6.doc

„Jak działa kwestionariusz” - Sułek

- jakie znaczenie dla odpowiedzi ma forma, pozatreściowe aspekty pytania?

- „Idee muszą być przyodziane w słowa, a słowa mają własne życie i własny wpływ”

- pytanie ankietowe nie jest narzędziem neutralnym - jego język, typ i kontekst, w jakim występuje ono w kwestionariuszu, wywierają uboczny, niezależny od treści wpływ na odpowiedzi badanych

1)     Modele respondenta

- bezwiednie lub świadomie, częściej zdroworozsądkowo niż teoretycznie tworzymy model badanego. Zmienia się on wraz z ogólnymi zmianami w naukach społecznych

a)      Model behawiorystyczny

- pytania są jak bodźce, a odpowiedzi to reakcje

-model S-R wyjaśnia niewiele i to co w procesie najciekawsze pozostaje w „czarnej skrzynce”

b)     Model kontekstowy

- respondent jest przede wszystkim istotą społeczną - wrażliwą na sytuację badania, wchodzącą w interakcje z ankieterem, podatną na wpływy społeczne

- opis psychospołecznej dynamiki wywiadu

c)      Model poznawczy

- paradygmat kognitywny widzi w człowieku układ przetwarzający informacje i bada procesy percepcji, rozumienia, pamięci i formułowania sądów

- zachowanie respondenta można ująć jako sekwencję rozwiązywanych zadań:

·         Zrozumienie pytania

·         Dokonanie stosownych operacji umysłowych

·         Udzielenie odpowiedzi

- odpowiedzi wyjaśniane są przez cechy zadania i umysłu badanego

- kolejne fazy zadania respondenta:

·         Interpretacja pytania

·         Przywołanie z pamięci właściwych informacji (jeśli ma już gotowy, uprzednio uformowany sąd, to go sobie tylko przypominamy), jeśli jest inaczej:

·         Wytworzenie sądu

·         Sięganie do istotnych dla sprawy informacji - sięga do informacji najłatwiej dostępnych, najświeższych, najbardziej wyrazistych, ostatnio używanych

·         Wyprowadzenie sądu

·         Sformatowanie, dopasowanie do języka pytania i kategorii odpowiedzi zaproponowanych w kwestionariuszu

·         Zredagowanie - tu jest miejsce na różne wpływy społeczne i sytuacyjne

d)     Teoria racjonalna

- udzielając odpowiedzi dokonuje się wyboru i maksymalizuje subiektywną użyteczność - wybiera się odpowiedź, którą uważa się za najbardziej korzystną

- decyzja zależy, od tego jak widzi się następstwa poszczególnych odpowiedzi  i jak się je ocenia ze względu na swe preferencje

- odpowiedzią najbardziej subiektywnie użyteczną jest odpowiedź bliska „prawdziwej”, a odchylenie od niej pojawia się dopiero tam, gdzie struktura sytuacji czyni je wyraźnie bardziej subiektywnie użytecznymi niż odpowiedź „prawdziwa”

- istotnym kryterium racjonalnego wyboru jest „koszt myślenia”

- w sytuacjach osłabienia motywacji, zamiast szukać odpowiedzi optymalnych, szukają odpowiedzi tylko zadowalających, ale za to tańszych, oszczędzających pracę umysłu

e)      Logika konwersacji naturalnej (Grice)

- cztery maksymy konwersacji, podporządkowane naczelnej zasadzie kooperacji:

·         Maksyma ilości

·         Maksyma jakości

·         Maksyma stosunku

·         Maksyma sposobu

- gramatyka konwersacji obowiązuje także w wywiadzie sondażowym

2)     Wpływ słownictwa

- drobne różnice w pytaniach powodują czasem wielkie różnice w odpowiedziach

- wpływ pojedynczych słów na odpowiedzi

- na wizualną percepcje zdarzenia nakładają się wpływy zewnętrznej informacji, zawartej w werbalnej etykietce

- istotne czy pyta się czy zakazać, czy nie pozwolić

- asymetria taka występuje u respondentów o postawach obojętnych lub ambiwalentnych, a nie występuje u badanych o postawach wyrobionych

3)     Pytania zamknięte i otwarte

- pytania zamknięte, będąc wyrażonymi w określonym języku i oferując badanemu określone odpowiedzi do wyboru, nakładają na jego umysł i język istotne ograniczenia - jakie ramy, taki obraz

- tego wpływu nie możemy uniknąć, ale przynajmniej możemy używać słów możliwie neutralnych lub, których wpływ jest nam już znany

- pytanie otwarte łatwiej chwytają opinie wyraziste, takie które ludziom pierwsze przychodzą na myśl

- pytania zamknięte łatwiej chwytają opinie bardziej peryferyjne

- forma pytania ma mniejsze znaczenie, jeśli badamy postawy bardzo ważne dla ludzi lub kwestie niekoniecznie ważne, lecz przyciągające ich uwagę

- zmiana  z otwartej na zamkniętą jest ważniejsza w przypadku kwestii mniej ważnych: im mniejsza kategoria przy otwartej formie pytania, tym większy jest przyrost odpowiedzi w formie zamkniętej

- różnice między wersjami pytań są najmniejsze w przypadku najważniejszych kwestii

- niedoceniona rola mediów w tworzeniu opinii publicznej - niezależnie od propagowania pewnych poglądów, media narzucają publiczności pewne kwestie jako ważne, aktualne, warte myślenia i debaty

- samo sformułowanie pytania ma ogromne konsekwencje dla uzyskanych odpowiedzi

4)     Efekt porządku pytań

- miejsce pytania w kwestionariuszu, jego kontekst, ma znaczenie dla odpowiedzi na to pytanie

- praktycznie rzecz biorąc, nie ma pytań całkowicie wolnych od kontekstu; oprócz pierwszego każde następne zadawane jest w jakimś, związanym z nim lub niezwiązanym tematycznie  kontekście

- artefakty pomiarowe nie są tylko kłopotliwymi zakłóceniami badania, lecz są faktami pozwalającymi wnioskować o ukrytych zjawiskach społecznych

- pytanie poprzedzające pytanie właściwe określało tu kontekst poznawczy i przez to wpływało na interpretację pytania właściwego

- respondent zakłada, że jest traktowany serio i że nikt nie pyta go o rzeczy bezsensowne

- łatwiej dostępne są pytania w kwestionariuszu wypełnianym przez badanego, więc tam efekt kontekstowy jest większy

- badani odpowiadają stosownie do swojej interpretacji pytania, wykorzystują swą postawę wobec szerszej klasy zjawisk, do której należy ich zdaniem zjawisko zidentyfikowane

- efekt kontekstowy jest najsilniejszy wtedy, gdy w procesie interpretacji samo pytanie nie daje podstawy do jego zrozumienia, a kontekst dostarcza jej łatwo

- kontekst:

·         Dostarcza ram interpretacyjnych dla następnych pytań

·         Formuje pogląd na to, czego pytania dotyczą

·         Aktywizuje alternatywne struktury poznawcze odpowiadając za formułowanie sądów i w ten sposób wpływa na następne pytania

·         Określa oczekiwany rodzaj informacji oraz rodzaj redundantny; mówi, co warto mówić, a co jest zbędne, bo już zostało powiedziane

- badani interpretują pytania żądanie nowych informacji

- paradoks kontekstu: efekt asymilacji i kontrastu

- to, czy wystąpi efekt kontrastu czy asymilacji, zależy od kontekstu konwersacji, czy badania zinterpretują pytania ogólne sumująco czy też nie. Jeśli pytanie ogólne poprzedzone jest wieloma pytaniami szczegółowymi, to badani będą rozumieć je sumująco i wystąpi efekt asymilacji. Jeśli nie, może wystąpić efekt kontrastu

5)     Efekt porządku odpowiedzi

- pozycja odpowiedzi w kafeterii ma wpływ na częstość jej wyboru

- pierwsze i ostatnie miejsce odpowiedzi podnoszą szanse ich wyboru

- pierwsze odpowiedzi tworzą poznawczy układ odniesienia, który kieruje interpretacją następnych. Myśli o nich blokują intensywne myślenie o następnych, powstają uzasadnienia wyboru pierwszych odpowiedzi, które służą jako standardy do oceny następnych

- wpływ porządku pytań zależy od kompetencji poznawczej badanych

- przy ustnej prezentacji kafeterii podstawowe znaczenie ma proces zapamiętywania , pojawi się efekt świeżości i pierwszeństwa

- pierwsze pozycje są łatwiej zapamiętywane, bo są dłużej przetwarzane i odwracają uwagę od następnych, a ostatnie dlatego, że nie zostały jeszcze zapomniane

- pamięć długookresowa odpowiada za efekt pierwszeństwa, a krótkookresowa za świeżości

- umysł ludzki jest tak zbudowany, że nasza pamięć krótkookresowa może zwykle pomieścić siedem jednostek informacji. Efekt świeżości i pierwszeństwa powinny pojawić się dopiero wtedy, gdy liczba pozycji  w kafeterii przekroczy siedem (Miller)

- zalecenia praktyczne:

·         Dostosuj pytania do możliwości umysłowych badanych

·         Unikaj pytań z więcej niż siedmioma możliwościami wyboru

·         Rotuj kafeterię, aby kontrolować efekt porządku odpowiedzi

·         Przy długich kafeteriach każ badanym szacować a nie rangować

·         W prezentacji wyników nie poprzestaj na rozkładach

6)     Badanie z filtrem „nie wiem”

- nie wszyscy badani mają opinie jednakowo wyrobione, a niektórzy nie mają ich wcale

- sposoby:

·         Standardowe pytania odpowiedź „nie wiem” tylko dopuszczają, lecz jej nie oferują

·         Odpowiedź „nie wiem” może być wyraźnie zaoferowana - quasi filtr

·         Pytanie właściwe może być poprzedzone pytaniem typu: „Czy masz zdanie  w tej sprawie?” - pełen filtr

- wyraźnie zaoferowana odpowiedź „nie wiem” zmniejsza odsetki odpowiedzi treściowych, a zwiększ odsetki odpowiedzi „nie wiem”

- efekt filtru zależy od jego siły - im filtr silniejszy, tym więcej osób, które na pytanie bez filtru udzieliłyby jakiejś odpowiedzi treściowej, mówi „nie wiem”

- efekt filtru zależy od treści pytania - im sprawa mniej znana, tym wpływ filtru silniejszy

- odpowiedź „nie wiem” może mieć także charakter ucieczkowy, a nie jest tylko wyrazem bezradności poznawczej lub rzeczywistej indyferencji

- pytanie bez filtru „nie wiem” chwyta opinie rozumiane tak szeroko, że obejmują one zarówno szczegółowe opinie, jak i podstawowe przekonania, natomiast pytanie z filtrem, odcedzając osoby niepoinformowane, chwyta raczej opinie ugruntowane  na wiedzy

- to czy badacz użyje pytania z filtrem zależy od tego jaki rodzaj opinii go interesuje  - wsparte wiedzą czy tylko podstawowe

- filtr zmniejsza błąd pomiaru

- zniechęca do odpowiedzi treściowych

- silne filtry zniechęcają respondentów do odpowiedzi treściowych, gdyż informują ich, że następne pytania będą trudne

- w miarę jak filtr przybiera na sile, respondenci oczekują większej liczby pytań po nich następujących

- słownictwo, forma metodologiczna i kontekst kwestionariusza wpływają samoistnie na odpowiedzi badanych, a więc na wyniki istotnej części badań społecznych

- konwencjonalne podejście measurement error zakłada, że badany ma już ustaloną „prawdziwą” odpowiedź, taką której udzieliłby sobie sam, a kontekst społeczny, obecność ankietera czy forma pytania stanowią tylko „zakłócenia” procesu wyrażania opinii egzystującej w umyśle badanego

- według poznawczego modelu badani raczej odpowiedzi konstruują niż raportują, a wykorzystują przy tym swoje ogólne nastawienia, schematy poznawcze, wiedzę o badanej sprawie i zadawane im pytania

- pytania są niezbywalnym elementem procesu, a nie jego zakłóceniami

- wyrafinowana teoria doboru próby i analizy danych i brak teorii układania pytań i interpretacji odpowiedzi

- w pewnych sytuacjach jeden typ pytań prowadzi do innych odpowiedzi niż drugi

- układanie pytań nazywano albo sztuką albo rzemiosłem, ale nigdy teorią

7)     Postulaty Wyera

·         Wiedza społeczne jest zorganizowana w pamięci konfiguracyjnych reprezentacji osób, przedmiotów i zdarzeń

·         Nowe informacje o osobie, przedmiocie lub zdarzeniu są interpretowane przez porównanie ich cech z cechami struktur mentalnych zmagazynowanych w pamięci

·         Gdy kilka alternatywnych pojęć zmagazynowanych  w pamięci może być potencjalnie zastosowanych do interpretacji nowej informacji, użyte zostaje to spośród nich, które jest najłatwiej dostępne w pamięci

·         Wybór pojęcia, które zostanie użyte do zakodowania i zorganizowania nowej informacji może zależeć od celu, w jakim informacja ta będzie używana

·         Jeśli zestaw abstrakcyjnych pojęć, które mogą zostać zastosowane do zakodowania informacji, został już zaktywizowany w czasie, gdy informacja była otrzymywana, tylko cechy informacji egzemplifikujące owe pojęcia zostaną zakodowane w terminach bardziej abstrakcyjnych

·         Jeżeli przedmiot opisywany przez nową informację może zostać zidentyfikowany jako przykład ogólnego pojęcia, wówczas reprezentacja tego przedmiotu może być uformowana na podstawie tego pojęcia. Ta reprezentacja będzie wówczas zmagazynowana w pamięci jako jednostka

·         Kiedy przedstawiona jest duża ilość informacji dotyczących jakiegoś przedmiotu, jedynymi ich aspektami, które zostaną zmagazynowane w pamięci, są te, które wystarczają do tego, by można było zrekonstruować oryginalny materiał na podstawie ogólnych struktur odpowiedniej wiedzy

·         Tym bardziej prawdopodobne jest, że informacja zostanie utrzymana w pamięci długookresowej, im bardziej intensywnie była przetwarzana

·         Podczas formułowania sądów ludzie zasadniczo nie przeszukują pamięci w celu znalezienia wszystkich informacji istotnych dla tego sądu, ale raczej przywołują z pamięci i posługują się tylko małym podzbiorem informacji, który w danym czasie jest dla nich najłatwiej dostępny

·         W celu interpretacji nowej informacji lub sformułowania sądu z pamięci długookresowej zostaną najprawdopodobniej przywołane te pojęcia ze struktur mentalnych, które w przeszłości były używane w czasie najbliższym (najświeższe)

·         Od momentu, gdy reprezentacja przedmiotu zostanie uformowana i zmagazynowana w pamięci, od formułowania w przyszłości sądów o tym przedmiocie będzie używana raczej ta reprezentacja niż informacja oryginalna

·         Jeżeli informacja została zakodowana i zorganizowana  w terminach pewnych pojęć lub prototypowych struktur, kolejna aktywacja tych pojęć lub struktur będzie służyć jako wskazówka do wyszukiwania informacji, ułatwiających w ten sposób przypominanie

Sułek A., temat 6.

Pytanie sondażowe nie jest narzędziem neutralnym, słowa sondażowe mają własne życie i wpływ na odpowiedzi badanych.

MODELE RESPONDENTA:

a       model behawiorystyczny  (istniał kiedyś w naukach społecznych, w psychologii; pytania traktowane były jako bodźce a odpowiedzi jak reakcje – model S-R);

a       model kontekstowy (psychologia społeczna – osoba badana jest istotą społeczną ; „dynamika wywiadu” – osoba badana wchodzi w interakcje z ankieterem, jest wrażliwa na sytuację badania (nie wiadomo dlaczego, tak jak to jest w pierwszym modelu, respondenci odpowiadają na pytania tak a nie inaczej));

a       model poznawczy (paradygmat kognitywny (psychologia poznawcza) – bada procesy percepcji, rozumienia, pamięci i formułowania sądów; człowiek jest układem przetwarzającym informacje a zachowanie respondenta jest porównywane do rozwiązywania zadania)

Model odpowiedzi na pytanie: rys. 1.

a       teoria racjonalnego wyboru (zachowanie = rational choice; respondent wybiera odpowiedź najbardziej dla siebie korzystną, ocenia odpowiedzi pod względem następstw – zazwyczaj najbardziej subiektywnie użyteczna jest odpowiedź prawdziwa (nie trzeba jej wymyślać, jest ona podstawową wartością kultury); odchylenia od mówienia prawdy występują, gdy opinia jest słabo skrystalizowana albo występuje silna presja wartości społecznych)

„koszt myślenia” – respondent nie szuka odpowiedzi optymalnych, ale zadowalających – minimalizuje psychiczny koszt podejmowania decyzji.

LOGIKA KONWERSACJI NATURALNEJ (PAUL GRICE – 4 MAKSYMY):

a       ilości (mów tyle ile trzeba);

a       jakości (nie mów tego, czego nie jesteś pewien – mów prawdę);

a       stosunku (mów na temat);

a       sposobu (unikaj niejasnych sformułowań i wieloznaczności, wyrażaj się zwięźle, w sposób uporządkowany).

WPŁYW SŁOWNICTWA:

a       badani reagują na najmniejsze nawet zmiany w pytaniach;

a       ulegają oni sugestii zawartej w słowach (badania przeprowadzone przez Elisabeth Loftus i Johna Palmera – wyświetlano film, na którym pokazane było zderzenie samochodów a następnie kazano szacować badanym prędkość pojazdów; była ona różna w zależności od terminu użytego do opisania wypadku – gdy używano słowa „zmiażdżyły się” prędkość była większa niż przy użyciu słowa „zetknęły się”; okazało się także, że ci pierwsi spytani dwa tygodnie później o rozbite szkło wskazywali jego obecność dwa razy częściej niż ci drudzy – nie było go w cale);

a       zjawisko forbid-allow asymetry – można uzyskać inne wyniki w kontrowersyjnych kwestiach w zależności od tego, czy pyta się czy zakazać czy nie pozwolić (badanie Eltona Mayo – większość badanych Amerykanów poparło wolność słowa, gdy ich pytano „Czy USA powinno zakazać publicznych mów przeciwko demokracji?” (zakazać – 46%, nie zak. – 39%, nie wiem – 15%) niż wtedy, gdy pytano „Czy USA powinno pozwolić na mowy przeciw demokracji?” (pozwolić – 21%, nie pozw. – 62%, nie wiem – 17%)).

PYTANIA ZAMKNIĘTE I PYTANIA OTWARTE:

a       pytania zamknięte – nakładają ograniczenia na umysł badanego (wybieramy spośród skończonej liczby narzuconych odpowiedzi);

a       pytania otwarte – ukazują jakie znaczenie w kształtowaniu opinii publicznej mają media – podsuwają one tematy aktualne, warte przemyślenia (agenda-setting effect), zbierają one także lepiej opinie wyraziste – pierwsze przychodzą na myśl.

EFEKT PORZĄDKU PYTAŃ:

Efekt kontekstowy:

a       nie ma pytania wolnego od kontekstu (z wyjątkiem pierwszego);

a       jest on silny, gdy pytanie nie jest zrozumiałe samo przez się dla badanego – w poprzednich pytaniach poszukuje interpretacji, sensu (założenie, że nie jesteśmy pytani o rzeczy bezsensowne – badanie na studentach – pytano ich o nieistniejącą rzecz – w odpowiedziach sugerowali się poprzednimi pytaniami).

Paradoks kontekstu:

a       „(…)badani interpretują pytanie jako żądanie nowych informacji. Zakładają, że dwa razy się o to samo ich nie pyta i nie udzielają nowych informacji, innych niż udzielone przed chwilą.” – maksyma ilości Grice`a;

a...