Testament – poradnik autor: Tomasz Horoszkiewicz © www.justitia.pl
Testament - poradnik
Człowiek odpowiedzialny prawidłowo zarządza swym majątkiem za życia; natomiast człowiek prawdziwie odpowiedzialny potrafi zadbać o sprawy swoje i swej rodziny także na wypadek śmierci. Jak stanowią przepisy kodeksu cywilnego dotyczące dziedziczenia, może ono przybrać formę dziedziczenia ustawowego lub testamentowego. To pierwsze zaistnieje w sytuacji, gdy spadkodawca nie zostawi testamentu. Jeżeli spadkodawca nie zostawi testamentu, uważa się, iż aprobuje porządek dziedziczenia wyznaczony przez ustawę i tym samym dziedziczenie następuje w myśl ustawy (kodeksu cywilnego).
Należy tutaj wyjaśnić samo pojęcie testamentu. Można je rozumieć w dwóch znaczeniach. Po pierwsze, jako dokument obejmujący treść oświadczenia woli spadkodawcy. Natomiast w drugim znaczeniu testament oznacza jednostronną i odwołalną czynność prawną, mocą której rozporządza on swoim majątkiem na wypadek śmierci. Testament jako czynność prawna nie jest skierowana do żadnej osoby i wywołuje skutki z chwilą śmierci spadkodawcy. Testament jest czynnością jednostronną, co oznacza, iż do swej ważności nie wymaga wspólnego działania kilku osób. Ma charakter osobisty, czyli musi zostać sporządzony przez testatora, a nie np. przez pełnomocnika, pomocnika, etc.
Testament, dla swojej ważności, musi zostać sporządzony w jednej z przepisanych prawem form (omówione są one poniżej). Oświadczenie spadkodawcy nie zachowujące wymogów formalnych, nie będzie uznane za testament, a tym samym nie wywoła zamierzonych skutków prawnych (np. zapis na dyskietce lub twardym dysku komputera). Testament jest odwołalny, zatem jest autor może w każdym czasie po sporządzeniu testamentu odwołać wszystkie jego postanowienia albo niektóre z nich. Testator może także pozostawić kilka testamentów o różnej treści, co w pewnych wypadkach będzie oznaczało odwołanie niektórych z nich (poprzez zastąpienie „starszych” wersji przez „młodsze” w tych samych płaszczyznach. Testament wywołuje skutki na wypadek śmierci, w konsekwencji skutki te pojawiają się dopiero z chwila śmierci spadkodawcy – nie wcześniej.
Jak stanowi art. 941 k.c., rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Oznacza to, że w żaden inny sposób spadkodawca nie może oświadczyć swojej ostatniej woli w odniesieniu do rozporządzania majątkiem jako pewną całością. Zgodnie z obowiązującym prawem niedopuszczalne są żadne umowy spadkowe (np. umowa na przeżycie, „kto umrze później bierze wszystko”). Ustawodawca, by w sposób maksymalny zapewnić prawidłowe wykonanie woli spadkodawcy, wprowadził określone ograniczenia co do możliwości sporządzenia i odwołania testamentu oraz co do osoby spadkodawcy. I tak, testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy (art. 942 k.c., a contrario np. małżonkowie nie mogą sporządzić jednego testamentu, a muszą zrobić dwa nawet na tym samym kawałku papieru), a spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia (art. 943 k.c.). Nadto, by ważnie sporządzić testament, spadkodawca musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych (art. 944 § 1 k.c.). Oznacza to, że jedynie osoby pełnoletnie, nie ubezwłasnowolnione, mogą sporządzić testament. Nie mają natomiast zdolności testowania małoletni, osoby ubezwłasnowolnione – zarówno całkowicie, jak i częściowo oraz osoby, dla których ustanowiono doradcę tymczasowego (art. 549 § 1 k.p.c.).
Swoboda testowania - w ramach prawa spadkowego, istnieje pewien zakres swobody działania, jakkolwiek mniejszy niż w przypadku choćby przywołanych umów. W prawie spadkowym swoboda testowania oznacza, że każda osoba fizyczna (czyli człowiek), może dysponować swoim majątkiem na wypadek śmierci. Dysponowanie takie prawo określa się mianem rozrządzeniem majątkiem, a poszczególne postanowienia tej czynności – rozrządzeniami (postanowieniami).
Podstawową formą sporządzenia testamentu jest, w świetle przepisów polskiego prawa spadkowego, forma pisemna (kartka papieru i odręcznie napisana treść – co komu i w jakich częściach, ewentualnie kogo wydziedziczam - z datą sporządzenia i z podpisem). Jak stanowi art. 949 k.c., spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. Brak tego ostatniego elementu nie powoduje jednak sam przez się nieważności testamentu, jeśli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów. Kwestie te podlegają ewentualnemu wyjaśnianiu i rozstrzyganiu w toku postępowania sądowego (czyli datowanie poszczególnych testamentów ułatwia sprawę w postępowaniu spadkowym, unika się wówczas sporów i ustaleń co do wersji testamentu, która obowiązuje). Testament własnoręczny jest nazywany holograficznym (z grec. holos – cały, grafien – pisać).
Ustawodawca uregulował także sytuacje, kiedy testator nie może sporządzić testamentu we wskazany wyżej sposób. Przyczyny tego stanu rzeczy mogą być różne, jak np. choroba, zaawansowany wiek i związana z tym nieporadność, niepełnosprawność, czy wreszcie nieumiejętność lub niemożność stawiania znaków pisarskich przez testatora. Dla takich przypadków ustawodawca przewidział możliwość ujawnienia ostatniej woli za pomocą testamentu notarialnego (art. 950 k.c.) lub allograficznego (art. 951 k.c.) oraz testamentu sporządzonego w szczególnej formie (art. 952 i 953 k.c.).
W przypadku pierwszej z wymienionych form, kodeks cywilny stanowi jedynie, iż testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego, nie określa jednak wymagań formalnych, jakim testament taki ma odpowiadać. Należy zatem sięgnąć do przepisów ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – prawo o notariacie (Dz. U. Nr 22, poz. 91 ze zm.), a w szczególności do jej art. 79 – 95, które regulują zasady sporządzania aktów notarialnych. Już w tym momencie podkreślam z całą odpowiedzialnością – testament odręczny i notarialny mają taką samą ważność, odręczny kosztuje nas kartkę papieru i swój czas, notarialny dodatkowo stosowne opłaty
Zgodnie z ogólnymi zasadami dokonywania czynności notarialnych, określonymi w art. 85 – 90 tej ustawy, przy dokonywaniu takich czynności notariusz jest obowiązany sprawdzić tożsamość osób biorących udział w czynności. Stwierdzenie to następuje na podstawie prawem przewidzianych dokumentów, jak np. dowodu osobistego.
Przepis art. 87 prawa o notariacie zawiera szczegółowe określenie sposobu dokonywania czynności notarialnych z udziałem osób, które są głuche, głuchonieme lub niewidome, nie umieją lub nie mogą czytać albo pisać.
Zgodnie z treścią art. 91 prawa o notariacie, notariusz sporządza akt notarialny, jeżeli wymaga tego przepis prawa lub taka jest wola stron. W przypadku, o którym mowa, a więc sporządzania testamentu notarialnego, przepisem tym jest art. 950 k.c. - jeśli taka jest wola testatora. Akt notarialny, w myśl art. 92 § 1 prawa o notariacie, powinien zawierać:
- datę jego sporządzenia (dzień, miesiąc, rok), a w razie potrzeby lub na żądanie strony - także godzinę i minutę rozpoczęcia i podpisania aktu,
- miejsce jego sporządzenia,
- dane dotyczące notariusza - jego imię, nazwisko, siedzibę kancelarii,
- dane dotyczące osób biorących udział w akcie, a więc imię (imiona), nazwisko, imiona rodziców, miejsce zamieszkania testatora,
- oświadczenie woli testatora,
- stwierdzenie, że akt został odczytany, przyjęty i podpisany,
- podpis notariusza i testatora.
Akt notarialny przed podpisaniem jest odczytywany przez notariusza lub przez inną osobą w jego obecności. Po jego odczytaniu notariusz powinien się przekonać, że osoby biorące udział w tej czynności dokładnie rozumieją treść oraz znaczenie aktu, a akt jest zgodny z ich wolą. W przypadku zatem testamentu notarialnego sens cytowanego przepisu sprowadza się do odczytania treści złożonego oświadczenia woli testatorowi i upewnienia się, że jest ono zgodne z jego wolą.
Jeśli chodzi o testament allograficzny, to spadkodawca może go sporządzić w ten sposób, że w obecności dwóch świadków oświadczy swoją ostatnią wolę ustnie wobec przewodniczącego zarządu jednostki samorządu terytorialnego, sekretarza powiatu albo gminy lub też kierownika urzędu stanu cywilnego. Oświadczenie to jest następnie spisywane w protokole z podaniem daty jego sporządzenia (art. 951 k.c.). Taka forma testamentu jest jednak niedostępna dla osób, które są głuche lub nieme (art. 951 § 3 k.c.). Ograniczenie to jest oczywiste – wszak testament allograficzny polega właśnie na zakomunikowaniu ustnie ostatniej woli. Tymczasem osoby głuche lub nieme nie mogłyby tego uczynić samodzielnie, bez obecności odpowiedniego tłumacza. Osoby dotknięte tego rodzaju niepełnosprawnością mogą zatem zawsze skorzystać z formy testamentu notarialnego lub testamentu zwykłego, własnoręcznego – jeśli posiadają umiejętność pisania.
Testament szczególny, zgodnie z treścią art. 952 k.c., również polega na ustnym wyrażeniu ostatniej woli w obecności co najmniej trzech świadków, którzy następnie mogą stwierdzić jej treść na piśmie przed upływem roku od daty jej złożenia. Taka forma testamentu jest jednak zastrzeżona dla sytuacji, kiedy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Może to więc być sytuacja, kiedy spadkodawca jest ciężko chory, przebywa w szpitalu i nie ma możliwości sporządzenia testamentu zwykłego lub skorzystania z pomocy notariusza itp. W takim wypadku treść testamentu może być stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków albo osoba trzecia spisze oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie (§ 2 cytowanego przepisu, zasadnicza różnica między tą formą a formą pisemną polega na tym, że w formie pisemnej treść testamentu pisze sam spadkodawca). W wypadku, gdy treść testamentu ustnego nie została w powyższy sposób stwierdzona, można ją w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku stwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem. Jeśli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków (art. 952 § 3 k.c.).
Szczególną formą testowania jest sporządzenie testamentu w podróży na polskim statku morskim lub powietrznym. Może on zostać sporządzony w czasie podróży na polskim statku morskim lub powietrznym. Sporządza się go przed dowódcą statku lub jego zastępcą. Do sporządzenia testamentu w tej formie wystarczy zatem sam fakt podróży określonym statkiem. Ten testament sporządza się w następujący sposób: spadkodawca oświadcza swą wolę dowódcy statku lub jego zastępcy w obecności dwóch świadków, następnie dowódca statku lub jego zastępca spisuje wolę spadkodawcy, podając datę jej spisania, następnie osoba przyjmująca oświadczenie odczytuje to pismo spadkodawcy, pismo podpisują spadkodawca, świadkowie oraz dowódca statku lub jego zastępca. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać pisma, należy w piśmie podać przyczynę braku podpisu spadkodawcy. Jeśli zachowanie tej formy nie jest możliwe, przepisy dopuszczają w takiej sytuacji możliwość sporządzenia testamentu ustnego.
Testament wojskowy można sporządzić w czasie wojny lub mobilizacji albo przebywania w niewoli.
W każdym z wymienionych przypadków mamy więc do czynienia z sytuacją, kiedy wola spadkodawcy nie znajduje bezpośredniego odzwierciedlenia na papierze, ale jest na nim zapisywana pośrednio, tzn. dopiero po jej ustnym wyrażeniu. Jeśli testament sporządza notariusz, dokument ten przybiera postać aktu notarialnego. Jest to stosunkowo najbezpieczniejsza forma testamentu, gdyż notariusz z racji swego zawodu powinien stanowić gwarancję precyzyjnego i rzetelnego spisania ostatniej woli. Nadto pozostawanie oryginału testamentu w kancelarii notarialnej chroni go przed możliwością zniszczenia, ukrycia lub sfałszowania. W przypadku testamentu allograficznego, oświadczenie spadkodawcy zostaje spisane w protokole. Jest to czynność techniczna, która w zasadzie może być wykonana przez kogokolwiek, nadto protokolant nie musi być obecny przy składaniu tej woli, wystarczy, że utrwali na piśmie to, co podyktuje mu osoba urzędowa przyjmująca to oświadczenie. W tej sytuacji niebezpieczeństwo zniekształcenia ostatniej woli jest zatem dużo większe, niż w przypadku testamentu notarialnego.
Stosunkowo najmniej bezpieczną jest forma testamentu ustnego, określonego w art. 952 § 1 k.c., dlatego też ustawodawca zastrzega tę formę tylko dla przypadków istnienia obawy rychłej śmierci spadkodawcy lub innych szczególnych okoliczności uniemożliwiających lub utrudniających zachowanie zwykłej formy.
Jak należy przyjąć, w każdej z wymienionych sytuacji spisanie ostatniej woli może nastąpić za pomocą pisma ręcznego albo maszynowego. Sąd Najwyższy już dawno, bo w uchwale z dnia 2 czerwca 1949 r. wyraził pogląd, iż protokół zawierający oświadczenie spadkodawcy może zostać sporządzony pismem ręcznym lub maszynowym (sygn. C. Prez. 227/49, OSN 1949, nr II-III, poz. 30). Pogląd ten, jakkolwiek podjęty w związku z testamentem allograficznym, należałoby jednak odnieść także do pozostałych form testamentu nie pisanego ręcznie. Również bowiem akt notarialny zawierający oświadczenie woli spadkodawcy może być i najczęściej jest spisywany za pomocą mechanicznych narzędzi pisarskich, tj. maszyn do pisania lub przy wykorzystaniu odpowiednich programów komputerowych. W tej ostatniej sytuacji konieczne jest uzyskanie wydruku z drukarki komputerowej, gdyż tylko w ten sposób można otrzymać dokument w postaci materialnej, a nie tylko zapisanej na elektronicznym nośniku informacji. Podobnie rzecz się ma w przypadku spisania treści testamentu ustnego przez świadków.
Jednocześnie organ procesowy, który rozstrzyga zagadnienie autentyczności testamentu nie sporządzonego ręcznie musi mieć na uwadze dyrektywę interpretacyjną, określoną w art. 948 kc. Zgodnie z dyspozycją tego przepisu, testament należy tak tłumaczyć, ażeby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy. Jeśli jednak testament może być tłumaczony rozmaicie, należy przyjąć taką jego wykładnię, która pozwala utrzymać rozrządzenia spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną treść.
Z chwilą śmierci spadkodawcy prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób, które zostały powołane do dziedziczenia w testamencie (lub wskutek dziedziczenia ustawowego). Z tą samą chwilą otwiera się spadek. Na wniosek każdej osoby mającej w tym interes prawny sąd stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Postępowanie w tej sprawie toczy się przed sądem rejonowym, zwanym sądem spadku (czyli sądem ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zamieszkania w Polsce nie da się ustalić, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część), w trybie nieprocesowym. W przypadku, gdy istnieje testament, osoba, u której ten testament się znajduje, obowiązana jest złożyć go w sądzie spadku, jeśli tylko dowie się o śmierci spadkodawcy. Sąd otwiera i ogłasza testament, gdy ma dowód śmierci spadkodawcy (art. 649 § 1 k.p.c.) – najczęściej akt zgonu, orzeczenie sądu. Sąd spadku ma obowiązek zbadania z urzędu, kto jest spadkobiercą danego spadkodawcy. W szczególności zatem musi ustalić, czy spadkodawca zostawił testament, bada także, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne (obecnie rygor ten osłabł, gdyż nie ma ustawowych ograniczeń przy dziedziczeniu nieruchomości rolnych). W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymienia spadkodawcę oraz wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł oraz określa wysokość ich udziałów. Jeśli w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne podlegające dziedziczeniu z ustawy, sąd wymienia także spadkobierców dziedziczących to gospodarstwo oraz ich udziały w nim (na temat dziedziczenia gospodarstw rolnych – por. wyrok TK z dnia 31 stycznia 2001 r., sygn. P. 4/99, Dz. U. Nr 11, poz. 91).
Ważnym zagadnieniem jest kwestia unieważnienia testamentu. Przepisy prawa spadkowego określają wyraźne wyliczenie przyczyn, z powodu których testament należy uważać za nieważny. Katalog ten obejmuje m.in. braki formalne, naruszenie zakazu sporządzania testamentów wspólnych, brak zdolności testowania po stronie spadkodawcy, brak zachowania osobistego charakteru rozrządzenia majątkowego (rozrządzeniem nazywa się dokonanie przesunięcia majątkowego za pomocą testamentu), a także tzw. wady oświadczenia woli (groźba, błąd).
Testament jest czynnością prawną na wypadek śmierci osoby dokonującej tej czynności. Może ona odwołać w każdej chwili testament, aż do chwili jego śmierci.
Prawo spadkowe przewiduje kilka sposobów skutecznego odwołania testamentu. Spadkodawca może odwołać testament w drodze bądź sporządzenia nowego testamentu, bądź zniszczenia lub pozbawienia testamentu cech, od których zależy jego ważność, bądź wreszcie dokonania w testamencie odpowiednich zmian. Skuteczność odwołała oceniana jest przez pryzmat możliwości sporządzenia testamentu; jeżeli więc osoba może sporządzić testament, może również swą ostatnią wolę odwołać. Tym samym do odwołania testamentu potrzeba zdolności testowania, a samo oświadczenie testatora musi być wolne od wad (testator do odwołania testamentu musi posiadać te same cechy, co do jego sporządzenia).
Odwołanie ostatniej woli w drodze sporządzenia nowego testamentu będzie skuteczne, jeżeli zachowane zostaną, prócz wymogów wskazanych powyżej (zmiana lub wykreślenie poszczególnych postanowień spadkowych, np. spadkobiercy A zamiast ½ udziału w domu zapisuje ¼, albo wydziedzicza B, który w poprzedniej wersji testamentu miał zapisane ½ gospodarstwa rolnego), także wymogi co do formy testamentu. Odwołanie przez sporządzenie nowego oświadczenia ostatniej woli, uchybiające formie przewidzianej przez prawo dla takich oświadczeń, będzie nieważne, a co za tym idzie – w mocy pozostanie „stary” testament, którego chciano zmienić.
Prawo nie statuuje też obowiązku, by odwołanie takie musiało nastąpić w formie tożsamej ze sporządzeniem odwoływanego testamentu. Można, więc odwołać np. testament ustny w drodze sporządzenia testamentu pisemnego, a także odwrotnie. W tym zakresie dozwolone są wszelkie kombinacje spośród form przewidzianych przez prawo.
Testator może ograniczyć swoją aktywność tylko do odwołania ostatniego testamentu, wówczas po śmierci spadkodawcy następuje dziedziczenie z mocy ustawy.
Inną formą odwołania testamentu jest podjęcie działań przeciwko samemu dokumentowi testamentu. Prawo jako jedną dróg zniszczenia testamentu wskazują zniszczenie go w zamiarze odwołania. Przez zniszczenie należy rozumieć podarcie, spalenie, pocięcie lub w inny sposób pozbawienie testamentu (jako czynności prawnej) jej materialnego ucieleśnienia (testament w znaczeniu dokumentu). Naturalnie w ten sposób nie można odwołać testamentu ustnego. Aktu zniszczenia testamentu nie musi dokonywać sam testator, może zostać w tym zakresie zastąpiony (może to zlecić przyjacielowi, członkowi rodziny, etc.). Osoba niszcząca testament musi działać za wiedzą i przyzwoleniem spadkodawcy. Należy zauważyć, że przypadkowe zniszczenie testamentu nie wywołuje skutku jego odwołania; dopiero bowiem działaniu testatora w zamiarze odwołania można przypisać taki skutek – istotny jest zamiar spadkodawcy.
Inną formą odwołania testamentu jest działanie z zamiarem odwołania testamentu, w ramach których spadkodawca pozbawi go cech, od których zależy ważność testamentu. (np. zamazanie własnoręcznego podpisu spadkodawcy na testamencie własnoręcznym).
Odwołanie testamentu przez dokonanie w nim zmian może nastąpić np. wskutek przekreślenia całego testamentu i adnotację „anuluję”, „odwołuję” itp.
Podstawowa literatura
• T. Felski, Charakter i skutki prawne orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku,
• J. Gwiazdomorski, Podpis na testamencie holograficznym, Nowe Prawo 1962, nr 7 – 8;
• J. Gwiazdomorski, Formy testamentu, Nowe Prawo 1966, nr 6;
• J. S. Piątowski, Prawo spadkowe, zarys wykładu, Warszawa 1987;
• E. Skowrońska, Jeszcze o podpisie na testamencie holograficznym, Nowe Prawo 1982, nr 5 – 6;
• E. Skowrońska, Komentarz do kodeksu cywilnego, Księga czwarta, Spadki, Warszawa 1998;
• W. Żywicki, Testamenty ustne w świetle orzecznictwa, Nowe Prawo 1971, nr 1.
Cytowane orzeczenia
• wyrok TK z dnia 31 stycznia 2001 r., sygn. P. 4/99, Dz. U. Nr 11, poz. 91;
• Wyrok SN z dnia 2 czerwca 1949 r., sygn. C. Prez. 227/49, OSN 1949, nr II-III, poz. 30.
.
Warszawa, dnia .......... r.
DoSądu RejonowegoWydział Cywilnyw Warszawie
Wnioskodawca: ......................................Warszawa, (........) ul. ..................................Uczestnicy: 1. ...............................Warszawa, (........) ul. ............................ 2. ..................................Warszawa, (........) ul.
Wniosek o otwarcie i ogłoszenie testamentu
W imieniu własnym wnoszę o:
- otwarcie i ogłoszenie testamentu spadkodawcy , ostatnio zamieszkałego w Warszawie, zmarłego w dniu r. w Warszawie, sporządzonego w dniu r.
Uzasadnienie
Spadkodawca , ostatnio zamieszkały w Warszawie, zmarł w dniu r. w Warszawie, pozostawiając testament, sporządzony w dniu r., mocą którego jedynym swoim spadkobiercą ustanowił wnioskodawcę. Dowód: 1. odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy, 2. oryginał testamentu z r. Do kręgu spadkobierców ustawowych należą: Wnioskodawca oraz uczestnicy postępowania, jako dzieci spadkodawcy. Podstawę prawną wniosku stanowi przepis art. 649 § 1 KPC. W tym stanie rzeczy wniosek niniejszy jest konieczny i uzasadniony.
Załączniki:
1.odpis skrócony aktu zgonu
2.oryginał testamentu z ........... r.
3.dwa odpisy wniosku i załączników
helenka1955