).
Stereotypy wyrażają skumulowane doświadczenie wzajemnych stosunków. W ich konstrukcji biorą udział obie strony. Utrwalony stereotyp wyraża zawsze pewien stan równowagi osiągnięty we wzajemnych interakcjach, wyznaczając jednocześnie zestaw warunków wzajemnej akceptacji.
Stereotypy etniczne pełnią ważkie funkcje społeczne. Stanowią odwrotną stronę tożsamości narodowej, z reguły służąc zachowaniu cobrego samopoczucia (teoria „kozła ofiarnego”).
Stereotypy i uprzedzenia nabierają szczególnego znaczenia w sytuacjach, kiedy grupy powiązane są realnymi stosunkami społecznymi i muszą dzielić wspólną przestrzeń publiczną. Podobnie ci, którzy mają kontakty z mniejszością narodową będą inaczej reagować niż ci, którzy postrzegają ową mniejszość abstrakcyjnie.
Stereotypy zostają uruchomione wtedy, kiedy:
- postępowanie grupy lub jej przedstawiciela poważnie narusza zawarte w stereotypie reguły dyskretnego wykluczania, określające warunki akceptacji grupy i warunki nawiązania z nią stosunków społecznych
- kiedy- niekoniecznie za sprawą grupy lub jej przedstawiciela- zostanie naruszone dobre samopoczucie zbiorowości: poczuje się ośmieszona, wykorzystana lub zlekceważona, kiedy zostanie naruszone poczucie wyższości, pozwalające dotychczas tolerować obcą grupę i jej odmienność
- zostaną naruszone zasady dzielenia wspólnej przestrzeni; oskarżenia pojawiają się z tym większą mocą, im szczuplejsza staje się pula dóbr do podziału oraz im większe koszty ponosi dana społeczność na rzecz dobra wspólnego; ponosić je będą ci, których egzystencja staje się najbardziej zagrożona
- uruchomienie stereotypów stanie się tym bardziej prawdopodobne, im mniejszy wpływ będzie miała dana społeczność na tryb i charakter stosunków społecznych z grupą stanowiącą „obiekt” stereotypu; jeśli wpływ jest zerowy, a koszty dóbr publicznych znaczne, u społeczności pojawia się przeświadczenie, że spotkał ją „frajerski los”- w wyniku zmowy, korupcji, spisku itp.
2. Stereotyp Cygana- kilka charakterystycznych cech:
a) „stylizacja przestępcza”: kradzież, oszustwa, włóczęgostwo, żebranina (Cyganić, cygański targ, czarne jak cygańskie sumienie, ucieka jak Cygan na kradzionym koniu). Podkreśla się jednocześnie cygański spryt (Cyganowi szperka a gazdowi kapusta)
b) „stygmat tajności”: mają własny język, nie przypominający żadnego innego, nie dopuszczają nikogo do swoich tajemnic, izolują się, mają własny kodeks postępowania i władzę
c) „stygmat romantyzmu”: wolność, przysłowiowa cygańska miłość, niechęć do podporządkowania się regułom, barwne stroje, wesołość
d) „syndrom kastowy”: silna endogamia, rodzinny system organizacji społecznej, nacisk na dużą liczbę dzieci i miłość do nich, solidarność
e) „syndrom biedy”: bieda ta jest przysłowiowa „obdarty jak Cygan”, „żyje jak Cygan wolnością, a gałganami trzęsie”.
3. Historia powstawania stereotypu Cygana.
Cyganie- lud wywodzący się z Indii; pierwsze przekazy pochodzą z XI wieku z Azji Mniejszej, pn Afryki i pd Europy. Język cygański zachował naleciałości języków hindu. Kilka czynników mogących mieć znaczenie dla obrazu Cygana:
a) język cygański- wywodzący się z odmiennego pnia- niczym nie przypomina żadnego z europejskich; nie budzi żadnych skojarzeń semantycznych; równie obco przedstawia się ich kultura: sposób ubierania, muzyka, taniec, obyczaje
b) są ludem niepiśmiennym: utrwalanie narodowej tożsamości i budowanie tradycji jest bardzo trudne, szczególnie w zderzeniu z ludami piśmiennymi
c) to lud „bez ziemi”: bez państwa, historii. Sami nie wiedzą skąd pochodzą
d) wędrują falami, w kompaniach zorganizowanych rodowo. Nie mają centralnej dla wszystkich władzy. Są wewnętrznie rozbici. Obcość między odrębnymi grupami Cyganów potęguje ich podatność na wpływy zewnętrzne: naleciałości pozwalają bez problemu odróżnić Cygana polskiego od niemieckiego czy rosyjskiego.
e) Najprawdopodobniej nie mają własnej religii- a przynajmniej nic nie wiadomo, aby ją mieli. Przyjmują religię tego kraju, w którym przebywają, zachowując pogańską obrzędowość.
W Europie właściwej Cyganie pojawiają się w XV wieku. Nie mogli sobie wybrać gorszego momentu na pojawienie się w Europie (Rozpoczyna się proces racjonalizacji, nieskutecznymi są edykty nakazujące Cyganom osiedlenie). Na tworzący się wówczas stereotyp ma wpływ kilka czynników:
- stanowią odrębną etnicznie, przemieszczającą się wspólnotę, z włąsnym językiem, obyczajowością
- dla porządku feudalnego są zagrożeniem, mogą dawać zły przykłąd chłopom. Z kolei dla porządku kapitalistycznego nie do przyjęcia jest ich irracjonalność. Niechęć do Cyganów odczuwa też kościół
- pojawiające się próby wprzęgnięcia Cyganów w porządek społeczny i porządek władzy kończą się fiaskiem. Nie jest to wyłącznie efekt niechęci Cyganów do podporządkowania się, ale przede wszystkim nadużyć ich władców
- w średniowiecznej Europie dobrem jest ziemia. Nikt jej Cyganom nie jest skłonny dać, a i oni nie są skłonni o nią walczyć: nie są ludem rolniczym czy pasterskim, nie mają stosownych umiejętności ani motywacji
- parają się specyficznym rzemiosłem: metalurgią, wyrobem narzędzi, biżuterii, potrafią podrabiać monety, reperują garnki, trudnią się handlem. Ale też wykonują prace niegodne, czarne, brudne: są m.in. kowalami, stolarzami. Cygańskie kobiety wróżą i leczą
- nie są odróżniani od włóczęgów, maruderów. Zrastają się tym samym ze światem przestępczym, umieszczani wraz z nim na dnie hierarchii społecznej.
Stereotyp Cygana kształtuje się zarówno w wyniku stylizacji dokonywanej przez elity, z perspektywy której Cyganie wyraźnie nie mieszczą się w porządku publicznym i społecznym. Wyraźnie widać, że Cyganie nie mieli większych szans zasymilowania się w XV wiecznej Europie i to niekoniecznie dlatego, że nie wyrazili na to chęci. Brak miejsca dla nich rozkręcił spiralę marginalizacji, stopniowo spychając ten lud istotnie na margines społeczny. Fakt, że nie przystawali do ładu społecznego powodował wydawanie w kolejnych krajach europejskich nieraz szalenie drastycznych ustaw, bądź wypędzających Cyganów, bądź na siłę ich asymilujących. Migracja Cyganów zostaje zatrzymana ; wycofują się oni i skupiają w miejscach bardziej im przyjaznych. Żyją raczej biednie i na uboczu. Prawdziwa klęska społeczna czeka ich dopiero w XVIII i XIX wieku, z uwagi na dobrze opisane w socjologii zjawiska:
1) industrializacja zawęża rynek usług rzemieślniczych; spada popyt na typowo cygańskie zajęcia; cygańscy rzemieślnicy wchodzą w konflikt z miejscowymi rzemieślnikami
2) upowszechnia się oświata; wędrowny tryb życia blokuje możliwość korzystania z oświaty, a z drugiej strony Cyganie nie mogą się osiedlić, bo nie mają gdzie
3) Europa XIX-wieczna jest Europą nacjonalizmów, budzenia się świadomości narodowej; nie dysponując własnym pismem, warstwą inteligencji Cyganie nie rozwinęli świadomości narodowej.
W miarę upływu czasu Cyganie mają coraz mniej szans zasymilowania się albo wejścia na pełnych prawach do społeczności europejskich. Stereotyp złodzieja i oszusta, wegetującego poza granicami „normalnego społeczeństwa”, rozweselającego publiczność egzotyką stroju i pieśni, w coraz większym stopniu stawał się rzeczywistością.
4. Cyganie i Żydzi: podobieństwa i różnice.
Żydzi i Cyganie nie mają własnej ziemi, wolno im uprawiać tylko określone zawody, stosują endogamię i izolują się kulturowo. Kiedy przybyli do Europy, musieli zdobywać środki do życia, spełniając dostępne dla nich funkcje usługowe i z nimi zostali zidentyfikowani.
Ale Żydzi nie praktykowali wędrówek koczowniczych, przenosili się z miast do miast i osiedlali na stałe, mieli ideologię narodu wybranego oraz mit utraconej ziemi, zapewniające wyraźną identyfikację; mieli też własne pismo zapewniające kumulację tradycji oraz wykształconą elitę intelektualną.
Niechęć do Cyganów ma- w przeciwieństwie do postaw antysemickich- raczej charakter niechęci społecznej. Jest to niechęć do kogoś niżej stojącego w hierarchii społecznej, zmarginalizowanego, słabego społecznie: kogoś gorszego, ale też nieszczęśliwego; tolerowanego na zasadzie folkloru; niechęć nie podszyta uogólnionym strachem, mitem itp. Cyganie nie byli i nie są postrzegani jako grupa niebezpieczna oraz o więzi ponadpaństwowej. Nie są też aktywni na scenie politycznej. Są natomiast wewnętrznie rozbici, skłóceni, podzieleni na rywalizujące ze sobą klany.
Autorzy podkreślają dwie kwestie:
- stereotyp Cygana w Europie zawiera w sobie historię wzajemnych kontaktów. Jest to historia marginalizacji pewnej grupy etnicznej, która pojawiła się w Europie w najmniej dla siebie odpowiednim momencie.
- stereotyp ten- Cygana brudnego, biednego ale wesołego- określa zasady i warunki równowagi społecznej między obiema społecznościami; reguły dyskretnego wykluczania, wyznaczające miejsce Cygana w społeczności.
4. Sytuacja Cyganów w czasach PRL-u: stosunki z polską większością w Mławie.
II wojna światowa naruszyła w jakiejś mierze stereotyp Żydów, ale w niczym nie zmieniła stereotypu Cygana. Cygan wkroczył do PRL „brudny, biedny i wesoły”, pozbawiony znamion ofiary, której należy się współczucie.
Władze socjalistyczne państwa nie tolerowały społecznej autonomii Cyganów. Wydano przepisy nakazujące im osiedlenie się, poddające ich obowiązkowi szkolnemu i wojskowemu na równi z obywatelami polskimi. W wyniku takiej polityki Cyganie zostali osadzeni w 1964 roku na stałe w Mławie. Mieszkają początkowo w prymitywnych barakach, nie wyróżniają się bogactwem, stanowią element folkloru, respektuja zasady sąsiedztwa, sporadyczne konflikty załatwiane są nieformalnie. Postrzegani sa jako odrębna grupa społeczna o silnej wewnętrznej solidarności, trudną się handlem, sporadycznie pracują, swoim postępowaniem w pracy staraja się zaprzeczyć stereotypowi Cygana, preferują wspólnotowe zabawy. We wspólnocie obowiązuje sprawiedliwość plemienna. Są katolikami ale nie uczestniczą w życiu religijnym w Mławie. Mają swoich kapłanów i miejsca kultu. Wcześniej zawierają związki małżeńskie nieformalne, później je legalizują. Funkcjonują na marginesie społeczności ale, jak dotychczas, nikomu to nie przeszkadza. Mieszkańcy Młąwy niewiele wiedzą o Cyganach i nie interesują się nimi. Wszystko to prowadzi do wniosku, że społeczność cygańska w ciągu tych lat była w znacznym stopniu wyizolowana. W stosunkach między społecznościami utrzymywała sie równowaga. Stereotyp Cygana nadal sprowadzał sie do trzech cech przypisanych cygańskiej naturze: „biedny, brudny i wesoły”.
5. Lata ’80 i ’90.
Druga połowa lat ’80 jest po obu stronach układu początkiem procesu gwałtownej destabilizacji status quo. Zmienia się wzajemna pozycja Cyganów i Polaków, naruszając stereotypowe wyobrażenie o charakterze ich społecznych stosunków. Polacy przestają być stroną tradycyjnie dominującą, a Cyganie- upośledzoną, lekceważoną i traktowaną z wysoka (prowadzą interesy handlowe, bogacą się, mają duże domy, nowe i szybkie samochody, zachowują się arogancko, wyzywająco, coraz częściej pojawiają się drobne konflikty, młode dziewczyny za prezenty utrzymują bliskie stosunki z Cyganami). Napięcie rośnie. Mieszkańcy Mławy zaczynają dokładniej przyglądać się Cyganom, ponieważ ci przełamują bariery tradycyjnego stereotypu- nie są biedni, nie proszą itd. Stają się elitą bogactwa. Akcentują uwolnienie się od pokory i przymilności. Zaczynają przejawiać aspiracje do wyższych pozycji społęcznych. Jednocześnie radykalnie zmienia się położenie mieszkańców Mławy. Zajścia antycygańskie wydarzyły się w okresie gwałtownego przyrostu bezrobocia w tym mieście. To gwałtowne załamanie i jego psychologiczne następstwa: poczucie niepewności i lęku, frustracji, nałożyło się na wiele innych ważnych okoliczności. Ogólnie ujmując, w Mławie gwałtowna frustracja ekonomiczna zbiegła się z erozją autorytetu władzy. Podłożem konfliktu w Mławie jest z jednej strony gwałtowne załamanie się ładu społecznego, destabilizacja wzajemnych relacji między społecznościami, z drugiej zaś narastający gwałtownie kryzys gospodarczy. Rozmiar wydarzeń zaskoczył obie strony, ale nikt nie chce uznać swojej- nawet cząstkowej- winy za rozwój wydarzeń.
6. Wydarzenia w Mławie.
a) przed 23 czerwca
Mława liczy 30 tys. mieszkańców, w tym 300 Cyganów- 70 rodzin, żyjących w rozproszonych domach. Napięcie społeczne narastało powoli i niepostrzeżenie. Zbiegło się tu kilka czynników:
- zwykła podejrzliwość i niechęć związana ze zróżnicowaniem materialnym; na bogatych patrzy się uważniej i bardziej wnikliwie ocenia ich zachowanie
- prowadzona na dużą skalę kampania antyaferowa. W społeczeństwie od dawna istniało przekonanie że nie sposób uczciwą drogą dojść do bogactwa
- zwykła podejrzliwość i niechęć etniczna, znana wszędzie na świecie; na mniejszości patrzy się uważniej, szczególnie zaś na mniejszości izolowane, postrzegane przez pryzmat stereotypów
Oraz dodatkowe okoliczności:
-Polacy, szczególnie młodzi, przeżywali gwałtowne pogorszenie położenia materialnego i perspektyw
- gwałtowne bogacenie się Cyganów zderzyło się zarówno z ich stereotypem, jak i społecznie uznawanymi drogami legalnego awansu
- w Mławie jak i całej Polsce panował syndrom przeświadczeń o bezsilności władz; na ten syndrom składa się nie tylko przekonanie, że władze nie potrafią działać na rzecz poprawy sytuacji, ale że również nie potrafią ukarać ewidentnych winnych.
b) wypadek drogowy i „zajścia antycygańskie”
Kiedy 23 czerwca 1991 roku o godz 23 doszło do tragicznego wypadku (17-letni Cygan potrącił młodego żołnierza, który przyjechał na przepustkę i jego dziewczynę, przeżyła kobieta ale od tej pory jeździ na wózku), zdarzenia zaczęły przybierać niekontrolowany obrót. Sprawca zbiegł z miejsca wypadku, co postrzegano jako poczucie winy oraz chęć uniknięcia odpowiedzialności, poczucie bezkarności. Po dwóch dniach został przywieziony na komendę. W mieście narastało napięcie: nadkomisarz polecił rozplakatowanie informacji o pojmaniu sprawcy wypadku i przewiezieniu go do aresztu poza Mławą. Jednak to nie uspokoiło nastrojów. Z miejskiej pijalni piwa o godz 21 wyruszył tłum, który w ciągu dwóch wieczorów zniszczył 17 bogatych domów cygańskich a 4 częściowo uszkodził, zdemolowano też 9 mieszkań. Cyganie nie zostali zaatakowani z pobudek czysto nacjonalistycznych, bo pominięto baraki, ani z czystej zemsty, wtedy zaatakowano by przede wszystkim dom sprawcy. Cyganie uciekli. Akcja policji opanowała bezpośrednie zagrożenie, Cyganie zaczęli powracać do miejsc zamieszkania, ale ogólne napięcie nie zmalało do dziś. Wnioskuje się że nie sam fakt agresji ale jej skala przekroczyła próg akceptacji. Wszyscy czują się po trosze winni. Nikt jednak nie chce i nie może się do tego przyznać. Dlaczego jednak została zablokowana możliwość przedyskutowania kwestii winy i odpowiedzialności? Powodem było wadliwe zdefiniowanie wydarzeń jako programu antycygańskiego i sprowadzenie tym samym dyskusji na moralizatorską płaszczyznę ksenofobii i tolerancji. Główną rolę w narzuceniu tej wadliwej definicji sytuacji odegrały środki masowego przekazu.
7. Konflikt w relacjach mediów.
Artykuły prasowe i wzmianki w ogólnokrajowych programach informacyjnych charakteryzowały się czterema wspólnymi cechami:
1) znaczną liczbą błędów rzeczowych zawartych w przekazach; większość z nich można uznać za celowe (ubarwianie przebiegu zajścia, fakty dotyczące strat materialnych, błędna liczebność Cyganów w Mławie itp.)
2) podawane fakty miały charakter jednostronny i na ogół całkowicei jednoznaczny: sytuacja przedstawiona została w kategoriach czarno-białych; informacje uzyskane od Cyganów i miejscowej ludności traktowano bezkrytycznie, wyjątkowo krytycznie oceniano natomiast te pochodzące od władz
3) konflikt w Mławie jest interpretowany w kategoriach konfliktu etnicznego, wybuchu „zwierzęcej wręcz nienawiści”. Mława staje się symbolem „ciemnogrodu”, a mławianie zostają jednoznacznie potępieni, tak zwykli mieszkańcy, jak i władze. Przeciw Mławie została skierowana moralistyczna agresja ogółu, który nie chciał dociekać głębszych przyczyn konfliktu.
4) Cała sprawa została ustawiona w perspektywie czysto moralnej, aksjologicznej- a nie pragmatycznej. Zajścia nie były traktowane jako wymagający rozwiązania problem, ale jako wymagające „duchowej terapii” zbłąkanie społeczeństwa
Mieszkańcy Mławy podkreślają, że takie właśnie nastawienie prasy zaogniło konflikt: mławianie poczuli się skrzywdzeni; wszyscy zewnętrzni obserwatorzy ich kosztem demonstrowali swoją szlachetność. Cyganom trudno wyjść z roli ofiar, mławianom zaś zgodzić się na rolę irracjonalnych ksenofobów.
8. Konflikt w interpretacji Polaków- mieszkańców Mławy.
Mieszkancy Mławy tłumaczą źródło konfliktu, wskazując,że co prawda zamieszki były złem, ale Cyganie nie są bez winy. Podłoże zajść antycygańskich objaśnia się przez wskazanie, że był to:
1) samosąd, szukanie sprawiedliwości
2) protest, oskarżenie dla władz miasta, wyrastające z poczucia, że władza się poddaje, jest skorumpowana, tuszuje wypadki i rozróby; policja zachowuje się pobłażliwie
3) przywołanie do porządku- Cyganie zaczęli okazywać lekceważenie, arogancję
4) protest przeciwko niczym nieuzasadnionemu bogactwu
5) odreagowanie upokorzenia- to, co Cyganie zdobywają jest nieosiągalne dla Polaka, który uczy się, uczciwie pracuje itp.
6) Prowokacja- nie wykluczano również jakiegos rodzaju prowokacji i odwetu, jakiejś rozgrywki między Polakami robiącymi interesy z Cyganami
Typowe zarzuty wobec Cyganów:
1) zarzut nierespektowania wspólnych dla wszystkich zasad życia; wcześniej jednak ten stan rzeczy tolerowano
2) zarzut nieoznaczoności źródeł dochodów
3) zarzut lekceważenia norm
4) zarzut obrażania uczuć, oczekiwań, norm moralnych
Podstawowym problemem, z którym nie potrafi sobie poradzić społeczność Mławy, jest gwałtowny awans ekonomiczny części rodzin cygańskich. Ich powodzenie materialne jest postrzegane jako nieprawomocne, niesłuszne, niczym niezasłużone.
9. Konflikt w interpretacji Cyganów.
Zdają oni sobie sprawę z własnego stereotypu w oczach Polaków. Jast dla nich oczywiste, że Polacy postrzegają ich w kategoriach upośledzenia społecznego.
Schyłkowa faza socjalizmu otworzyła przed Cyganami duże możliwości ekonomiczne. Psychologia upośledzenia zaczęła nakręcać spiralę: ostentacyjna konsumpcja, domaganie się większego szacunku, trochę wyniosłości i lekceważenia, hardość w miejsce uniżoności. Poczucie upośledzenia edukacyjnego i izolacji społecznej nie zmieniło się. Podstawowym problemem społeczności cygańskiej jest zerwanie z psychologią upośledzenia. To co mogłó być tolerowane, gdy Cyganie zajmowali marginalną pozycję, staje się potencjalnym źródłem konfliktu. Próby skompensowania dotychczasowej marginalnej pozycji, wymuszenia szacunku Polaków, napędzane przez typowe dla psychologii upośledzenia mechanizmy obracają się tym samym przeciwko Cyganom. Problemem tego ludu jest, że nie rozpoznał on- i w dalszym ciągu nie dostrzega- zarówno własnych motywów, jak i konsekwencji swego postępowania.
10. Społeczne źródła konfliktu.
1) Cyganie odreagowując syndrom niższości społecznej, złamali reguły dyskretnego wykluczania
2) naruszyli tym samym dobre samopoczucie społeczności polskiej w Mławie
3) dostrzeżono, że Cyganie są „gapowiczami” systemu społęcznego: nie wnoszą do dobra publicznego żadnego wkładu
4) społecznośc Mławy miała poczucie bezsilności i braku obywatelskiego wpływu na bieg wydarzeń
Jeśli zdefiniujemy tak źródło konfliktu, prowadzi nas to do kilku wniosków:
a) jest to konflikt o dużej sile emocji, wiąże się bowiem z naruszeniem podstawowej struktury porządku społecznego, struktury relacji między grupami społecznymi
b) jest to konflikt chroniczny i nie da się go rozwiązać paroma prostymi posunięciami
c) konflikt ma tak odległe korzenie, że trudno będzie zmienić sytuację
d) konflikt jest tego rodzaju, że nie sposób wskazać winnego. Jest wynikiem splotu nieporozumień, wzajemnych uprzedzeń, opacznych interpretacji intencji i zachowań
sandrax13