KPC.doc

Rozdział I – wiadomości wstępne

§ 1. Pojęcie i funkcja postępowania cywilnego.

Postępowanie cywilne to pojęcie prawne, chociaż nie ma jego definicji legalnej. By zdefiniować to pojęcie należy rozpatrzyć je w płaszczyźnie podmiotowej i przedmiotowej.

Elementy podmiotowe – do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie są zastrzeżone dla sądów szczególnych, oraz Sąd Najwyższy.

Elementy przedmiotowe – KPC normuje postępowania sądowego z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których przepisy KPC stosuje się z mocy ustaw szczególnych.

Dodatkowymi elementami podmiotowymi są zainteresowane rozstrzygnięciem sprawy strony/ uczestnicy postępowania.

Sumując można stwierdzić, że postępowanie cywilne jest działaniem uprawnionych organów, przy udziale zainteresowanych podmiotów, skierowanym na ochronę ich interesów
w zakresie prawa cywilnego, rodzinnego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych.

Funkcją  postępowania cywilnego jest ochrona porządku prawnego. Ochrona owa jest jedną
z podstawowych funkcji państwa i wykonywana jest przez władzę sądowniczą, niezależną od innych władz, co wynika z Konstytucji.

Funkcja postępowania cywilnego jest realizowana przez stosowanie w danym konkretnym stanie faktycznym norm prawa cywilnego materialnego i polega na rozstrzyganiu sporów cywilnoprawnych oraz na wykonywaniu innych czynności np. dokonanie wpisu
w księdze wieczystej.

§ 2. Rodzaje postępowania cywilnego.

W sądowym postępowaniu cywilnym można wyróżnić postępowanie: rozpoznawcze, pomocnicze, egzekucyjne. Wyróżnia się również postępowanie międzynarodowe, które może dotyczyć każdego
z wymienionych postępowań.

Postępowanie rozpoznawcze

              W tym postępowaniu sąd merytorycznie rozpoznaje sprawę – ustala stan faktyczny i odnosi go do norm prawa cywilnego materialnego, a na tej podstawie orzeka o skutkach prawnych dla stron lub uczestników postępowania (chodzi wiec o udzielenie lub odmowę udzielenia ochrony prawnej).

Postępowanie rozpoznawcze może być prowadzone w trybach – procesowym lub postępowania nieprocesowego. Przy wszczęciu postępowania sędzia bada w jakim trybie powinna być sprawa rozpoznana i wydaje odpowiednie zarządzenie. Sprawdzenie trybu sąd czyni z urzędu – jeżeli sprawę wszczęto lub prowadzono w trybie niewłaściwym, sąd rozpozna ją w trybie właściwym lub przekaże właściwemu sądowi do rozpoznania w takim trybie.

Regułą jest, że sąd rozpoznaje sprawy w procesie, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Proces cywilny wszczynany jest z inicjatywy pozasądowej. Występują w nim dwie przeciwstawne strony o sprzecznych interesach – strona wszczynająca (powód – actor) i jej przeciwnik (pozwany – reus). Postępowanie sądowe dzielimy z kolei na zwykłe (stosuje się w nim zasady ogólne) oraz postępowania szczególne (w sprawach małżeńskich, w sprawach ze stosunków między rodzicami
a dziećmi, w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, w sprawach o naruszenie posiadania, w sprawach gospodarczych, postępowanie nakazowe i upominawcze, postępowanie uproszczone).

Postępowanie nieprocesowe charakteryzuje się tym, że nie biorą w nim udziału strony ale uczestnicy postępowania (a nawet – tylko jeden uczestnik). Postępowanie to z reguły jest wszczynane na wniosek (wyjątkowo – z urzędu w wypadkach wskazanych w kodeksie). Postępowanie nieprocesowe z kolei możemy podzielić na uregulowane przepisami KPC oraz uregulowane ustawami szczególnymi.

Sprawy cywilne mogą być również rozpoznawane w postępowaniu przed sądem polubownym oraz przed komisjami pojednawczymi w sprawach o roszczenia pracowników
z zakresu prawa pracy. Strony mogą poddać pod rozstrzygnięcie sądu polubownego spory o prawa majątkowe lub spory o prawa niemajątkowe, mogące być przedmiotem ugody sądowej (poza sprawami o alimenty). Zapis na sąd polubowny o spory z zakresu prawa pracy może byś sporządzony tylko po powstaniu sporu i musi być sporządzony w formie pisemnej. Strony muszą uzgodnić zasady
i sposób postępowania przed sądem polubownym – w innym przypadku sąd prowadzi postępowanie
w sposób, który uzna za właściwy.

Przed komisjami pojednawczymi ma prawo dochodzić swoich roszczeń ze stosunku pracy pracownik. Może on zażądać wszczęcia postępowania przed komisją pojednawczą, przed skierowaniem sprawy na drogę sądową. Komisja pojednawcza powinna dążyć do zawarcia ugody, jeżeli nie uda się do niej odprowadzić – pracownik może żądać przekazania sprawy do sądu pracy.

Postępowanie egzekucyjne

              To podejmowanie czynności przez strony i innych uczestników oraz przez organy egzekucyjne w celu przymusowej realizacji świadczenia określonego w tytule egzekucyjnym (czyli urzeczywistnienia normy prawa egzekucyjnego ustalonej w tytule egzekucyjnym).

Postępowanie egzekucyjne może być wszczęte na wniosek wierzyciela egzekucyjnego, z urzędu oraz na wniosek uprawnionego organu. Stronami tutaj są wierzyciel egzekwujący oraz dłużnik egzekwowany.

Postępowanie egzekucyjne zostaje wszczęte, gdy dłużnik nie spełnia dobrowolnie nałożonej na niego w tytule egzekucyjnym powinności.

Postępowanie upadłościowe i naprawcze

Reguluje ono rozwiązanie problemów ekonomicznych przedsiębiorcy będącego w kryzysie spowodowanym niewypłacalnością lub zagrożeniem niewypłacalności – ustawa  Prawo upadłościowe i naprawcze reguluje zasady wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnych dłużników będących przedsiębiorcami oraz skutki ogłoszenia upadłości, a także zasady postępowania naprawczego wobec przedsiębiorców zagrożonych niewypłacalnością.

W postępowaniu upadłościowym i naprawczym uczestniczą upadły oraz wierzyciele, a sprawy
o ogłoszenie upadłości rozpoznaje sąd upadłościowy (sąd rejonowy – sąd gospodarczy).

Postępowanie pomocnicze

              Zaliczamy tutaj postępowanie zabezpieczające oraz postępowanie w razie zaginięcia lub zniszczenia akt.

Postępowanie zabezpieczające ma stworzyć sytuację, która umożliwi wykonanie w przyszłości orzeczenia sądu. Zabezpieczenia takowego może żądać strona lub uczestnik postępowania, jeżeli uprawdopodobni roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. Zabezpieczenie może też być dokonane z urzędu w przypadkach wskazanych w ustawie, z zastrzeżeniem, że zabezpieczenie nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia.

Postępowanie w razie zaginięcia lub zniszczenia akt wszczyna sąd z urzędu lub na wniosek. Jeżeli po przeprowadzeniu postępowania akta nie mogą być odtworzone lub odtworzone zostały w części niewystarczającej do podjęcia dalszego postępowania – sprawa może być wszczęta ponownie.

Międzynarodowe postępowanie cywilne

              Stosuje się je wtedy, gdy w sprawie cywilnej występuje element obcy – zagraniczny
(np. powód jest cudzoziemcem). Międzynarodowe postępowanie cywilne jest uregulowane przepisami prawa wewnętrznego, lecz stosowanie przepisów KPC ma  charakter subsydiarny – obowiązuje zasada priorytetu umów międzynarodowych. Przedmiotem postępowania międzynarodowego jest również postępowanie delibacyjne, czyli uznawanie orzeczeń sądów zagranicznych, stwierdzenie wykonalności orzeczeń takich sądów lub uznanie ważności ugod zawartych przed takimi sądami.              

§ 3. Normy prawa procesowego cywilnego a normy prawa cywilnego.

Prawo cywilne materialne reguluje stosunki cywilnoprawne między osobami fizycznymi
i osobami prawnymi, a prawo cywilne procesowe ma charakter instrumentalny – daje podmiotom prawa cywilnego podstawę do realizacji ich praw i obowiązków w postępowaniu przed sądem.

              Niektóre normy umieszczone w przepisach prawa procesowego mają charakter materialno – prawny (np. KPC  stanowi, że po zapadnięciu prawomocnego postanowienia o zniesieniu współwłasności uczestnik nie może dochodzić roszczeń o zniesienie współwłasności i o prawo własności, choćby nie były one zgłoszone w postępowaniu o zniesienie współwłasności).

Przepisy regulujące czynności sądu i innych organów oraz stron postępowania są przepisami proceduralnymi, a te regulujące powstanie, zmianę lub ustanie określonego prawa zaliczamy do przepisów materialno – prawnych, bez względu na to w jakim akcie prawnym są one umieszczone.

§ 4. Terytorialny i czasowy zasięg przepisów KPC.

Obowiązuje w tym zakresie zasada terytorialności – na terytorium danego państwa stosuje się zawsze własne prawo procesowe bez względu na to, które prawo materialne – własne czy obce – będzie zastosowane przy ocenie merytorycznej sprawy.

W postępowaniu egzekucyjnym wykonanie zagranicznych tytułów egzekucyjnych następuje również według przepisów prawa polskiego.

Polskie prawo przewiduje jeden wyjątek od tej zasady – wykonanie wniosku sądu lub innego organu państwa obcego o udzielenie pomocy prawnej przez sąd polski odbywa się według prawa polskiego, sąd wezwany może jednak na prośbę sądu lub innego organu państwa obcego zastosować przy wykonaniu wniosku inną formę od przewidzianej przez prawo polskie, jeżeli ta forma czynności nie jest zakazana przez prawo polskie ani sprzeczna z zasadami porządku prawnego RP.

              Podstawową regułą obowiązująca przy stosowaniu norm proceduralnych jest rozpatrywanie spraw cywilnych według aktualnego stanu prawnego – akt prawny wchodzi w życie i obowiązuje wedle decyzji ustawodawcy. Zwykle wejście w życie nowych przepisów poprzedza vacatio legis.

              Przepisy KPC weszły w życie 1 stycznia 1964 roku. Sprawy będące już w toku w chwili wejścia KPC w życie będą toczyły się według przepisów kodeksu. Czynności dokonane przed wejściem w życie KPC są skuteczne, o ile odpowiadają przepisom dotychczasowym.

§ 5. Postępowanie cywilne a inne rodzaje postępowań.

1.       Postępowanie cywilne a postępowanie karne.

v      proces adhezyjny – możliwość dochodzenia roszczeń majątkowych wynikających
z przestępstwa jest możliwe nie tylko w postępowaniu cywilnym ale również w postępowaniu karnym w formie procesu adhezyjnego; sąd karny przed rozpoczęciem przewodu sądowego odmówi przyjęcia powództwa cywilnego jeżeli:

o        jest ono niedopuszczalne z mocy przepisu szczególnego;

o        roszczenie nie ma bezpośredniego związku z zarzutem oskarżenia;

o        powództwo wniosła osoba nieuprawniona;

o        roszczenie jest przedmiotem innego postępowania lub już o nim prawomocnie orzeczono;

o        orzeczono obowiązek naprawienia wyrządzonej szkody w części lub całości;

o        po stronie pozwanych zachodzi współuczestnictwo konieczne z instytucją państwową, samorządową lub społeczną albo z osobą, która nie występuje w charakterze oskarżonego;

Jeżeli sąd karny odmówi przyjęcia powództwa cywilnego lub zostawia je bez rozpoznania, powód cywilny może dochodzić roszczenia w postępowaniu cywilnym. Pokrzywdzony może dochodzić dodatkowych roszczeń w postępowaniu cywilnym, jeżeli środki zasądzone przez sąd karny nie pokrywają całej szkody lub nie stanowią pełnego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

v      wpływ postępowania karnego na postępowanie cywilne zależy od tego, czy postępowanie karne toczy się, czy zostało już prawomocnie orzeczone:

o        postępowanie karne nie zostało wszczęte, a postępowanie cywilne toczy się – sąd cywilny może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli ujawni się czyn, którego ustalenie w drodze karnej mogłoby wywrzeć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej;

o        jeżeli postępowanie karne i cywilne toczą się jednocześnie – podobnie jak
w powyższym przypadku;

o        jeżeli postępowanie karne nie jest rozpoczęte, a jego rozpoczęcie zależy
od wniosku strony – sąd cywilny wyznaczy termin do wszczęcia postępowania,
w innych wypadkach może zwrócić się do właściwego organu;

o        jeżeli postępowanie karne nie zostało wszczęte, a postępowanie cywilne zakończono – późniejszy wyrok sądu karnego nie wpływa na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej (wyjątek – jeżeli później wszczęte postępowanie karne zakończy się wyrokiem skazującym, to może to być podstawą do wznowienia postępowania cywilnego z przyczyn restytucyjnych);

o        prawomocny wyrok skazujący w postępowaniu karnym wiąże sąd
w postępowaniu cywilnym, z tym, że osoba, która nie była oskarżona może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub umniejszające jej odpowiedzialność cywilną;

v      postępowanie cywilne wpływa też na postępowanie karne:

o        orzeczenie prawomocne wiąże strony oraz sąd, który je wydał, oraz inne sądy i inne organy państwowe i organy administracji publicznej;

o        sąd karny musi brać pod uwagę rozstrzygnięcia sądu cywilnego kształtujące prawo lub stosunek prawny np. wyrok zaprzeczający ojcostwu;

2.       Postępowanie cywilne a postępowanie administracyjne.

Kryterium rozgraniczającym postępowanie cywilne i postępowanie administracyjne jest cywilny lub administracyjny charakter tych postępowań.

Ø      jeżeli sąd stwierdzi, że dana sprawa nie ma charakteru cywilnego lecz administracyjny – odrzuca pozew;

Ø      sąd nie może odrzucić pozwu, jeżeli organ administracji publicznej lub sąd administracyjny uznają się w sprawie za niewłaściwe;

Ø      jeżeli organ administracji stwierdzi, że wniesione podanie winno być załatwione przez sąd powszechny – zwraca podanie wnoszącemu, w drodze postanowienia, na które służy zażalenie;

Ø      organ nie może zwrócić podania, z tej przyczyny, że właściwy w sprawie jest sąd powszechny, jeżeli sąd uznał się już za niewłaściwy;

Ø      jeżeli zakończono postępowanie cywilne, to orzeczenie prawomocne wiąże organy państwowe i organy administracji publicznej;

Ø      gdy postępowania administracyjne i cywilne toczą się jednocześnie sąd cywilny może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od uprzedniej decyzji organu administracji publicznej;

Ø      gdy postępowanie administracyjne nie zostało jeszcze wszczęte, postępowanie cywilne może zostać zawieszone, a sąd wyznacza wtedy termin do wszczęcia postępowania lub zwraca się do właściwego organu o wszczęcie postępowania;

Ø      ostateczne decyzje administracyjne wydane przez właściwe organy w zakresie ich kompetencji tworzą stany prawne, których sądy cywilne nie mogą pominąć i musza brać pod uwagę, lecz nie są one wiążące dla sądu cywilnego

3.       Postępowanie sądowo - administracyjne a postępowanie cywilne.

Ustawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nakazuje w niektórych wypadkach stosować odpowiednio przepisy KC.

              Prócz tego sąd administracyjny może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od innego toczącego się postępowania administracyjnego, sądowoadministracyjnego, sądowego lub przed TK. W przypadku postępowania cywilnego – sąd administracyjny będzie związany prawomocnym orzeczeniem cywilnym.

Sąd cywilny może zawiesić postępowanie do czasu zakończenia postępowania sądowo – administracyjnego.

Jeżeli postępowanie sądowo administracyjne zakończone jest prawomocnym wyrokiem – wiąże on sąd cywilny.

§ 6. Wpływ orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego na postępowanie cywilne.

TK to organ władzy sądowniczej, powołany między innymi do badania zgodności
z Konstytucją aktów normatywnych i umów międzynarodowych.

Do TK z wnioskiem o zgodność aktów normatywnych i umów międzynarodowych
z Konstytucją, o zgodność z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych lub ze skargą konstytucyjną mogą wystąpić: Prezydent RP, Marszałek Sejmu i Senatu, Prezes RM, 50 posłów, 30 senatorów, I Prezes SN, Prezes NSA, Prokurator Generalny, Prezes NIK, RPO, KRS
(w sprawach dotyczących niezawisłości sędziów i niezależności sądów), organy stanowiące j.s.t., organy związków zawodowych i władze organizacji pracodawców i organizacji zawodowych (ogólnopolskie), kościoły i inne związki wyznaniowe.

Sąd może przedstawić TK pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne (prejudycjalne) zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Zadanie pytania zawiesza postępowanie cywilne aż do odpowiedzi TK, która to odpowiedź wiąże sąd zadający pytanie.

Każdy, czyje konstytucyjne prawa lub wolności zostały naruszone ma prawo wnieść skargę do TK w sprawie zgodności z Konstytucja aktu prawnego na mocy którego wydano decyzję lub werdykt naruszający owe prawa lub wolności, a skarga do TK jest dopuszczalna po zakończeniu drogi prawnej, o ile jest ona przewidziana, w ciągu 3 miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia

§ 7. Skarga na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu

sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.

Prawo każdej osoby do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki gwarantuje art. 45 ust. 1 Konstytucji, a realizację tego uprawnienia umożliwia ustawa o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznawania sprawy w postępowaniu sądowym bez uzasadnionej zwłoki z 2004 r.

              Przewlekłość postępowania zachodzi, gdy postępowanie w sprawie trwa dłużej niż to konieczne do wyjaśnienia tych okoliczności faktycznych i prawnych, które są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy albo dłużej niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego.

              Ocenia się tutaj:

a)      terminowość i prawidłowość czynności podjętych przez sąd lub komornika;

b)      charakter sprawy;

c)      stopień faktycznej i prawnej zawiłości sprawy;

d)      znaczenie dla strony, która wniosła skargę, rozstrzygniętych zagadnień;

e)      zachowanie się stron (szczególnie strony zarzucającej przewlekłość);

Uprawnionymi do wniesienia skargi są strona, interwenient uboczny, uczestnik postępowania lub inna osoba realizująca swoje uprawnienia w postępowaniu (przy postępowaniu wykonawczym).

Sądem właściwym jest sąd nadrzędny nad sądem, przed którym toczy się postępowanie (chyba że skarga dotyczy postępowania przed sądem apelacyjnym lub SN – wtedy SN) lub –
w postępowaniu egzekucyjnym lub innym wykonawczym – właściwy miejscowo sąd okręgowy,
a jeżeli egzekucja lub postępowanie wykonawcze toczy się w kilku okręgach – sąd, w którego okręgu dokonano pierwszej czynności.

Skargę wnosi się gdy postępowanie jest już w toku do sądu przed którym toczy się postępowanie lub – do właściwego sądu okręgowego.

Skarga powinna odpowiadać wymogom pisma procesowego i dodatkowo zawierać żądanie stwierdzenia przewlekłości oraz przytoczenie okoliczności uzasadniających żądanie. Opłata za wniesienie skargi – 100 złotych.

Skarżący może domagać się...