Słownik terminów teatralnych.pdf

(135 KB) Pobierz
Słownik terminów teatralnych
Słownik terminów teatralnych
Akt - wyodrębniona kompozycyjnie i graficznie, spójna część dramatu, której zamknięcie stanowi
zwykle jakieś istotne dla rozwoju akcji zdarzenie. Dramaty najczęściej zbudowane są z trzech
( komedia ) lub pięciu ( tragedia ) aktów, dramat składający się z jednego aktu nazywany jest
jednoaktówką . Akt wywodzi się z epeisodionu, podział na akty obowiązuje od XVI wieku.
Adaptacja - parafraza , przekształcenie utworu literackiego na potrzeby określonej grupy
odbiorców.
-adaptacja szkolna- przeznaczona dla młodzieży
-adaptacja teatralna- przeniesienie na scenę utworu epickiego lub lirycznego
-adaptacja filmowa lub telewizyjna- ekranizacja .
Aktor - osoba biorąca udział w przedstawieniu teatralnym, w filmie bądź słuchowisku radiowym.
Oprócz odtwarzania ról dramatycznych aktorzy mogą również śpiewać i tańczyć. Aktor gra zwykle
postać fikcyjną. Rzadziej zdarza się kreowanie rzeczywistych postaci lub samego siebie.
Aktorstwo - zawód aktorski, sztuka aktorska. Od aktorów oczekuje się dobrej emisji głosu, dykcji,
zdolności analizowania i rozumienia tekstu dramatycznego, zdolności wywoływania i odgrywania
uczuć, wyrazistości ruchu i mimiki. Dobrzy aktorzy są wyszkoleni w śpiewie, tańcu , improwizacji,
obserwacji i naśladowaniu, odgrywaniu tekstów klasycznych, posługiwaniu się dialektem i gwarą.
Pionierzy nowoczesnej sztuki aktorskiej to między innymi Konstanty Stanisławski, Lee Strasberg,
Uta Hagen, Stella Adler i Sanford Meisner. W przeszłości pojęcie aktor ograniczało się jedynie do
mężczyzn. W starożytności i średniowieczu uważano, że występowanie kobiety na scenie jej nie
przystoi. Dopiero w siedemnastym wieku kobiety zaczęły powszechnie brać udział w
przedstawieniach. W czasach Szekspira role kobiet odgrywali mężczyźni i chłopcy.
Amfiteatr - (łac. amphiteatrum) - odkryta arena o kształcie elipsy lub koła, otoczona - najczęściej
wznoszącymi się schodkowo - ławkami dla widzów i przeznaczona do publicznych pokazów m.in.
walk gladiatorów, walk z dzikimi zwierzętami, naumachii. Budowla ta jest rzymskim wynalazkiem,
W czasach imperium rzymskiego zbudowano setki amfiteatrów, głównie w Italii i na zachodzie.
Ostatecznie amfiteatr stał się wielkim kompleksem rozrywkowym z widownią (cavea) mieszczącą
często dziesiątki tysięcy widzów. Najsłynniejszym amfiteatrem jest rzymskie Koloseum.
Współcześnie nazwą amfiteatr część widowni wznosząca się stopniowo koliście lub półkoliście ku
Antrakt - przerwa pomiędzy częściami przedstawienia teatralnego (najczęściej tożsamymi z aktami
dramatu), niekiedy wyznaczona przez konieczność zmiany dekoracji.
Broszura - niewielkie wydawnictwo drukowane (do 48/64 stron), oprawione w miękką okładkę.
Cenzura - oficjalny nadzór nad treścią publikacji, filmów, audycji radiowych, telewizyjnych,
widowisk teatralnych. Istnieje od zarania ludzkości. Jest to również ograniczanie przez państwo
podstawowych praw człowieka - prawa do wolności słowa i wolności prasy, pod różnymi
pretekstami. Nadzór sprawowany prze specjalnie do tego celu powołaną instytucję, celem
przeciwdziałania upowszechnianiu treści niepożądanych. Każda postać cenzury stanowi
ograniczenie swobody dostępu do informacji i prawa publicznego wyrażania myśli i przekonań.
Cenzura może być:
instytucjonalna - w danym kraju istnieje specjalna instytucja, która zajmuje się kontrolą i
dopuszczaniem (lub nie) do przekazu wszelkich publikacji.
prawna - w danym kraju istnieje prawo zakazujące publikowanie określonych treści pod groźbą
rozmaitych kar, które są egzekwowane na normalnej drodze prawnej czyli przez zwykłe organy
ścigania i sądy.
1
prewencyjna - typowa dla ustrojów niedemokratycznych, dokonuje się przez ukazaniem się utworu
w druku czy na scenie, polegająca na kontrolowaniu wszelkich przekazów zanim zostaną one
opublikowane i zakazie publikowania czegokolwiek bez zgody odpowiedniej instytucji cenzurującej.
represyjna - polegającej na ściganiu, karaniu i ew. wycofywaniu z obiegu materiałów objętych
cenzurą, jednak bez cenzurowania ich przed publikacją.
kreacyjna- polega na formułowaniu wskazówek i nakazów dla autorów.
wewnętrzna - nieformalna kontrola sprawowana prze wydawnictwo lub redakcję czasopisma,
świadomy lub podświadomy mechanizm psychiczny nakazujący autorowi unikanie określonych
treści odbywająca się nie na mocy prawa lecz wewnątrz wydawnictw czy stacji telewizyjnych i
polegająca na kontrolowaniu publikacji przez właścicieli mediów.
polityczna - ograniczenia wolności słowa dotyczących polityki, szczególnie krytyki władz.
represyjna- ma miejsce po wydaniu lub wystawieniu utworu.
religijna - ograniczenia publikacji krytykujących pewną religię - zarówno jej dogmaty jak i bardziej
przyziemne sprawy typu postępowanie kleru czy sprawy finansowe.
Dawniej cenzura była głównie instytucją kościelną o charakterze prewencyjnym, reakcją na
działalność cenzury było pojawienie się języka ezopowego, a w XX wieku w krajach
komunistycznych także tzw. literatury drugiego obiegu, wydawanej poza zasięgiem cenzury. W
Polsce edykt z 1523 roku wprowadził kontrolę publikacji i sprowadzania książek zagranicznych; w
1617 roku wydano pierwszy indeks ksiąg zakazanych ; w XVIII wieku funkcję cenzora pełnił
marszałek wielki koronny. Po rozbiorach elementem represyjnej polityki zaborców stała się cenzura
prewencyjna, która objęto wszystkie publikacje. Całkowite zniesienie cenzury miało miejsce w
Królestwie Polskim podczas powstania listopadowego, a po 1905 roku została złagodzona.
Konstytucja z 1921 roku wprowadziła zakaz cenzury prewencyjnej i systemu koncesyjnego, który
ograniczono w konstytucji z 1935 roku. Organy cenzury podlegały władzom politycznym i
państwowym; obowiązywały poufne polecenia dotyczące wszystkich dziedzin życia społecznego
oraz konkretnych osób. Ustawa z 1981 roku ograniczyła zakres cenzury prewencyjnej, wprowadziła
odwołanie do Naczelnego Sądu Administracyjnego i możliwość zaznaczania ingerencji cenzorskich,
a ustawa z 1990 roku zniosła cenzurę prewencyjną.
Chór w dramacie - grupa postaci wykonująca pod przewodnictwem koryfeusza zbiorowe śpiewy
lub recytacje, będące częścią dialogów dramatu bądź też uogólniającym komentarzem do jego
akcji. Pierwowzorem chóru dramatycznego były zbiorowe występy śpiewaków uświetniające
uroczyste obchody Dionizji w starożytnej Grecji. Pieśni chóru były stałym elementem
kompozycyjnym antycznej tragedii. W późniejszych dziejach dramatu obecność chóru staje się
m.in. narzędziem stylizacji (np. "Odprawa posłów greckich" Jana Kochanowskiego), środkiem
służącym patetyzacji i poetyzacji świata przedstawionego ( "Dziady II" Adama Mickiewicza) oraz
nośnikiem zdarzeń symbolicznych ( "Mord w katedrze" T. S. Eliota).
Commedia dell' arte - gatunek dramatyczny, włoska komedia ludowa oparta na improwizacji
scenicznej i komizmie sytuacyjnym, popularna w XVI- XVIII wieku. Nowością w commedii dell' arte
było dopuszczenie na scenę kobiet oraz zerwanie z literackim tekstem na rzecz konwencjonalnych
sytuacji scenicznych oraz stale powracających typowych postaci. Włoska commedia dell' arte
rozpowszechniła się w wielu krajach europejskich i wywarła wpływ na twórczość wielu dramaturgów
m.in. Moliera. W XX wieku nawiązywali do niego reformatorzy : W. E. Meyerhold i G. Craig oraz
Dramat - jeden z rodzajów literackich; utwory dramatyczne zwykle przeznaczone są do inscenizacji
teatralnej, prezentują działania i wypowiedzi postaci bez pośrednictwa podmiotu mówiącego.
Fabuła dramatu jest zwykle jednowątkowa i opiera się na dominującym konflikcie. Utwór
dramatyczny dzieli się na akty, sceny i odsłony, a w jego tekście można wyróżnić tekst główny oraz
tekst poboczny. Dwoma podstawowymi gatunkami dramatycznymi są: tragedia i komedia; oba
narodziły się w starożytnej Grecji, tam też powstała pierwsza teoria dramatu (teoria tragedii w
"POETYCE" Arystotelesa).
2
Didaskalia - tekst poboczny dramatu , na który składają się uwagi autora na temat miejsca akcji,
postaci, sposobu ich zachowania, a także nazwy postaci wprowadzające ich poszczególne
wypowiedzi. W dramatach niescenicznych didaskalia mogą osiągnąć rozmiary rozbudowanych
wstawek narracyjnych.
Dionizos - według mitologii greckiej bóg wina, reprezentujący nie tylko jego upajający wpływ, ale
także ten dobroczynny. Syn Zeusa i kobiety Semele. Jego kult przywędrował do Grecji ze Wschodu,
z Tracji, około VI wieku p.n.e. Na cześć Dionizosa odbywały się Dionizje . Kult Dionizosa to
podstawowe źródło tragedii. Dionizos- bóstwo opanował Grecję, przyniósł ze sobą zbiorową
ekstazę. Czciciele udają się w ustronie i tam oddają się zawrotnym pląsom, że dramat należy do
Dionizosa dla Greków starożytnych. Z kultu Dionizosa wyprowadza też tragedię Arystoteles w
"Poetyce". Tragedia bierze początek od "wszczynających dytyramb"- pieśń kultowa ku czci
Dionizosa. Według starożytnych "wynalazcą" dytyrambu miał być Arion- poeta i muzyk . Dytyramb
Ariona przestał być czysto liryczną pieśnią kultową, wzywającą Dionizosa, a stał się opowiadaniem
w formie lirycznej jakiejś historii, jakiegoś mitu . W późniejszym bizantyjskim leksykonie (tzw.
" Księdze Suda" pod hasłem ARION), znajdujemy wiadomość, z której możemy wysnuć wniosek, że
"wynalazek" Ariona polegał na stworzeniu dytyrambu dramatycznego. Według autora leksykonu
Arion, po pierwsze był wynalazcą muzycznego "troposu", który potem stosowano w tragedii, po
drugie- twórcą dytyrambu, po trzecie- wprowadził recytacje satyrów. Pejsistratos popierał kult
Dionizosa. Ustanowił nowe święto Dionizosa, DIONIZJE MIEJSKIE. Do programu Wielkich Dionizji
włączona zostaje tragedia.
Emploi - rodzaj ról, w których aktor się specjalizuje w związku ze swoimi predyspozycjami
psychicznymi lub warunkami fizycznymi, do początku XX wieku przestrzegana przy obsadzie ról
teatralnych i angażowaniu aktorów, mająca także wpływ na twórczość dramatyczną.
Epilog - wydzielona końcowa część utworu epickiego lub dramatycznego, zawierająca zazwyczaj
dodatkowe wyjaśnienia lub komentarze autora. W niektórych odmianach dramatu antycznego adres
do publiczności zawierający wyjaśnienie zamysłu autora i sensu odegranego przedstawienia. Także
posłowie autorskie, część końcowa opery.
Fabuła - układ motywów zdarzeniowych w świecie przedstawionym dzieła literackiego, sztuki
teatralnej lub filmu, obejmujący zdarzenia rozgrywające się w fikcyjnym "tu i teraz", zdarzenia
pojawiające się w retrospekcjach oraz losy postaci po zakończeniu akcji. Typy fabuły:
jednowątkowa, wielowątkowa, epizodyczna, dynamiczna. Fabuła jednowątkowa jest typowa dla
małych form epickich, wielowątkowa dla powieści, epizodyczna reprezentuje najniższy stopień
wewnętrznej organizacji, fabuła dynamiczna o szybkich zmianach sytuacji i dominującym wątku
głównym.
Farsa - odmiana komedii przeznaczona dla masowej publiczności, obejmująca utwory sceniczna o
błahej i konwencjonalnej fabule, charakteryzuje się dynamiczną, zwartą akcją opartą na komizmie
sytuacyjnym, a nawet wulgarnym humorem , wykorzystuje elementy groteski i karykatury;
poprzednikami farsy w literaturze antycznej były komedie Arystofanesa. Farsa ukształtowała się w
średniowiecznej literaturze francuskiej, największy rozkwit farsy przypadł na XV i XVI wiek.
Arcydziełem średniowiecznej farsy była "Farsa mistrza Pathelina". Elementy farsy można odnaleźć
w commedii dell' arte, w twórczości Moliera, Szekspira, Fredry oraz komediach współczesnych.
Fikcja literacka - właściwość świata przedstawionego dzieła literackiego, teatralnego lub
filmowego, będącego tworem wymyślonym, ukształtowanym w wyobraźni autora. Kształt fikcji
literackiej jest zdeterminowany przez trzy rodzaje czynników: zasadę prawdopodobieństwa, zamysł
autorski, konwencje literackie.
Groteska - kategoria estetyczna odnosząca się do wszystkich rodzajów sztuki oraz literatury;
ukształtowanie świata przedstawionego utworu literackiego charakteryzujące się karykaturalną
deformacją i absurdalnością, do groteski chętnie sięgały : średniowiecze, romantyzm , modernizm i
liczne nurty literatury XX wieku.
3
Iluzja - własność świata przedstawionego dzieła literackiego, teatralnego lub filmowego,
nakazująca odbiorcy traktować ten świat jako realną i wewnętrznie spójną rzeczywistość,
niezależnie od jego mimetycznego lub fantastycznego charakteru; niekiedy iluzja jest celowo
burzona ( ironia romantyczna).
Inscenizacja - sceniczne opracowanie utworu dramatycznego, epickiego lub montażu utworów
lirycznych i jego wystawienie, łączące wszystkie elementy formy teatralnej: tekst, muzykę, oprawę
sceniczną, grę aktorską, nadające im spójny i całościowy charakter.
Komedia - gatunek dramatyczny uformowany w starożytnej Grecji, wyrosły z twórczości ludowej i
obrzędów ku czci Dionizosa. Wesoły utwór o dynamicznej akcji z pomyślnym zakończeniem ,
posługujący się rozmaitymi odmianami komizmu , tragedii komedia przeciwstawia humor,
kompozycyjną swobodę i stylistyczną różnorodność. Średniowieczną formą komedii było
intermedium. W okresie od XVI wieku do końca pierwszej połowy XIX wieku rozwijały się dwa
modele komedii: komedia nieregularna (zwana romantyczną ) i komedia typu molierowskiego.
Komizm - jedna z podstawowych kategorii estetycznych, sformułowana już w starożytności;
własność sytuacji rzeczywistej lub przedstawionej w dziele sztuki, często mająca charakter
degradacji, polegająca na zdolności do wzbudzania wesołości.
Krytyka literacka - jedna z dyscyplin literaturoznawczych, której przedmiotem jest opis i ocena
zjawisk składających się na bieżące życie literackie; jest dziedziną pośrednią pomiędzy nauką o
literaturze a samą literaturą. Jej elementy występują w manifestach i programach literackich oraz w
samych dziełach literackich. Podstawowe formy wypowiedzi krytyki literackiej to: recenzja , esej,
felieton, artykuł polemiczny, rozprawa , portret literacki.
Krytyka teatralna - to dziedzina dziennikarstwa, zajmująca się oceną twórczości teatralnej.
Obejmuje różne aspekty przedstawień, od reżyserii , przez scenografię, po oprawę muzyczną i
choreografię . Do najwybitniejszych polskich krytyków teatralnych należeli m.in. Jan August
Kisielewski, Tadeusz Boy-Żeleński, Karol Irzykowski, Artur Sandauer i Antoni Słonimski. W Polsce
działa obecnie wielu krytyków i czasopism teatralnych, m.in. "Teatr", "Didaskalia" czy "Notatnik
teatralny".
Kulisy - dekoracje w formie ścianek lub kotar zamykających po obu stronach scenę i tworzących
jednocześnie przejścia dla aktorów; w szerszym znaczeniu: część teatru za sceną.
Kurtyna - w teatrze: ruchoma zasłona (podnoszona albo rozsuwana) oddzielająca scenę od
widowni. Pierwsza kurtyna pojawiła się już w Starożytnej Grecji, potem przejęli ją Rzymianie
podając się za wynalazców kurtyny w I wieku p.n.e., była to rozsuwana na boki przysłona
zamykająca wejście do umownego pałacu. Z biegiem lat wynaleziono kurtynę unoszącą się w górę,
co zawdzięczamy Niemcom oraz kurtynę włoską w górę i na boki. Kurtynę używa się do zasłonięcia
najczęściej zmian dekoracji zachodzących na scenie lub w antraktach. Wszystkie rodzaje kurtyn
służą też do zabiegu oddzielenia świata fikcyjnego - sceny i rzeczywistego - widowni. Do dziś
zadanie kurtyny nie zostało zmienione.
Loża - wydzielona, reprezentacyjna część sali widowiskowej w formie niewielkiego balkonu lub
wnęki z balustradą, przeznaczona dla kilku osób.
Maska - osłona twarzy w formie twarzy ludzkiej lub pyska zwierzęcego, występująca także jako
motyw zdobniczy; zasłona z otworami na oczy kryjąca całą twarz lub jej część, stosowana również
w teatrze, zwłaszcza w teatrze starożytnym. Znana w teatrze greckim, od Średniowiecza używana
w czasie zabaw karnawałowych zwanych maskaradami. Od XVI w. wprowadzona do teatru
dworskiego , później do commedii dell'arte.
Mim - aktor występujący we współczesnej pantomimie; w starożytności: aktor występujący w
mimie - widowisku farsowym. W starożytnej Grecji i Rzymie: widowisko farsowe o treści
zaczerpniętej z codziennego życia, oparte na mimice, gestykulacji, akrobacji, improwizowanym
dialogu, pieśni i tańcu; także gatunek literacki powstały z tego widowiska.
Mirakl (e) - gatunek średniowiecznego dramatu religijnego o charakterze dydaktycznym; sceny
dramatyczne przedstawiające cuda dokonywane przez Matkę Boską i świętych.
4
Misterium - gatunek średniowiecznego dramatu wywodzący się z dramatu liturgicznego ; widowisko
teatralne będące sekwencją luźno powiązanych scen zaczerpniętych z Biblii, apokryfów i dzieł
hagiograficznych, organizowane z okazji ważnych świat kościelnych. Sceniczna realizacja misterium
charakteryzowała się symultanizmem w prezentowaniu akcji: wszystkie elementy scenografii, które
miały wystąpić w kolejnych epizodach, były od razu umieszczane na scenie; z czasem powstają
cykle misteryjne wzbogacane elementami świeckimi. Krótkimi intermediami. Najstarszym polskim
misterium jest pochodzący z około 1570 roku tekst Mikołaja z Wilkowiecka "Historyja o
chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim".
Monodram - krótki utwór dramatyczny, w którym występuje tylko jeden bohater prowadzący
monolog skierowany bezpośrednio do publiczności lub do jakiegoś wyimaginowanego adresata .
Odsłona - część sztuki teatralnej, po której zazwyczaj zapada kurtyna, wydzielona za względu na
potrzebę zmiany dekoracji.
Opera - typ widowiska muzyczno- dramatycznego ukształtowany we Włoszech pod koniec XVI
wieku. Składają się na nie wykonywane z akompaniamentem orkiestry solowe arie i recytatywa
oraz pieśni chóralne, a także elementy baletu. Muzyka współdziała z akcją dramatyczną (libretto);
podobnie jak i balet wywodzi się z włoskich, renesansowych maskarad karnawałowych, które
przerodziły się w widowiska dramatyczne. Opera ma najczęściej 4 akty, a akty są podzielone na
sceny. Pierwsze opery powstały w kręgu Cameraty florenckiej- stowarzyszenia uczonych, pisarzy i
muzyków, który chcieli odrodzić tragedię antyczną; w okresie baroku opera rozwijała się przede
wszystkim we Włoszech w szkole weneckiej, rzymskiej i neapolitańskiej. Czołowym
przedstawicielem klasycyzmu w operze XVIII wieku był Ch. Gluck, syntezy operowej tego wieku
dokonał W.A. Mozart. Najpełniej opera rozwijała się w XIX wieku, dominowała opera włoska, ale
rozwijały się także opery narodowe: francuska, niemiecka, rosyjska, polska, czeska i inne. Na
początku XX wieku pojawiły się w operze wpływy symbolizmu i ekspresjonizmu a później tendencje
klasycyzujące i historyczne. Współczesnym polskim kompozytorem operowym o światowej sławie
jest K. Penderecki. Opera złożona jest z:
partii wokalnych:
-solowych (recytatywy, arie),
-zespołowych (ansamble),
-chóralnych,
partii orkiestrowych:
-uwertura
-intermezzo
wstawek baletowych
czasami również z partii mówionych.
Pacynka - lalka teatralna nakładana na dłoń i poruszana palcami aktora; w przypadku lalek o
większych rozmiarach animator umieszcza dłoń w głowie pacynki, kontrolując jej mimikę. Ciało
pacynki jest wtedy zawieszone na jego przedramieniu. Najprostsza pacynka to skarpetka
naciągnięta na rękę . Taką formę miał Pan Cerowany, pacynka występująca w dobranockach
telewizyjnych w Polsce pod koniec lat 60.
Pantomima - nieme widowisko sceniczne, w którym treść przekazywana jest przez aktorów
wyłącznie za pomocą ruchów ciała, gestów, niekiedy także mimiki. Rodzaj teatru, w którym aktor
(mim) nie używa głosu, tylko odgrywa przedstawienie używając ruchu, mowy ciała i gestów.
Często, ale nie zawsze, ma pomalowaną twarz na biało. Teatr pantomimy ma dwie typowe postacie.
Pierwsza z nich to komedia służąca łatwej rozrywce. Zwykle unika ona poważnych tematów i
skomplikowanej fabuły, gdyż ma przede wszystkim doprowadzić widza do śmiechu. Druga postać
pantomimy może rozśmieszać nie mniej niż pierwsza, ale ma inny cel - prowokuje refleksję nad
sensem życiowych zaangażowań człowieka. Prócz komicznych, podejmuje też poważne tematy, a
5
Zgłoś jeśli naruszono regulamin