getdocument.pdf

GRZEGORZ KRYSZE ´

PRZYMUS WYBORCZY

ktywizacja społecze ´stwa jest jednym z podstawowych zada ´ kampanii wy-

borczych w pa ´ stwach demokratycznych, a zarazem czynnikiem warunkuja˛-

cym nale˙yta˛, zgodna˛ z zało˙eniami doktrynalnymi i prawnymi, realizacj ˛ pozostałych

funkcji wyborów: przybli˙a realizacj ˛ idei suwerenno´ci narodu, wzmacnia reprezenta-

tywno´ ´ składu organów przedstawicielskich i ich legitymizacj ˛, urealnia polityczno-

-programowy charakter wyborów.

Naczelna˛ warto´cia˛ demokracji jest podmiotowo´ ´ polityczna obywateli, która

najpełniej, najbardziej powszechnie ujawnia si ˛ współcze´nie w procesie kreacji ciał

przedstawicielskich. Co wi ˛cej — dla zdecydowanej wi ˛kszo´ci ludzi jest to nawet

jedyna forma wła ˛ czania si ˛ w ˙ycie polityczne pa ´ stwa. Nie ma przesady w twierdze-

niu, ˙e stopie ´ uczestnictwa stanowi „wra˙liwy barometr zdrowia demokratycznych

instytucji” 1 . Wyra˙aja˛ca si ˛ w bierno´ci oboj ˛tno´ ´ wyborców wobec tego, kto i jak

b ˛dzie prowadzi ´ w ich imieniu i dla ich dobra polityk ˛, stanowi zagro˙enie dla całego

systemu rza˛dów demokratycznych, których kluczowa˛ norma˛ jest aktywno´ ´ obywate-

li, ich autentyczne — a nie rytualne i symboliczne jak w społecze ´ stwach totalitarnych

i autorytarnych — uczestnictwo w sprawach publicznych. Bez wa˛tpienia „społecze ´-

stwa demokratyczne moga˛ istnie ´ przy ró˙nych poziomach partycypacji” 2 , a na ich

obni˙enie moga˛ wpływa ´ czynniki pozytywne (np. stabilno´ ´ danego systemu

politycznego lub ograniczenie konfliktów społecznych), niemniej jednak brak szersze-

go społecznego zainteresowania wyborami, odzwierciedlany niska˛ frekwencja˛ wybor-

cza˛, musi zawsze budzi ´ niepokój z punktu widzenia ogólnej teorii demokracji; oprócz

tego mo˙e by ´ symptomem powstania gł ˛bokiego kryzysu w pa ´ stwie 3 .

Badania wykazuja˛ istnienie w społecze ´stwach o ugruntowanych tradycjach

demokratycznych powszechnej normy udziału w wyborach 4 , a mimo to nie uczestni-

czy w nich najcz ˛ ´ciej od kilkunastu do około trzydziestu procent wyborców. Ponadto

w wielu pa ´stwach frekwencja wyborcza w ostatnich latach obni˙a si ˛ . Zagadnienie

motywacji uczestnictwa w wyborach lub bierno´ci wyborczej było przedmiotem wielu

ró˙nych analiz naukowych. Przedstawiane w nich typologie czynników wpływaja˛cych

na postawy obywateli wobec wyborów, jak i wyprowadzane z nich wnioski wykazuja˛

1 M. Mackerras, I. McAllister, Compulsory Voting, Party Stability and Electoral Advantage in Au-

stralia , „Electoral Studies” 1999, vol. 18, s. 218.

2 S.A. Lipset, Homo politicus. Społeczne podstawy polityki , Warszawa 1995, s. 231.

3 W innym miejscu S.M. Lipset (tam˙e, s. 191) zwraca uwag ˛ na to, ˙e: „społecze ´stwo, w którym

du˙y odsetek ludno´ci znajduje si ˛ poza arena˛ polityczna˛, jest potencjalnie bardziej wybuchowe ni˙ społe-

cze ´ stwo, w którym wi ˛ kszo´ ´ obywateli regularnie uczestniczy w działaniach, daja ˛ cych im pewne poczu-

cie partycypacji w decyzjach maja˛cych wpływ na ich ˙ycie”.

4 Zob. K. Skar˙y ´ska, Aktywno´ ´ i bierno´ ´ wyborcza , [w:] Psychologia społeczna , pod red. K. Skar-

˙y ´skiej, Pozna ´ 1999, s. 40.

Przegla˛d Sejmowy 3(62)/2004

Studia i materiały

do´ ´ znaczne zró˙nicowanie. Nie podejmuja˛c próby gł ˛bszej prezentacji tego zagad-

nienia, ograniczmy si ˛ do wymienienia podstawowych wyznaczników wskazanych

postaw. W najszerszym planie wyznaczane sa˛ one sytuacja˛ społeczno-polityczna˛

i ekonomiczna ˛ pa ´ stwa, jego re˙imem politycznym, kultura ˛ polityczna ˛ społecze ´stwa,

zasi ˛giem alienacji politycznej, specyfika˛ sytuacji przedwyborczej na scenie politycz-

nej, czynnikami historycznymi. W wymiarze jednostkowym na aktywno´ ´ lub bier-

no´ ´ wyborców wpływaja˛ zwłaszcza ich cechy społeczne (np. wykształcenie, wiek,

płe ´, przynale˙no´ ´ do okre´lonej grupy zawodowej lub nieformalnej, wysoko´ ´ do-

chodów), nieoboj ˛tno´ ´ polityczna lub „ucieczka od polityki”, pogla˛dy polityczne

(w tym identyfikacja z partia˛), zasób i percepcja informacji niezb ˛dnych do podj ˛cia

´wiadomej decyzji wyborczej, indywidualna ocena sytuacji politycznej i ekonomicz-

nej w pa ´stwie, ocena przebiegu kampanii wyborczej, konformizm lub jego brak, oso-

biste da˛˙enia jednostki i oczekiwane przez nia˛ korzy´ci z aktu wyborczego, ocena

zgłoszonych kandydatów, ilo´ ´ wolnego czasu. Nierzadko wyborca podejmuje decyzj ˛

o udziale w głosowaniu w nast ˛ pstwie namowy lub nacisku, np. rodziny czy grupy

społecznej, do której przynale˙y; ulec te˙ mo˙e perswazjom przywódców politycz-

nych, ugrupowa ´ politycznych albo autorytetów spoza sceny politycznej, nakłaniaja˛-

cych do głosowania. Badania porównawcze dowodza˛, ˙e najbardziej nieaktywne

w wyborach sa˛ osoby posiadaja˛ce niskie wykształcenie, młode, pochodza˛ce z najbied-

niejszych warstw społecznych, bezrobotne, zmieniaja˛ce cz ˛sto miejsce zamieszkania,

niezaradne ˙yciowo, społecznie izolowane, nowi imigranci 5 .

Zauwa˙y ´ warto, ˙e niekorzystny wpływ na aktywno´ ´ wyborców wywiera cz ˛-

ste przeprowadzanie wyborów czy ewentualnie głosowa ´ referendalnych, a wi ˛c

tam, gdzie wyst ˛puje pewne zm ˛czenie i przesyt demokracja˛. Przykładem tego jest

Szwajcaria, w którym to pa ´stwie wyborcy rocznie udaja˛ si ˛ do urn nawet 6–7 razy

(´rednia frekwencja w wyborach parlamentarnych w latach 1991–1999 — 43,9%),

czy Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, gdzie obywatel wzywany jest do udziału

w głosowaniu 2–3 razy w roku.

Na podwy˙szenie poziomu frekwencji wyborczej oddziaływa ´ mo˙e pa ´stwo,

stosuja˛c rozliczne formy zach ˛t do udziału w głosowaniu oraz ułatwie ´ w korzysta-

niu z tego prawa politycznego. Niebagatelna˛ rol ˛ odgrywaja˛ rozwia˛zania prawne,

takie jak przyjazny wyborcom system ich rejestracji, przeprowadzanie wyborów

w cia˛gu całego — dwudniowego — weekendu czy mo˙liwo´ ´ głosowania przez poczt ˛.

W ´wietle wyników bada ´ dwa ostatnie rozwia˛zania ła˛cznie przyczyniaja˛ si ˛ do wzrostu

frekwencji o ok. 10% 6 . Znacznie ja˛ podnosi równie˙ przyj ˛cie zasady proporcjo-

nalno´ci wyborów — od 9 do 12% 7 , co wia˛za ´ nale˙y przede wszystkim z tym, ˙e

stosowanie tej za sady poszerza mo˙liwo´ci dokonywania preferencji wyborczych.

5 Zob. literatur ˛ powoływana˛ przez L. Hill, On the Reasonableness of Compelling Citizens to „Vo-

te”: the Australian Case , „Political Studies” 2002, vol. 50, s. 84–86.

6 Zob. N.M. Franklin, Electoral Participation , [w:] Comparing Democracies: Elections and Voting

in Global Perspective , pod red. L. LeDuca, R.G. Niemi, P. Norrisa, Thousand Oaks 1996, s. 226 i n.

7 Zob. A. Blais, R.K. Carty, Does Proportional Representation Foster Voter Turnout? , „European

Journal of Political Research” 1990, vol. 18, s. 167.

Grzegorz Krysze ´: Przymus wyborczy

W niektórych pa ´stwach nie pozostawia si ˛ wyborcy w ogóle swobody w podj ˛-

ciu decyzji co do uczestnictwa w wyborach: w celu podniesienia frekwencji wybor-

czej stosowany jest polityczny lub prawny przymus głosowania.

Pierwszy z wymienionych rodzajów przymusu wła´ciwy jest niedemokratycznym

re˙imom politycznym. Przykładem sa ˛ pa ´ stwa komunistyczne, w których bardzo wyso-

ki wska ´nik biora˛cych udział w głosowaniu obywateli, si ˛gaja˛cy niemal˙e 100%, osia˛-

gany był politycznymi ´rodkami oddziaływania, zarówno o charakterze perswazji pro-

pagandowej, jak i gró ´b zastosowania okre´lonych sankcji wobec nieposłusznych. Sto-

sowanie tych ´rodków stanowiło w jakiej´ mierze praktyczny wyraz lansowanej tezy, i˙

poparcie dla socjalizmu jest tym wi ˛ksze, im wi ˛ksza jest uniformizacja zachowa ´ wy-

borczych, b ˛da˛cej w rzeczywisto´ci refleksem szerszego przekonania o´rodków dyspo-

zycji politycznej o niezb ˛dno´ci zapewnienia sobie powszechnego, jednomy´lnego —

cho ´by nawet tylko pozornego — poparcia ze strony społecze ´stwa.

Inne sa˛ cele wprowadzania prawnego przymusu głosowania w demokratycznych

systemach ustrojowych. Nie jest prawda˛, ˙e „we współczesnych pa ´stwach nie sto-

suje si ˛ tej zasady, narusza bowiem podstawowe prawa człowieka, w tym wolno´ ´

wyboru post ˛powania” 8 . Zasada ta jest obowia˛zuja˛ca˛ prawna˛ reguła˛ wyborcza˛,

zwykle o o randze konstytucyjnej, w dwudziestu kilku pa ´stwach.

Pocza˛tki akceptacji tej reguły sa˛ historycznie do´ ´ odległe. W 1835 r. została ona

przyj ˛ta w szwajcarskim kantonie St. Gallen. W 1893 r. wprowadzono ja˛ do belgij-

skiego systemu wyborczego 9 . W okresie mi ˛dzywojennym spo´ród pa ´ stw europej-

skich przymus wyborczy istniał w Danii, Holandii 10 i na W ˛grzech. W 1914 r. przy-

mus ten zacz ˛to stosowa ´ w Argentynie. Wcze´nie zdecydowano si ˛ na ´ ponad-

to w „krainie ryzykownych eksperymentów” 11 — w Australii; w 1915 r. w stanie

Queensland, a dziewi ˛ ´ lat pó ´niej obj ˛to nim wybory parlamentarne na terytorium

całej federacji 12 . Działania ida˛ce w tym kierunku podj ˛to tak˙e w dwóch stanach

USA: Północnej Dakocie (1898) oraz Massachusetts (1918), wprowadzaja˛c do kon-

stytucji stanowych poprawki zezwalaja ˛ ce na ustanowienie przymusu wyborczego 13 .

Legislatury wspomnianych stanów nie skorzystały jednak z tego przyzwolenia.

Obecnie w Europie prawny obowia˛zek udziału w głosowaniu w wyborach parla-

mentarnych przyj ˛ty jest w Belgii, Grecji, Luksemburgu, Liechtensteinie, na Cyprze,

w kolegium elek torskim w wyborach do Senatu we Francji, a ponadto w dwóch kra-

8 J. Muszy ´ski, Leksykon marketingu politycznego , Wrocław 2001, s. 169.

9 Postulat jej ustanowienia wysuna˛ł ju˙ w 1858 r. jeden z przywódców konserwatystów, a w 1887 r.

opowiedziała si ˛ za nim frakcja partii liberalnej. Por. J. Ackeart, L. De Winter, Electoral Absenteeism and

Potential Absenteeism in Belgium , American Political Science Association Annual Meeting, San Francisco,

29 August–1 September 1996, s. 1. Zob. tam˙e o przebiegu debaty konstytucyjnej poprzedzaja˛cej noweliza-

cj ˛ konstytucji Belgii w 1893 r., s. 1–2.

10 Utrzymany był on w tym pa ´stwie do wyborów w 1967 r.

11 Jak to obrazowo uja˛ł A. Esmein ( Prawo konstytucyjne , Warszawa 1921, s. 276).

12 O przyczynach i procesie wdra˙ania w Australii przymusu wyborczego zob. M. Mackerras,

I. McAllister, op. cit ., s. 218 i n. Nadmie ´my, ˙e obowia˛zkiem głosowania obj ˛to Aborygenów dopiero

w 1984 r.

13 W stanie Oregon poprawka taka została odrzucona w referendum przeprowadzonym w 1920 r.

Przegla˛d Sejmowy 3(62)/2004

Studia i materiały

jach Austrii (Tyrol i Vorarlberg) i jednym kantonie szwajcarskim (Szafuza). Zasada

przymusu wyborczego nadzwyczaj szerokie uznanie znalazła w prawie Ameryki

´ rodkowej i Południowej. Ustanowiona ona jest w zdecydowanej wi ˛ kszo´ci pa ´stw

tego kontynentu, m.in. w Argentynie, Brazylii (od 1934 r. stosowano ja ˛ zarówno

w re˙imach demokratycznych, jak i autorytarnych), Ekwadorze, Gwatemali, Kosta-

ryce, Panamie, Paragwaju, Panamie, Peru, Salwadorze, Urugwaju i Wenezueli. Aktu-

alnie zasada ta jest znana ponadto prawu wyborczemu Turcji, Filipin, Tajlandii, Sin-

gapuru, Fid˙i i Egiptu. Konsekwentnie realizuje si ˛ ja˛ równie˙ do dzi´ w Australii 14 .

Nie jest odosobniony pogla ˛ d, i˙ w tym wła´nie pa ´ stwie taki system głosowania jest

najbardziej skuteczny i realizowany najsprawniej 15 , czemu sprzyja jego aprobata ze

strony zdecydowanej wi ˛kszo´ci Australijczyków 16 .

Warto zaznaczy ´, i˙ w wielu wymienionych pa ´stwach obowia˛zek, o którym mo-

wa, nie cia˛˙y na wszystkich wyborcach, gdy˙ wyła˛czono spod niego pewne kategorie

osób posiadaja˛cych czynne prawo wyborcze, zazwyczaj chore i niepełnosprawne.

W Grecji obejmuje on wyła ˛ cznie wyborców, którzy maja ˛ w dniu wyborów od 21 do 70

lat i mieszkaja˛ nie dalej ni˙ 200 km od obwodu głosowania, w którym sa˛ zarejestrowani,

w Wenezueli maja˛cych od 21 do 65 lat, w Egipcie za´ tylko m ˛˙czyzn. Szeroki katalog

okoliczno´ci zwalniaja˛cych z obowia˛zku głosowania przewidziany jest w Brazylii —

nie podlegaja˛ mu osoby chore, przebywaja˛ce poza miejscem stałego zamieszkania,

funkcjonariusze publiczni i wojskowi, którym charakter słu˙by uniemo˙liwia głosowa-

nie, wyborcy w wieku od 16 do 18 lat oraz powy˙ej 70 roku ˙ycia, jak równie˙ analfa-

beci 17 . W Australii usprawiedliwiana jest absencja z przyczyn „wa˙nych i przekonywa-

ja˛cych”, a tak˙e osób przebywaja˛cych poza krajem w dniu wyborów.

W konstytucji włoskiej z 1947 r. (art. 48) oraz portugalskiej z 1976 r. (art. 49

ust. 2) udział w głosowaniu jest traktowany jako obowia˛zek obywatelski, nie za´

prawny; taka˛ intencj ˛ miał równie˙ ustawodawca meksyka ´ski, stwierdzaja˛c w usta-

wie z 12 grudnia 1977 r. o partiach politycznych i procesie wyborczym, i˙ głosowa-

nie stanowi „prawo i obowia˛zek obywatela” (art. 11).

Konsekwencja˛ traktowania głosowania jako obowia˛zku prawnego jest ustanawia-

nie wobec osób uchylaja˛cych si ˛ od jego spełnienia sankcji, których mo˙liwo´ ´ zastoso-

wania ma na celu — w zało˙eniu — mobilizowanie obywateli do aktywno´ci wybor-

czej. Wykazuja ˛ one znaczne zró˙nicowanie pod wzgl ˛ dem swego charakteru prawnego

i stopnia dolegliw o´ci. Najłagodniejszym ´rodkiem jest konieczno´ ´ wyja´nienia przy-

14 Wyja ˛ tkiem były wybory delegatów do Konwencji Konstytucyjnej w 1997 r., w których zrezygno-

wano ze stosowania tej zasady.

15 Zob. np. M. Mackerras, I. McAllister, op. cit ., s. 217.

16 W sonda˙u przeprowadzonym po wyborach federalnych w 1996 r. a˙ 74% respondentów poparło

ten system — zob. Compulsory Voting , „Electoral Backgrounder” 2000, nr 8, Australian Election Commis-

sion, www.aec.gov.au/_content/How/backgrounders/08/index.htm. Wcze´niejsze badania, przeprowadzane

regularnie od 1943 r., wykazywały pewne wahania w jego ocenie, ale zawsze dowodziły bardzo mocnego

poparcia społecznego — od 60 do 76% wyborców opowiadało si ˛ za przymusem wyborczym (M. Mackerras,

I. McAllister, op. cit ., s. 221).

17 J. Spyra, System konstytucyjny Brazylii , Warszawa 2001, s. 23.

Grzegorz Krysze ´: Przymus wyborczy

czyn absencji (np. w Belgii przed s ˛dzia˛). Uznanie ich za przekonuja˛ce i uzasadnione

pozwala niedoszłemu wyborcy unikna˛ ´ dalszych, ostrzejszych sankcji. Do´ ´ upowszech-

niona˛ sankcja˛, przyj ˛ta˛ w mniej wi ˛cej połowie omawianych pa ´ stw, jest kara grzywny.

Jej wysoko´ ´ nie jest zazwyczaj wysoka i cz ˛sto „jest podobna do kary pieni ˛˙nej za

parkowanie w miejscu niedozwolonym” 18 . W Argentynie wynosi ona 10–20 pesos,

w Peru 30 soli, w Szwajcarii 3 franki, na Cyprze 200 cypryjskich funtów, w Austrii od

300 do 3000 szylingów 19 , w Brazylii za´ waha si ˛ w poszczególnych regionach od 3 do

10% miesi ˛cznej płacy minimalnej 20 . W Australii jest to kwota 20 dolarów australij-

skich, która w razie niezapłacenia mo˙e by ´ podwy˙szona przez sa˛d do 50 dolarów, a je-

˙eli i to nie odniesie skutku, mo˙e by ´ nawet orzeczona kara pozbawienia wolno´ci

(mo˙liwo´ ´ taka jest przewidziana równie˙ w Chile i Egipcie). Sankcja˛ bywa oprócz

tego pozbawienie praw wyborczych (np. w Belgii i Brazylii 21 ). Jednostk ˛ spotka ´ moga˛

inne jeszcze ograniczenia w zakresie realizacji przynale˙nych jej praw i wolno´ci —

utrudnienia w uzyskaniu pracy w sektorze publicznym (Belgia, Brazylia), odmowa wy-

dania nowych dokumentów, takich jak paszport, dowód osobisty czy prawo jazdy (Gre-

cja, Brazylia), nieudzielenie po˙yczki i kredytu przez pa ´stwowe banki i inne instytucje

finansowe (Brazylia), niemo˙liwo´ ´ załatwienia okre´lonych spraw w urz ˛dach (Peru)

oraz odebrania w banku poborów w okresie trzech miesi ˛cy po wyborach bez okazania

karty stwierdzaja˛cej udział w głosowaniu (Boliwia).

W pa ´ stwach, w których udział ten jest ujmowany w kategorii obowia˛zku obywa-

telskiego, nie ma sformalizowanych, ustalonych prawem sankcji — maja˛ one zazwyczaj

co najwy˙ej charakter „społeczny”. We Włoszech jego niedopełnienie mo˙e spowodo-

wa ´ umieszczenie nazwiska obywatela w rejestrze gminnym z adnotacja˛ „nie głosował”

lub zapisanie takiego sformułowania w tzw. za´wiadczeniu moralno´ci. Podejmowanie

takich czynno´ci bywa cz ˛sto tłumaczone wynikaja˛cym z długiej tradycji biurokratycz-

nej tego pa ´stwa prze´wiadczeniem, ˙e skoro stwierdza si ˛ istnienie obowia˛zku, to mu-

sza ˛ by ´ równie˙ okre´lone konsekwencje jego niewykonania 22 .

Nadmie ´my, ˙e rzecz ma si ˛ podobnie równie˙ w kilku pa ´stwach, w których

wprawdzie dokonanie aktu wyborczego uznaje si ˛ za obowia ˛ zek prawny, lecz jego

niespełnienia nie opatrzono jakimikolwiek sankcjami prawnymi (Kostaryka, Gwate-

mala, Tajlandia) . Tym samym jego wprowadzenie stanowi wła´ciwie tylko jedno-

18 A. Lijphart, The Problem of Low and Unequal Voter Turnout — and What We Can Do About It ,

„Reihe Politikwissenschaft” 1998, nr 54, s. 2.

19 M. Gratschew, Compulsory Voting , [w:] Voter Turnout Since 1945. A Global Report , International

Institute for Democracy and Electoral Assistance, Stockholm 2002, s. 107.

20 Z. Elkins, Institutionalizing Equality: The Compulsory Vote in Brazil , Mandatory Voting Project:

An International Collaboration and Special Collection of Abstracts and Research Papers, Oklahoma State

University 1996, s. 13.

21 W Belgii jest to mo˙liwe wówczas, gdy obywatel nie dokonywał aktu wyborczego w czterech

kampaniach wyborczych w cia ˛ gu 15 lat, natomiast w Brazylii uniewa˙nia si ˛ wyborcza ˛ kart ˛ rejestracyjna ˛

w razie niegłosowania w trzech kolejnych wyborach.

22 Zob. G. Galli, A. Prandi, Patterns of Political Participation in Italy , Hew Heaven–London 1970,

s. 28.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: