Tereny ziem byłej Jugosławii w II wieku p.n.e. podbite zostały przez Rzymian, co doprowadziło do zmieszania miejscowych ludów (Irków, Celtów i Greków) z osadnikami. W 395 roku cesarz Teodozjusz Wielki dzieląc państwo między synów – Honoriusza i Arkadiusza – stworzył Cesarstwo Zachodnio-rzymskie oraz Wschodnio-rzymskie, zwane także Bizancjum. Granica między nimi przebiegała przez środek przyszłych ziem jugosłowiańskich, co sprawiło, że w późniejszym okresie mieszkańcy tych ziem przyjęli chrzest, jedni z Rzymu, drudzy zaś z Bizancjum. Wiek V odznaczył się inwazją Gotów i Hunów, którzy spustoszyli ziemie bałkańskie. Po osłabieniu Bizancjum oraz upadku cesarstwa zachodniego w 476 roku nastąpił na omawiane tereny najazd mongolski ludu Awarów. Ci zostali z kolei wyrzuceni z tego obszaru przez Słowian, którzy się sukcesywnie zasiedlali, by wreszcie w VII wieku podzielić się na przymierza plemienne, z których wyłoniły się państwa: od północy patrząc to kolejno: Słoweńcy, Chorwaci, Serbowie. Przy granicy z Grecją osiedliły się ludy, które później nazwane zostały Macedończykami. Na przełomie wieków VIII oraz IX ziemie słoweńskie i chorwackie zostały uzależnione przez Karola Wielkiego. Oba te narody zostały ochrzczone w obrządku rzymskim. Słowenia aż do 1918 roku wchodziła w skład najpierw Rzeszy Niemieckiej, a potem Austrii. Inaczej było z Chorwacją, która najpierw utrzymała niepodległość, następnie była wasalem Niemiec, by wreszcie w 1102 roku paść ofiarą najazdu węgierskiego. 152-153
Chrzest z Bizancjum przyjęli z kolei Serbowie oraz przodkowie Macedończyków. Ci ostatni nie zdołali nawet wykształcić własnego państwa, gdyż w VIII wieku zostali podbici przez Bułgarów, i w części podlegali temuż narodowi, a w części Bizancjum. Serbowie jako jedyni zdołali utrzymać swe państwo, choć pozostali w strefie wpływów Bizancjum do XII wieku. Wtedy to Stefan Nemania zjednoczył ziemie serbskie i wywalczył niezależność. Jeszcze w XI wieku Bizancjum utworzyło odrębne państwo od Serbii – Bośnię, którą zamieszkiwali Serbowie. Państwo to było zależne od Bizancjum i graniczyło z węgierską Chorwacją. Także w XI wieku górale czarnogórcy z pogranicza albańskiego oddzielili się od Serbów. W XII i XIII wiek Wenecja opanowała Dalmację. 153
Wiek XIV odznaczył się rośnięciem w potęgę Serbii. Za cara Stefana Duszana zdobyto: Bośnię, Macedonię, część Albanii, Bułgarii oraz Grecji. Po śmierci tegoż wodza państwo się rozpadło, zaś na znaczeniu zaczęło zyskiwać królestwo Bośni, rządzonej przez Tvtka I. po jego śmierci Bośnia się też rozpadła, i wtedy powstała Hercegowina, którą zamieszkiwali Serbowie i Chorwaci. 153
W 1371 roku po raz pierwszy na księstwa w Macedonii napadli Turcy. Brzemienna w skutkach okazała się Wiktoria Serbów pod Plocnikiem w 1386 roku. Niezwyciężeni dotąd Turcy, by pomścić klęskę najechali ogromną armią na Serbię w trzy lata później. W słynnej bitwie na Kosowym Polu 15 czerwca 1389 roku zginęli sułtan Murad I oraz najsilniejszy z władców serbskich – książę Łazarz Hrebeljanović. Mahometanie odnieśli zwycięstwo w tej bitwie, a koalicja stworzona przez księcia Łazarza się rozpadła. Serbowie jeszcze długo się bronili, dopiero w 1459 roku padła ich ostatnia forteca – Smederowo. Turcy zdobywali coraz większe wpływy: w 1982 podbili Hercegowinę, a w 1499 roku Czarnogórcy uznali zwierzchność sułtańską. Długo bronili się przed jarzmem tureckim Albańczycy i Węgrzy, którzy udzielali schronienia partyzantkom serbskim. Jednakże w 1526 roku Turcy pod dowództwem Sulejmana Wspaniałego zdobyli większość Węgier i Chorwacji. Reszta terenów weszła w skład państwa Habsburgów. Ostatnie niezależne księstwo bośniackie padło w 1528 roku. 154
Turcy tłumili opór chrześcijan na dwa sposoby: przesiedlenia buntowników i zastępowanie ich muzułmanami oraz nawracania na islam. Ci, którzy się nie nawrócili mieli status gorszego obywatela, co wiązało się między innymi z dyskryminacją, wyższymi podatkami oraz częstokroć z podatkiem krwi (dewszirma), czyli odbieraniem jednego z dzieci, które następnie zostało wychowywane w wierze islamskiej. Najwięcej sukcesów Turcy w nawracaniu odnieśli w Albanii (ok. 75% społeczeństwa przyjęło narzuconą wiarę) oraz w Bośni. Nawróceni do tego stopnia zasymilowali się z najeźdźcą, że pomagali w tłumieniu powstań chrześcijańskich. 154
Bunt przeciwko Turkom nie ustał nigdy. Od XVI wieku w lasach i górach stacjonowały partyzantki chrześcijańskie, których akcje powodowały brutalną odsiecz turecką na ludności chrześcijańskiej, między innymi rzezie, sprzedawanie w niewole setek ludzi, wysiedlenia, burzenie świątyń chrześcijańskich. Do największego powstania chrześcijan doszło w 1983 roku po wiktorii Sobieskiego pod Wiedniem. Zakończone w 1699 roku spowodowało wypędzenie znacznej większości Serbów z Kosowa, i osiedlenie tam przez Turków Albańczyków. 155
Wiek XVIII przyniósł prawie stuletnią wojnę Czarnogórców z Turkami oraz albańskimi namiestnikami sułtana. Jej następstwem była niepodległość uzyskana przez ten naród w 1796 roku. Idąc za przykładem swych słowiańskich braci Serbowi wywołali powstanie w 1804 roku. Pod przywództwem chłopa – Jerzego Czarnego Petrovicia, znanego jako Karadziordzie – Serbowie walczyli do 1813 roku, kiedy to Turcy stłumili bunt. W dwa lata później pod zwierzchnictwem szlachcica – Miłosza Obrenowicza – Serbowie wywołali kolejne powstanie, które przyniosło temu ludowi autonomie. Turcy przyznali ją pod naciskiem Rosji i Austrii. 155
W 1809 roku Napoleon stworzył z niektórych ziem chorwackich i słoweńskich (Karyntia, Istria Południowa, Chorwacja, Dalmacja, Raguza) prowincje iliryjskie, które zostały wcielone do Francji. W 1813 roku zajęła ten teren armia Austrii, a po Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku ziemie te zostały podzielone ponownie między Turcję i Austrię. Wtedy też po raz pierwszy pojawiła się idea jugosławianizmu, czyli zjednoczenia Słowian Południowych w jedno państwo.
Z czasem panowanie tureckie na ziemiach bałkańskich słabło. 155
W 1874 roku wybuchło powstanie w Bośni. Rewoltę rozpoczęła ludność muzułmańska. Wkrótce dołączyli także chrześcijanie pod dowództwem Chorwata – Iwana Musicia. Następnie przyłączyli się Bułgarzy i Albańczycy. W roku 1878 Serbia i Czarnogóra wypowiedziały wojnę Turkom, a bośniaccy powstańcy ogłosili zjednoczenie Bośni Hercegowiny z Serbią. Rok 1877 przyniósł zwycięstwo Turcji, której żołnierze niesłychanie okrutnie zaczęli tłumić powstanie bułgarskie. Wtedy z odsieczą przybyli Rosjanie, którzy wygrali na terenie Bułgarii dwie słynne bitwy: pod Szypką i Plewną. Carska armia doszła niewiele później do Konstantynopola. Układ pokojowy z 1878 roku przyznał niepodległość Rumunii, Bułgarii oraz Serbii i Czarnogórze. Bośnia i Hercegowina pozostała pod ,,tymczasową” jurysdykcją Wiednia. Przeciw wojskom austriackim w Bośni wystąpili zarówno Serbowie jak i muzułmanie. Jedynie Chorwaci poparli aneksję. Bośnia spotkała się z okrutnym odwetem Austro-Węgier – stracono wtedy około 150 tysięcy ludzi. 156
W 1908 roku Austro-Węgry już oficjalnie podjęli aneksję Bośni i Hercegowiny. W odpowiedzi na ten czyn Belgrad potajemnie zorganizował organizację „Zjednoczenie albo śmierć”, która prowadziła działania wywiadowcze oraz przeprowadzała zamachy na Turkach, Austriakach oraz Bułgarach. 156
W 1912 roku zawarto pakt wojskowy między Serbią, Czarnogórą, Bułgarią i Grecją. Wspólnie państwa te 8 października tegoż roku zaatakowały Turcję. Wojna – zwana pierwszą wojną bałkańską – zakończyła panowanie tureckie na terenie, bowiem po jej zakończeniu – 30 maja 1913 roku – w rękach Turków pozostała tylko Tracja Wschodnia. Na wojnie zyskały praktycznie tylko Grecja i Bułgaria, bowiem Serbia i Czarnogóra zmuszone zostały przez Włochy i Austro-Węgry do opuszczenia zajętej Albanii. Ponieważ Serbia, Czarnogóra i Grecja były niezadowolone ze zdobyczy wojennych po zwycięstwie to zażądały od Bułgarii części zajętych przez nią ziem. Odpowiedzią Sofii było wypowiedzenie wojny wymienionym narodom 29 czerwca roku 1913. Na front przeciwko Bułgarii przystąpiły także Rumunia i Bułgaria. Przy takiej przewadze wrogów osamotnieni Bułgarzy zostali pokonani po trzech tygodniach walki. W wyniku drugiej wojny bałkańskiej Serbia zdobyła większą część terytorium Macedonii, reszta ziem przypadła Grecja i Rumunia. Turcja odzyskała część Tracji. 155-156
1914 rok przyniósł przełom jeśli chodzi o historię omawianej części Europy. Otóż Serbia i Czarnogóra otwarcie rozmawiały o utworzeniu wspólnej konfederacji, nazwanej wtedy po raz pierwszy Jugosławią. Do pomysłu takiego coraz przychylniej podchodzili także Słoweńcy, Bośniacy i Chorwaci. 28 czerwca 1914 roku grupa terrorystyczna „Młoda Bośnia” przeprowadziła udany zamach na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żonę Zofię. 23 lipca Austria wystosowała ultimatum Belgradowi, które nie było do przyjęcia. Po jego oficjalnym odrzuceniu Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbom. Co pociągnęło za sobą wybuch wojny światowej.156
Pomimo dużej przewagi armii austriackiej Serbowie i Czarnogórcy bronili się ponad rok, ulegli dopiero po wkroczeniu wojsk niemieckich i bułgarskich – sojuszników Wiednia. Większość żołnierzy i wielu cywili serbskich wycofało się przez góry w Albanii nad morze. W ewakuacji pomogli Brytyjczycy i Francuzi, ale pomimo tego z zimna i z głodu zmarło około 250 tysięcy ludzi. Serbowie już w neutralnej Grecji pod dowództwem księcia Aleksandra Karadziordziewicza stworzyli rząd na uchodźstwie oraz armię, która wzięła udział w bitwach z Bułgarami w 1916 oraz 1918 roku.
20 lipca 1917 w Londynie roku książę Aleksander, premier serbski Pasić oraz emisariusze Komitetu Jugosłowiańskiego (chorwacko-słoweńskiego) zdecydowali o utworzeniu po wojnie wspólnego państwa pod rządami dynastii Karadziordziewiczów. 157-158
baranella