Biologiczne Podstawy Zachowania
-3-
Motywacjai zachowania popędowe
Telenomiczność zachowania
• Zachowanie ludzi i zwierząt jest przeważnie ukierunkowane na realizacje określonych działań czyli jest celowe
• W drodze ewolucji mechanizm biologiczny zachowań ukształtował się tak, że służą one np. zachowaniu życia, prokreacji itp.
• Ukierunkowanie na cel działania są realizowane w dwojaki sposób:
– Za pomocą odruchów wrodzonych działających na poziomie łuku odruchowego
– Za pomocą zachowań popędowych – przez wzbudzenie odpowiednich struktur mózgowych
„Definicja” motywacji
• Motywacją (zdaniem Chmurzyńskiego) nazywamy całokształt mechanizmów sterujących zachowaniem popędowym
• Czynniki motywacyjne to bodźce uruchamiające popędy
Zachowania popędowe
• Pobudzenie i zaspokajanie popędów jest źródłem kompleksowego zachowania, zmian wegetatywnych wewnątrz ustroju oraz procesów subiektywnych zwanych emocjami
• Wszystkie te zjawiska przebiegają równocześnie – nazywamy je czynnościami popędowo-emocjonalnymi
Co to jest popęd?
• Popęd – wewnętrzne źródło działania osobnika, jest wynikiem pobudzenia pewnych struktur mózgowych, które uruchamiają aktywność organizmu ukierunkowaną na zaspokojenie pewnej potrzeby biologicznej lub usunięcie się z pod działania szkodliwego czynnika
Co to jest potrzeba biologiczna?
• Za potrzebę biologiczną uważamy fizjologiczny stan organizmu, będący odchyleniem od homeostazy lub optimum etologicznego, wynikający z braku lub nadmiaru jakiegoś czynnika
• Oprócz potrzeb biologicznych są jeszcze społeczne (pozwalające tworzyć grupy i żyć w grupach)
Dwa aspekty emocji
• Subiektywny – związany z istnieniem pewnej potrzeby biologicznej i jej zaspokojeniem
• Obiektywny – obejmuje on zmiany zachowania (mimika, ruchy wyrazowe, pozy ciała) i funkcjonowanie narządów (przyspieszenie tętna, zwężenie lub rozszerzenie źrenic itp.)
Emocje i popędy
• Związek emocji z popędami jest dwojaki:
– Z jednej strony emocje towarzyszą zaspokajaniu popędów
– Z drugiej strony, subiektywne doznania emocji można podzielić na przyjemne lub przykre, a to prowadzi do warunkowania na nagrodę lub karę - emocja staje się nowym popędem (wtórnym) [np. gdy popęd nie jest zaspokajany w sposób oczekiwany rodzi się frustracja będąca wtórnym popędem awersyjnym]
Taksonomia popędów
• Ze względu na stosunek organizmu popędy dzielimy na:
– apetytywne(+) prowadzące do kontaktu z bodźcami atrakcyjnymi (np. woda, pożywienie, partner seksualny, rodzic itp.)
– awersyjne(-) prowadzące do usuwania się organizmu spod działania bodźca przykrego (np. ból, strach, hałas itp.)
• Wg lokalizacji działania bodźca popędy dzielimy na:
– Endogenne (wewnątrzpochodne) – ich mechanizmy mózgowe pobudzane są przez czynniki wewnętrzne [humoralne]
– Egzogenne (zewnątrzpochodne) – ich mechanizmy mózgowe pobudzane są przez bodźce eksteroceptywne [zewnętrzne]
• W zależności czy popędy są dziedziczne czy wyuczone dzielimy je na:
– Wrodzone (pierwotne) – odziedziczone i zawsze występujące w określonej sytuacji
– Nabyte (wtórne) – powstałe przez warunkowanie w toku zbierania doświadczenia przez osobnika
Relacje między popędami
Łańcuchy zachowań
• Każde zachowanie instynktowne składa się z szeregu zachowań przygotowawczych (zachowań apetencyjnych) oraz ogniwa końcowego, nazywanego działaniem spełniającym lub konsumacyjnym.
• Łańcuch może się przerwać w dowolnym momencie i kolejność zachowań apetencyjnych jest sztywna.
Metody badania motywacji
• Metody etologiczne prowadzące do rozpoznawania zachowań w naturalnym środowisku (Zasada Hinde’a – tendencja do danego typu zachowania zmienia się wolniej niż zachowanie, a więc dwie reakcje behawioralne sąsiadujące ze sobą w czasie mają wspólną przyczynę)
• Behawioralne metody laboratoryjne, gdzie motywacje mierzy się za pomocą wyuczonych zachowań.
Behawioralne miary motywacji
• Pomiar intensywności zachowań apetencyjnych:
– Test otwartego pola
– Warunkowanie instrumentalne
• Pomiar natężenia działań spełniających
• Pomiar wrażliwości na bodziec kluczowy
• Pomiar szybkości uczenia się zadania
Zasada podwójnej kwantyfikacji K.Lorenza
• W analizie pomiarów siły motywacji zachowania uzględnia się ZPK K. Lorenza
• Zasada podwójnej kwantyfikacji polega na tym, że siła ośrodkowego pobudzenia uruchamiającego reakcję popędową stanowi sumę siły motywacji (deprywacji popędowej) i siły pobudzenia wywołanej przez zewnętrzny bodziec wyzwalający.
Zasada podwójnej kwantyfikacji
• Z- zachowanie (pobudzenie ośrodkowe motywujące do zachowania)
• P – pobudzenie popędowe (wewnętrzne)
• B – pobudzenie bodźcowe – (środowiskowe)
Mechanizmy zachowań instynktownych
Popędy wyzwalają zachowanie ukierunkowane gdyż:
Schemat zachowania instynktownego
Przykład pluskolca
Zachowania spełniające
• zachowanie spełniające –to końcowy etap zachowania instynktownego złożony z czynności wrodzonych – składa się ono z dwóch komponentów:
• Właściwego dla danego instynktu i specyficznego gatunkowo sztywnego wzorca zachowania
• Ukierunkowującej ten wzorzec składowej orientacyjnej
Battlefist