Władysław Albert Anders (ur. 11 sierpnia 1892 w Błoniu, zm. 12 maja 1970 w Londynie) – generał broni Wojska Polskiego, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych w latach 1944–1945, następca Prezydenta RP w latach 1950-1954.
Lata I wojny światowej i II Rzeczypospolitej
Urodził się 11 sierpnia 1892 w Krośniewicach, znajdujących się wówczas na terenie zaboru rosyjskiego. Jego ojciec, Albert Anders, był agronomem i pracował jako administrator majątków ziemskich; matką była Elżbieta z domu Tauchert. Miał trzech braci: Tadeusza, Karola i Jerzego oraz siostrę Irenę, którą wydziedziczono z powodu ślubu z ubogim mężczyzną. Oboje rodzice byli z pochodzenia Niemcami wyznania ewangelickiego i pochodzili z bałtyckich Niemców.
Uczęszczał do warszawskiego gimnazjum realnego. Studiował 6 semestrów na Politechnice w Rydze. Podczas studiów został członkiem Korporacji Akademickiej Arkonia. Od 1910 w armii rosyjskiej, ukończył kawaleryjską szkołę oficerów rezerwy. Był miłośnikiem kawalerii i koni, czego dowodem był udział w wielu międzynarodowych zawodach. Po ukończeniu sześciu semestrów na Politechnice Ryskiej zgłosił się ochotniczo we wrześniu 1910 r. do odbycia służby wojskowej jako tzw. Вольноопределя´ ющийся (jednoroczny ochotnik). Szkoła średnia (w rosyjskiej armii nie wymagano matury), dobry stan zdrowia i zdany egzamin pozwalały skrócić służbę do roku, mieszkać poza koszarami (za własne pieniądze) i – po zdaniu egzaminu – awansować na chorążego (praporszczyka) rezerwy. Tak właśnie postąpił młody Anders, którego los rzucił do kowieńskiego 3. Noworosyjskiego pułku dragonów Jej Cesarskiej Mości Wielkiej Księżny Heleny Władimirowny, w którym w 1911 r. zdał egzamin na chorążego rezerwy jazdy. W następnym roku odbył trzymiesięczne ćwiczenia rezerwy w 19. pułku huzarów w Rydze.
Uczestnik I wojny światowej – jako porucznik dragonów dowodził szwadronem i został 3-krotnie ranny. W 1917 ukończył skrócony kurs Akademii Sztabu Generalnego w Petersburgu. Następnie brał udział w formowaniu oddziałów I Korpusu Polskiego, którymi dowodził gen. Józef Dowbor-Muśnicki. Po kapitulacji korpusu przed Niemcami wrócił do kraju i wstąpił do Wojska Polskiego. Szef sztabu Armii Wielkopolskiej w powstaniu wielkopolskim 1919. W wojnie polsko-bolszewickiej 1920 dowódca 15 Pułku Ułanów Poznańskich.
W październiku 1921 rozpoczął studia w Wyższej Szkole Wojennej (École Superieure de Guerre) w Paryżu i staż liniowy we Francji. Do kraju wrócił w 1924 i mianowany został szefem sztabu Generalnego Inspektora Kawalerii, gen. broni Tadeusza Rozwadowskiego. Od listopada 1925 komendant Warszawy. Podczas przewrotu majowego szef sztabu wojsk rządowych. W latach 1928–1939 dowódca Kresowej, a następnie Nowogródzkiej Brygady Kawalerii, z którą wyruszył na wojnę 1939, dowódca Garnizonu Baranowicze. W 1932 przewodził polskiej ekipie jeździeckiej, która podczas zawodów hippicznych o Puchar Narodów w Nicei zdobyła 4 pierwsze nagrody.
Lata II wojny światowej
Pierwotnie dowodził Nowogródzką Brygadą Kawalerii w bitwie pod Mławą. W czasie odwrotu spod Mławy nie wykonał rozkazu osłony ruchu 20 Dywizji Piechoty, co było jedną z przyczyn jej rozbicia. Następnie kilkakrotnie Naczelne Dowództwo zmieniało przydział jego brygady. W związku z wielokrotnie zmienianymi rozkazami nie są jasne powody, dla których jednostka nie wzięła, mimo otrzymanego rozkazu, udziału w bitwie nad Bzurą. W czasie przebijania się Armii Poznań i Pomorze przez Kampinos do Warszawy odmówił gen. Tadeuszowi Kutrzebie wykonania rozkazu obrony skraju Puszczy Kampinoskiej motywując to przewidywanymi zbyt dużymi stratami swojej brygady. Od 12 września 1939 dowodził Grupą Operacyjną Kawalerii swojego imienia. Stoczył ciężkie walki przeciwko Niemcom w okolicach Mińska Mazowieckiego i Tomaszowa Lubelskiego(w ramach drugiej bitwy tomaszowskiej). W tej ostatniej bitwie, po osiągnięciu poważnego sukcesu, jakim było zdobycie 22 września Krasnobrodu wraz z Nowogródzką Brygadą Kawalerii opuścił zdobyte miasto i dotarł do Majdanu Sopockiego, skąd po krótkim odpoczynku udał się w kierunku Lwowa, wychodząc samowolnie z bitwy i nie powiadamiając o tym dowództwa Frontu Północnego. W wyniku tego udało się mu przebić na południe. Wobec zaciskającego się pierścienia niemiecko-sowieckiego generał Anders zdecydował rozformować Grupę Kawalerii na mniejsze grupy, które miały przedostać się na Węgry. Przebijając się w jednej z takich grup, 29 września w okolicach Sambora, generał Anders, dwukrotnie ranny, dostał się do niewoli sowieckiej.
Przetrzymywany w lwowskim szpitalu przy ul. Kurkowej, następnie w więzieniu (Brygidki) we Lwowie, 29 lutego 1940 wywieziony przez NKWD do Moskwy i osadzony w centralnym więzieniu NKWD na Łubiance. Podczas 22-miesięcznego pobytu w więzieniu był wielokrotnie przesłuchiwany i bezskutecznie namawiany (jeszcze w lwowskim szpitalu) do wstąpienia do Armii Czerwonej. Został uwolniony po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej i podpisaniu układu Sikorski-Majski. Wsiewołod Mierkułow uważał, że z Andersem jako byłym oficerem armii rosyjskiej rozprawić się nie będzie trudno. Od 4 sierpnia 1941 twórca i dowódca Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR, a po ewakuacji latem 1942 wojska i ponad 20 tys. cywilów (uratowanych z więzień i łagrów) do Iranu – dowódca Armii Polskiej na Wschodzie (Irak, Palestyna) i 2 Korpusu Polskiego, którym dowodził w kampanii włoskiej (Bitwa o Monte Cassino; Bitwa o Ankonę). Od 2 października 1944 do 5 maja 1945 pełniący obowiązki (wobec wzięcia do niewoli gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego) Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Ostro skrytykował ustalenia konferencji w Jałcie. Był oskarżany o udział w domniemanym zamachu na gen. Sikorskiego.
Lata powojenne
Władze komunistyczne Polski w 1946 roku odebrały mu stopień generała i polskie obywatelstwo, które przywrócono mu pośmiertnie w 1989. Pozostając na emigracji kontynuował działalność polityczną, ukierunkowaną na zachowaniu ciągłości konstytucyjnej Rządu Emigracyjnego w Londynie. Od 1949 był przewodniczącym Skarbu Narodowego, od 1954 członkiem Rady Trzech (po wypowiedzeniu posłuszeństwa Augustowi Zaleskiemu). Uczestniczył w kampanii na rzecz uwolnienia Polaków przebywających w łagrach. W 1956 poprowadził w Londynie marsz 20 tysięcy polskich emigrantów. Do końca życia pozostał na emigracji, zmarł dokładnie w 26. rocznicę bitwy pod Monte Cassino. Pochowany został, zgodnie z jego wolą wśród swoich żołnierzy na Polskim Cmentarzu Wojennym pod Monte Cassino, we Włoszech.
Życie prywatne
Był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego związku z Ireną Marią z domu Jordan-Krąkowską miał córkę Annę, autorkę wydanych pośmiertnie wspomnień Mój Ojciec generał Anders oraz syna Jerzego. Jego drugą żoną była Irena Renata Anders, z którą miał córkę Annę Marię.
Dokonania: Awanse:
chorąży rezerwy (ros. Пра́порщик, praporszczyk) jazdy carskiej uzyskany w wyniku zdanego egzaminu w 1911[6]
kornet kawalerii rosyjskiej (ros. корне́т, odpowiednik podporucznika) – stopień nadany w 1915[6]
porucznik
sztabskapitan
rotmistrz kawalerii rosyjskiej (ros. ро́тмистр) – stopień nadany w 1916[6]
podpułkownik – 23 maja 1919 mianowany przez Komisariat Naczelnej Rady Ludowej[7]
major – 15 lipca 1920 zatwierdzony przez Naczelnego Wodza z dniem 1 kwietnia 1920[8]
podpułkownik – 15 lipca 1920 otrzymał zezwolenie M.S.Wojsk. na używanie tytułu podpułkownika, rok później został zweryfikowany jako rzeczywisty podpułkownik ze starszeństwem z 1 czerwca 1919
pułkownik – 1 grudnia 1924 ze starszeństwem z 15 sierpnia 1924 i 2 lokatą w korpusie oficerów kawalerii[9]
generał brygady – 1 stycznia 1934
generał dywizji – 11 sierpnia 1941
generał broni – 16 maja 1954
Ordery i odznaczenia
Odznaka za Rany i Kontuzje – ośmiokrotnie ranny
Order Orła Białego (pośmiertnie, 11 listopada 1995 przez Lecha Wałęsę[10])
Krzyż Komandorski Orderu Wojennego Virtuti Militari
Krzyż Kawalerski Orderu Wojennego Virtuti Militari
Krzyż Złoty Orderu Wojennego Virtuti Militari
Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
Krzyż Niepodległości
Krzyż Walecznych – czterokrotnie
Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami – czterokrotnie
Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921
Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino
Gwiazda Wytrwałości (1984)[11]
Krzyż Kawalerski Legii Honorowej (Francja)
Order św. Jerzego IV klasy (1915, Imperium Rosyjskie)[6]
Order św. Anny II i III klasy (1918, Rosja)[6]
Order św. Stanisława II, III i IV klasy (1918, Rosja)[6]
Komandorska Legia Zasługi (USA)
Krzyż Towarzyski Orderu Łaźni (Wielka Brytania)
Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Włochy)
Krzyż Wojenny Waleczności Wojskowej (Włochy
Dzieła
Opublikował wspomnienia z lat 1939–1946 pod tytułem Bez ostatniego rozdziału (I wydanie Londyn 1949, II wydanie Londyn 1950, Warszawa 2007). Był autorem wstępu do opracowanej przez Józefa Mackiewicza dokumentalnej monografii zbrodni katyńskiej – Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów (I wyd. Londyn 1948), wielokrotnie wznawianych na emigracji, w kraju w wydawnictwach podziemnych, wreszcie oficjalnie po 1989. Napisał również książkę "Klęska Hitlera w Rosji 1941-1945" (I wydanie Londyn 1952, II wydanie Londyn 1972, III wydanie Londyn 1997).
Upamiętnienie
Po roku 1990 imię gen. Andersa nadano ulicom i placom kilku polskich miast. Jego imię noszą też jednostki Wojska Polskiego oraz liczne szkoły i kilka struktur organizacyjnych ZHP i ZHR.
W 2002 roku Narodowy Bank Polski wydał monety kolekcjonerskie z wizerunkiem Władysława Andersa. 20 grudnia 2006 roku polski Senat przyjął jednogłośnie uchwałę ustanawiającą rok 2007 rokiem gen. Władysława Andersa.
Władysław Anders upamiętniony został w ramach projektu "słynni Polacy XX w." popiersiem, które stoi w parku im. Henryka Jordana w Krakowie (III.7) – odsłonięcie 18 maja 2007.
Gen. Anders w służbie cara
Nieznany większości epizod z biografii Władysława Andersa, którego popularna wiedza historyczna wiąże (i słusznie) głównie z powstaniem Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR po 1941 r., epopeją bliskowschodnią i kampanią włoską (z Monte Cassino na czele), niewiele pamiętając o wcześniejszych etapach jego życia i służby, a zwłaszcza o twardej szkole walki, jaką przeszedł przyszły polski Naczelny Wódz w armii rosyjskiej podczas pierwszej wojny światowej.
Publikowane dokumenty, pochodzące z zasobu moskiewskiego Rosyjskiego Państwowego Archiwum Wojskowo-Historycznego (Rossijskij Gosudarstvennyj Voenno-Istoriceskij arhiv – RGVIA) należą do tysięcy archiwaliów tyczących Polaków służących w armii rosyjskiej, a wciąż nieznanych nauce.
Związki Andersa z Rosją i Rosjanami sięgają bowiem znacznie dalej niż sowiecka niewola od września 1939 r. czy nawet szarże dowodzonego przezeń w 1920 r. wielkopolskiego 15. pułku ułanów.
Historycy wojskowości wiedzą oczywiście, że urodzony w 1892 r. w Błoniu (obecnie Krośniewice) carski poddany Władysław Anders, po ukończeniu sześciu semestrów na Politechnice Ryskiej zgłosił się ochotniczo we wrześniu 1910 r. do odbycia służby wojskowej jako tzw. Вольноопределя´ющийся (w armii niemieckiej i austriackiej zwano by go „jednorocznym ochotnikiem” – der Einjährig-Freiwilliger). Szkoła średnia (w rosyjskiej armii nie wymagano matury), dobry stan zdrowia i zdany egzamin pozwalały skrócić służbę do roku, mieszkać poza koszarami (za własne pieniądze) i – po zdaniu egzaminu – awansować na chorążego (praporszczyka) rezerwy. Tak właśnie postąpił młody Anders, którego los rzucił do kowieńskiego 3. Noworosyjskiego pułku dragonów Jej Cesarskiej Mości Wielkiej Księżny Heleny Władimirowny, w którym w 1911 r. zdał egzamin na chorążego rezerwy jazdy. W następnym roku odbył trzymiesięczne ćwiczenia rezerwy w 19. pułku huzarów w Rydze.
Wybuch pierwszej wojny światowej oznaczał mobilizację – po pierwszym przydziale do kolumny prowiantowej II Armii chorąży Anders wystąpił o przydział do macierzystego 3. pułku dragonów, który wraz z 3. pułkiem ułanów z Wyłkowyszek, 3. pułkiem huzarów z Mariampola oraz 3. Dońskim pułkiem kozaków i 3. dak-iem tworzyły 3. Dywizję jazdy. Należąca do I Armii dywizja wzięła w latach 1914–1915 udział w ciężkich walkach w Prusach Wschodnich i centralnej Polsce (zwłaszcza pod Warszawą, Łodzią i w okolicach Przasnysza). Pułkiem Andersa dowodził płk von Vetter-Rosenthal1. Sądząc z opublikowanych niżej dokumentów, latem i jesienią 1915 r. 3. Dywizja podporządkowana była X, a później III Armii i osłaniała odwrót wojsk rosyjskich z Polski, Litwy i Kurlandii. Los kowieńskich dragonów potwierdzi po latach sam Anders, pisząc: „w ciągu długich lat poprzedniej wojny, 3. Pułk Dragonów, w którym służyłem, przewędrował wzdłuż całej linii frontu od Bałtyku po Morze Czarne. Bitwy, szarże kawaleryjskie, wypady w błotach pińskich, rany, blaski i nędze życia żołnierskiego”2.
Podczas wojny Anders awansował w rosyjskiej armii trzykrotnie – pierwszy awans, na korneta3, zatwierdzony 5 listopada (23 października st. stylu) 1915 r., liczyć się będzie od 1 sierpnia 1915 r.; w roku 1916 dojdzie on do stopnia rotmistrza. W następnym roku, po kursie w piotrogradzkiej Akademii Sztabu Generalnego (ukończonym z 1. lokatą, co wiązało się z wręczeniem dyplomu przez Mikołaja II i to niemal w przeddzień abdykacji!) obejmie też pierwsze funkcje sztabowe.
Nie miejsce tu na omówienie całej kariery Władysława Andersa w armii rosyjskiej, z której przejdzie we wrześniu 1917 r. do I Korpusu Polskiego. Fakty są znane4, jednak porównanie z oryginalnymi dokumentami nakazuje dokonać korekt w datach. Polscy badacze oparli się bowiem na zachowanym w CAW formularzu przebiegu służby wojskowej Andersa z 1918 r., w którym podał on daty z rosyjskich dokumentów. A te (do 1917 r.) datowane były w starym stylu i w przeliczeniu na kalendarz gregoriański trzeba dodać 13 dni
Bój o Kuchcze
Mimo późniejszych (1918 r. za działania w Rumunii z 1916 r.) odznaczeń III i II klasą orderów św. Anny i św. Stanisława najbardziej prestiżowym rosyjskim odznaczeniem Władysława Andersa był nadany mu w 1915 r. Krzyż św. Jerzego IV klasy. Choć nie było to odznaczenie rzadkie – do rewolucji lutowej liczba krzyży tej klasy przekroczyła milion – cieszyło się wielkim prestiżem. Ze względu na „apolityczność” symboliki noszone było chętnie przez Polaków z armii rosyjskiej także w WP aż do formalnego zakazu Piłsudskiego z marca 1919 r. Zgodnie z kodeksem orderowym „Gieorgij” nawet IV klasy miał pierwszeństwo przed innymi odznaczeniami (poza wstęgami na szyi). Wedle statutu nadanie krzyża wymagało uruchomienia machiny biurokratycznej, w tym decyzji kapituły orderu istniejącej przy sztabie każdej armii. Reforma statutu z 1913 r. zatwierdziła potoczną nazwę „Krzyż św. Jerzego”, ale w dokumentach nosi on wciąż nazwę „Order Wojenny”, nawiązującą do utworzenia odznaczenia w 1807 r.
Anders otrzymał order IV klasy za bój we wsi Kuchcze, w nocy z 12 na 13 listopada (30 na 31 października kalendarza juliańskiego) 1915 r. Położone na Rówieńszczyźnie (dziś na Ukrainie, w pobliżu granicy z Białorusią), nad rzeką Wiesołuchą Kuchcze znalazły się wraz z pobliską wioską Nowosiele na linii frontu, utrzymanego po odwrocie wojsk rosyjskich z Polski, Litwy i Kurlandii. Z dokumentów orderowych Andersa wiemy, że boje w tej okolicy toczono od kilku tygodni. O znaczeniu tego odcinka frontu świadczy to, że do pobliskiej Kuchockiej Woli Rosjanie pociągnęli kolej wąskotorową „dla ułatwienia dowozu materiałów i ludzi na front poleski” .
Zachowane w RGVIA załączniki do wniosku odznaczeniowego pozwalają lepiej poznać Władysława Andersa i poczuć okrucieństwo walk na froncie rosyjsko-niemieckim w 1915 r. O ile bowiem Anders przytoczył w 1918 r. (często cytowany) fragment rozkazu armijnego z uzasadnieniem odznaczenia, nie znaliśmy wielu szczegółów boju w Kuchczach, w tym wydanego przez ledwie 23-letniego oficera rozkazu wybicia bagnetami ok. 60 Niemców wziętych do niewoli w pierwszej fazie ataku. Okrutna decyzja, zapewne nieunikniona w świetle relacji uczestników bitwy, świadczy o determinacji i twardości zagończyka – oficera, który zadając śmierć, nie szczędził i siebie. Rana odniesiona w Kuchczach oznaczała trzecią w ciągu roku ewakuację z frontu; dwie poprzednie spowodowała choroba (luty–maj) i kontuzja (lipiec–wrzesień).
Dokumenty pokazują też, jak uważnie trzeba analizować relacje naocznych świadków. Mimo że od wypadków upłynęło niewiele czasu, mylą oni daty, podają różne momenty ranienia dowódcy itd. Powtarzanie się niektórych faktów, np. liczby poległych Niemców i pułków, w których służyli, pozwala za to sądzić, że omawiano je po bitwie.
2 Korpus Polski (2 KP) – wyższy związek taktyczny Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, w latach 1943-1947.
W grudniu 1943 przetransportowany do Włoch. Będąc w składzie brytyjskiej 8 Armii, uczestniczył w kampanii włoskiej. W maju 1944 zdobywał Linię Gustawa zdobywając Monte Cassino, następnie na Linii Hitlera (Piedimonte). W lipcu 1944 na wybrzeżu Morza Adriatyckiego wyzwolił Ankonę, sierpień-wrzesień przełamał linię Gotów, w październiku walczył w Apeninach. W kwietniu 1945 brał udział w bitwie o Bolonię. Po wojnie pozostał we Włoszech w składzie wojsk okupacyjnych. W 1946 przetransportowany został do Wielkiej Brytanii. Większość żołnierzy pozostała na emigracji i wstąpiła do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia. W 1947 korpus rozwiązano.\
Formowanie i szkolenie korpusu: Władysław Anders
Utworzony 21 lipca 1943 z dowództwa i jednostek Armii Polskiej na Wschodzie na podstawie rozkazu i wytycznych Naczelnego Wodza, generała broni Władysława Sikorskiego z 16 i 29 czerwca 1943, w północnym Iraku, w rejonie Kirkuku i Ałtun Kapon. W sierpniu i wrześniu 1943 korpus przegrupowano do południowej Palestyny i rozmieszczono w następujących miejscowościach i rejonach:
m. Julis – Dowództwo 2 KP (następnie przesunięte do obozu "Kilo" k. Gazy),
rejon m. Julis – 3 DSK,
rejon m. Mughazi-Nuseirat – 5 KDP i 2 BCz,
rejon m. Isdud – GAA,
m. Beit Jirja – saperzy,
m. Gaza i rejon na północ od niej – oddziały służb.
Na terenie Palestyny korpus podporządkowano dowódcy brytyjskiej 9 Armii, gen. Williamowi Holmesowi. Strona brytyjska wyznaczyła termin osiągnięcia przez korpus gotowości na 1 stycznia 1944. Dowódca korpusu, gen. Władysław Anders zachował stanowisko dowódcy Armii Polskiej na Wschodzie. 25 listopada 1943 gen. Kazimierz Sosnkowski wydał Wytyczne organizacyjne dla Armii Polskiej na Wschodzie. Zgodnie z tymi wytycznymi Armia Polska na Wschodzie została podzielona na trzy rzuty. Rzut pierwszy tworzył 2 Korpus Polski wraz z Bazą Armii Polskiej na Wschodzie. Rzut drugi tworzył sztab armii i jednostki, które nie weszły w skład 2 KP. Trzeci rzut stanowiły jednostki armii pozostające na terenie Palestyny, Syrii i Iranu.
W listopadzie rozpoczęto przegrupowanie korpusu do Egiptu. Jako pierwsza przemieściła się 3 DSK. W grudniu wyjechało dowództwo i służby korpusu oraz artyleria i 2 BPanc. W połowie stycznia 1944 do Egiptu dotarła 5 KDP. Cały korpus rozmieszczony został w obozie Qassasin, położonym 30 km na zachód od m. Ismailia. W Qassasin korpus otrzymał nowe uzbrojenie i wyposażenie do pełnych etatów wojennych. 12 grudnia 1943 pierwsze oddziały 3 DSK zostały przetransportowane z Qassasin do portu Taufig i zaokrętowane na statek „Indrapoera”. Przez cały następny dzień na statek ładowano ciężki sprzęt. 14 grudnia 1943 statek wpłynął do Kanału Sueskiego i wieczorem dotarł do Port Saidu, gdzie stał przez następny dzień. Wieczorem 16 grudnia 1943 statek wypłynął z Port Saidu i 21 grudnia 1943 dotarł do portu Tarent na południu Włoch.
Działania bojowe korpusu we Włoszech
W grudniu 1943 przetransportowany do Włoch, walcząc w składzie brytyjskiej 8 Armii, uczestniczył w kampanii włoskiej.
Bitwa o Monte Cassino
Od 11 do 29 maja 2 Korpus uczestniczył w czwartej bitwie o przełamanie Linii Gustawa. Jego zadanie polegało na zdobyciu górskich umocnień między Cassino i Passo Corno.
Bitwa pod Monte Cassino (zwana także Bitwą o Rzym) – seria bitew pomiędzy wojskami alianckimi a Wehrmachtem, które miały miejsce w 1944 roku w rejonie klasztoru na Monte Cassino. Bitwa ta uznawana jest za jedną z najbardziej zaciętych walk (obok walk pod Stalingradem, na Łuku Kurskim, lądowania w Normandii i Powstania Warszawskiego) w czasie II wojny światowej.
Podłoże bitwy. Po wylądowaniu aliantów na Sycylii w 1943 roku sytuacja Włoch stała się bardzo trudna. III Rzesza zmuszona była wesprzeć niepewnego sojusznika na nowym froncie, a po kapitulacji marszałka Badoglio – rozpoczęła okupację kraju. Mimo to alianci zdołali wylądować pod Salerno, zająć Neapol i od tego momentu posuwali się wolno na północ. Po zachodniej stronie Apeninów poruszały się oddziały amerykańskiej 5 Armii generała Marka Clarka, zaś po wschodniej stronie pasma, wzdłuż wybrzeża Adriatyku, 8 Armia Brytyjska generała Bernarda Montgomery'ego. Naczelne dowództwo nad siłami alianckimi we Włoszech sprawował marszałek sir Harold Alexander[1].Niemcy natychmiast przystąpili do przeciwdziałania. Marszałek Albert Kesselring, zdając sobie sprawę ze strategicznego znaczenia dolin rzek Rapido i Liri oraz wzgórza Monte Cassino, rozkazał dowódcy saperów, generałowi Hansowi Bessellowi zbudować głęboki pas umocnień, nazwany linią Gustawa.Podejmowane kilkakrotnie, od stycznia 1944 roku, próby zdobycia umocnień przez wojska Sprzymierzonych spełzły na niczym, żadnego efektu nie przyniosły też ciężkie bombardowania lotnicze. Droga na Rzym była zamknięta.Również próba ominięcia Monte Cassino poprzez desant pod Anzio nie przyniosła spodziewanych rezultatów – aliantom udało się zdobyć przyczółek, ale nie osiągnęli wyznaczonych celów i okrążenie wojsk niemieckich nie powiodło się. W tej sytuacji dowództwo alianckie postanowiło wznowić ataki na Linię Gustawa od strony miasteczka Cassino[2].
Przebieg operacji
Ataki prowadzono w trzech fazach, ale wszystkie uderzenia zakończyły się ich klęską. Dopiero czwarta faza zakończyła się sukcesem.
Operacja Shingle
Dla odciążenia zagrożonych zepchnięciem do morza wojsk sprzymierzonych pod Anzio, 22 stycznia jako pierwsi uderzyli Amerykanie. 5 Armia rzuciła wprost na Cassino i dolinę rzeki Liri 36. dywizję piechoty. Forsowanie rwącej rzeki Rapido nie powiodło się. Pod wieczór straty wyniosły 1050 ludzi i szturm trzeba było przerwać. Jeszcze większe straty ponieśli szturmujący na lewym skrzydle Francuzi, którzy zdołali jednak wedrzeć się dość głęboko w pas pozycji niemieckich[3]. Nieznaczne postępy odnotowały trzy dywizje 10 Korpusu 8 Armii Brytyjskiej próbujące forsować rzekę Garigliano w dniach 18-23 stycznia[4].11 lutego do szturmu mijającego Monte Cassino od wschodu wysłano 34. dywizję amerykańską atakującą kluczowe wzgórze Monte Calvario (wzgórze 593) oraz poprzez Monte Castellone na przełęcz Widmo i farmę Albaneta. Na skutek ciężkich strat 34. dywizji (np. w 1 i 3 batalionie 141 i 142 pułku pozostało zaledwie 9% początkowej liczebności), 12-13 lutego zastąpiła ją 36. dywizja amerykańska, która odpierała niemieckie kontruderzenie na Monte Castellone, zakończone niepowodzeniem (Niemcy stracili ok. 150 żołnierzy). 36. dywizja amerykańska zajmowała stanowiska na Monte Castellone do 20 lutego, do którego to dnia sam tylko 2 batalion 135. pułku stracił 7 oficerów i 197 żołnierzy[5]. Na skutek poniesionych strat Alianci musieli wycofać z linii pięć dywizji (36. i 34. dywizje amerykańskie, 56. i 5. dywizje brytyjskie oraz 3. dywizję algierską).Do 15 lutego, kiedy 255 bombowców zrzuciło na Monte Cassino 351 ton bomb zamieniając klasztor w stos gruzów[6] (co tylko ułatwiło sytuację Niemcom, bowiem nie zostały zniszczone grube mury przyziemia i liczne pomieszczenia poniżej poziomu gruntu, które po bombardowaniu stały się silnymi punktami obrony spadochroniarzy[7]), zgromadzono nowe siły do ataku na Linię Gustawa; były to 2. i 4. dywizje hinduskie, 2. dywizja nowozelandzka oraz 78. dywizja brytyjska "Battleaxe". W opinii Niemców była to "najdoskonalsza broń w całym arsenale Alexandra"[8].
Operacja Avenger
Drugie uderzenie (operacja Avenger 8 Armii brytyjskiej), rozpoczęte 15 lutego przez 2. dywizję nowozelandzką, miało za zadanie odciążyć atakowany przez niemiecką 14. Armię przyczółek pod Anzio (zdobyty wcześniej w ramach operacji Shingle). Nowozelandczycy zaatakowali w kierunku Monte Cassino z użyciem wsparcia lotniczego i artyleryjskiego, jednak 18 lutego zmuszeni byli wycofać się ponosząc ciężkie straty (utrzymano jedynie most kolejowy na rzece Rapido). 15-17 lutego Królewski Pułk Sussex atakował bezpośrednio wzgórze 593. 18 lutego 2 bataliony Gurkhów (Gurkha Rifles) z Królewskiego Pułku Sussex (wchodzący w skład 4. dywizji hinduskiej) zaatakowały ponownie wzgórze Monte Calvario (593) oraz wzgórze 444, 445 i 569. Mimo iż zajęto na pewien czas kluczowe wzgórze 593, jeszcze tego samego dnia na skutek ciężkich strat i ostrzału niemieckiego z okolicznych bunkrów wycofano się. Straty Gurkha Rifles wyniosły łącznie 245 żołnierzy.
Operacja Dickens
Po czterech tygodniach, 15 marca (operacja Dickens) rozpoczęło się trzecie, najbardziej krwawe z dotychczasowych, natarcie. Na klasztor uderzyły trzy dywizje: 4. hinduska, 2. nowozelandzka i 78. angielska. Po jedenastu dniach na podstawy wyjściowe cofnęły się niedobitki. W korpusie nowozelandzkim straty były tak duże, że musiano rozwiązać formację. Alianci (Amerykanie, Brytyjczycy, Hindusi i Nowozelandczycy) stracili około 4 tysięcy ludzi, nie zdobywając wzgórza.
Operacja Honker
Główną siłę atakującą czwartego natarcia (operacja Diadem, 11-19 maja) stanowił II Korpus Polski pod dowództwem gen. Władysława Andersa. Kryptonim operacji, jeśli nie przypadkowy, został dobrany wyjątkowo trafnie. "Honk...
j23mirek