Pyłek roślin jako źródło alergenów.pdf
(
525 KB
)
Pobierz
numer-08-1.P65
Problemy kliniczne
w alergii i astmie
7
Dr med. Piotr Rapiejko
Wojskowy Instytut Medyczny, Klinika Otolaryngologii CSK MON w Warszawie
Pyłek roślin jako źródło alergenów
Biologia pyłku roślin wiatropylnych
Ziarna pyłku roślin są to męskie gamety niezbędne do
reprodukcji. Po opuszczeniu pylnika, życie komórki ziarna
pyłku jest niezależne od organizmu rośliny macierzystej.
Pyłek roślin charakteryzuje się wyjątkową aktywnością fi-
zjologiczną, oddycha, kiełkuje na znamieniu słupka kwiatu
żeńskiego, rośnie i umiera. Ziarno pyłku przenosi informa-
cję genetyczną, ale może spełnić swoją funkcję, jeżeli zo-
stanie przetransportowane na znamię właściwej rośliny.
Roślina ta często może rosnąć w odległości dziesiątek lub
setek metrów. Tę odległość ziarno pyłku pokonuje dzięki
powiewom wiatru lub przenoszeniu przez owady lub ptaki.
Pyłek rośliny wiatropylnej jest niesiony przez wiatr w przy-
padkowym kierunku i może być spłukany przez deszcz.
Pojedyncze ziarno ma niewielkie szanse trafić na znamię
kwiatu żeńskiego własnego gatunku. Tę szansę zwiększa
system cech przystosowawczych. Duża część roślin wiatro-
pylnych kwitnie wiosną (większość drzew), zanim rozwiną
się liście stanowiące naturalną zaporę w rozprzestrzenia-
niu się ziaren pyłku. Kwiatostany części roślin są rozdziel-
nopłciowe. Z męskich kwiatów, w kształcie zwisających
kotków, wiatr wywiewa miliony ziaren suchego, lekkiego
pyłku. Pylniki traw wiszą luźno na długich, wiotkich nitkach
pręcikowych, a pyłek wysypuje się z nich nawet przy sła-
bym wietrze. W kwiatach pokrzywy dojrzałe pylniki są
wyrzucane przez długie, sprężyste nitki pręcikowe.
Pyłek i znamię kwiatu rozpoznają się zaraz po zapyle-
niu. Prawdopodobnie na ich powierzchni wbudowane są
receptory, które sygnalizują o wzajemnych relacjach. Ziar-
no pyłku, po rozpoznaniu powierzchni znamienia i szyjki,
jako należącej do własnego gatunku, zaczyna kiełkować.
Jeśli znamię sygnalizuje niezgodność – kiełkowanie nie
następuje. Sygnały chemiczne „wysyłane” przez pyłek są
odbierane przez komórki znamienia i szyjki; jeśli pyłek zo-
stanie odebrany jako zgodny gatunkowo przygotowują się
na przyjęcie łagiewki, jeśli nie – podejmują blokadę kiełko-
wania i wzrostu. Łagiewka, mająca zwykle przekraczającą
kilkakrotnie wielkość ziarna pyłku, wydostaje się przez pory
w ścianie ziarna pyłku i kieruje się w głąb szyjki słupka.
W przypadku niezgodności łagiewka nie kiełkuje lub jej
wzrost ulega zahamowaniu. Można przypuszczać, że to
właśnie mnogość substancji białkowych zaangażowanych
w proces zgodności gatunkowej odpowiada za tak silne
właściwości alergizujące ziaren pyłku. Żadna bowiem inna
część rośliny nie ma tak silnych właściwości uczulających
jak ziarno pyłku.
Charakterystyczną cechą schorzeń alergicznych wywo-
łanych przez alergeny pyłku roślin jest sezonowość wystę-
powania objawów. Nasilenie objawów chorobowych
u osób z uczuleniem na pyłek roślin jest ściśle związane ze
stężeniem aeroalergenów w atmosferze. Wraz ze wzrostem
stężenia aeroalergenów, wzrasta również nasilenie obja-
wów chorobowych.
Powietrze atmosferyczne w naszym klimacie wysycone
jest pyłkiem roślin od końca stycznia do pierwszych dni paź-
dziernika. W tym okresie w powietrzu stwierdza się obec-
ność kilkuset gatunków roślin. Aktualnie monitoruje się od
30 do 70 gatunków i rodzajów roślin należących do róż-
nych rodzin.
Lekarz praktyk ma do dyspozycji szeroką paletę kilku-
dziesięciu alergenów pyłkowych w zestawach diagnostycz-
nych do skórnych testów punktowych, podobną liczbę od-
czynników do badania poziomu swoistych przeciwciał klasy
IgE przeciwko alergenom pyłku roślin i kilkanaście alerge-
nów pyłkowych do testów prowokacji donosowej. Od kilku
lat dostępna jest też szeroka paleta alergenów pyłkowych
do immunoterapii swoistej. Poza bezpornymi korzyściami
z pełnej dostępności szerokiej gamy alergenów diagnostycz-
nych i terapeutycznych stan taki niesie też za sobą pewne
niebezpieczeństwa. Lekarz musi bowiem znać lokalną sza-
tę roślinną, terminy pylenia poszczególnych roślin, a także
aktualne stężenia, jakie osiąga pyłek poszczególnych ro-
ślin. W przeciwnym wypadku pełna dostępność prepara-
tów zamiast owocować wzrostem skuteczności diagnostyki
i terapii może prowadzić do błędnych wniosków diagno-
stycznych i chaosu w decyzjach terapeutycznych, szcze-
gólnie w przypadku stosowania swoistej immunoterapii.
Lekarz może mieć trudność w zdefiniowaniu istotności
danego alergenu pyłkowego dla konkretnego chorego. Teo-
retycznie można by oprzeć się na badaniach epidemiolo-
gicznych na danym terenie i jako istotny klinicznie zdefinio-
wać ten alergen który np. stosunkowo często daje dodatnie
odczyny w teście skórnym. Jednak na podstawie samych
tylko wyników badań nie możemy określić istotności klinicz-
nej danego alergenu. Dodatni wynik badania pomocnicze-
go (testy skórne lub sIgE) nie jest równoznaczny z uzna-
niem, że to właśnie ten alergen jest istotny klinicznie dla
konkretnego chorego, choć oczywiście jest to wysoce
8
PRZEGLĄD
ALERGOLOGICZNY
prawdopodobne. Z drugiej strony, z punktu widzenia cho-
rego cierpiącego na schorzenia alergiczne wywołane nad-
wrażliwością na dany alergen, zawsze będzie to alergen
bardzo istotny.
Dziś, gdy mamy znacznie większy zasób wiadomości
choćby o alergii krzyżowej i panalergenach oraz dokład-
ne informacje o dystrybucji sporomorf w atmosferze, może-
my zmodyfikować znane od ponad 70 lat warunki, jakie
muszą być spełnione, aby pyłek wywołał uczulenie u oso-
by atopowej (tab. I).
Pierwsze kryterium Thommena jest szczególnie ważne.
Pyłek musi zawierać komponentę wywołującą uczulenie
(antygen), mającą swoistą możliwość indukowania medio-
wanej IgE odpowiedzi ustroju. Konieczność spełnienia tego
kryterium tłumaczyć może relatywnie niskie występowanie
pyłkowicy wywoływanej przez rośliny wiatropylne w po-
równaniu z olbrzymią liczbą gatunków tych roślin. Przykła-
dów dostarcza sosna, świerk i pokrzywa. Chociaż w nie-
których miejscach rośliny te są szeroko rozpowszechnione,
a w atmosferze obecna jest olbrzymia liczba ziaren pyłku
tych roślin, nie wywołują uczulenia, co może prawdopodob-
nie wynikać z niskiego poziomu alergogenności ich pyłku.
Drugie kryterium jest nieaktualne w przypadku pracow-
ników szklarni, ogrodników, kwiaciarzy, a nawet pracowni-
ków zakładów, salonów kosmetycznych i innych osób za-
wodowo i często narażonych na ekspozycję na pyłek roślin
(również owadopylnych).
Z punktu widzenia profilaktyki za alergen istotny klinicz-
nie można uznać ten alergen, którego eliminacja z otocze-
nia chorego oraz ograniczenie narażenia jest niemożliwe
lub bardzo trudne [1].
Epidemiolog uznałby za alergen istotny ten, który jest
częstą przyczyną dolegliwości na danym terenie lub w kon-
kretnej populacji. Dlatego wiedza o częstości uczuleń na
dany alergen i sile alergenowej tego alergenu jest niezbęd-
na do prawidłowego leczenia. Lekarz staje przed trudnymi
decyzjami diagnostycznymi i terapeutycznymi.
Lekarz musi ustalić skład zestawu alergenów do punk-
towych testów skórnych (podstawowych i rozszerzonych)
oraz ustalić listę alergenów diagnostycznych do badania
sIgE. Alergeny istotne powinny znaleźć się w zestawie pod-
stawowym testów skórnych.
Ocena klinicznej istotności alergenu
pyłku roślin
Warunkiem koniecznym do spełnienia przy ustalaniu
wskazań do immunoterapii alergenowej jest określenie
czynnika sprawczego, odpowiedzialnego za obraz kli-
niczny choroby. Identyfikacja alergenów wywołujących
objawy choroby, a więc istotnych klinicznie, jest warun-
kiem niezbędnym umożliwiającym dobór właściwej,
a więc skutecznej szczepionki [2]. Jedynie alergeny istot-
ne powinny być brane pod uwagę w standardowej im-
munoterapii alergenami pyłkowymi. Aktualne standardy
zalecają stosowanie szczepionek zawierających nie wię-
cej niż 4 różne alergeny [3]. W tej sytuacji lekarz zleca-
jący skład szczepionki, która będzie stosowana przez
okres 3-5 lat, a może i dłużej, stoi przed bardzo trudną
decyzją, które z alergenów uznać za istotne, a które za
mniej istotne dla konkretnego chorego. Pomocne może
być w takim wypadku ustalenie, który z alergenów wy-
stępuje na danym terenie powszechnie i z którym chory
będzie się często stykał. Ma to szczególne znaczenie
w przypadku roślin pospolitych lub uprawnych. Nasile-
Problemy kliniczne
w alergii i astmie
9
nie objawów jest proporcjonalne do stężenia ziaren pył-
ku w powietrzu (tab. II).
Badania stężenia aeroalergenów prowadzone w więk-
szości dużych miast pozwalają na ocenę stopnia ekspozy-
cji na dany alergen.
Można więc przyjąć, że z punktu widzenia aerobiolo-
gicznego alergenem istotnym będzie ten, który występuje
w atmosferze w wysokim stężeniu przez określoną liczbę
dni (zdaniem autora minimum 14 dni) [4]. Istotnym alerge-
nem będzie też taki alergen, który występuje w atmosferze
w stężeniu średnim, ale przez długi okres np. ponad 30
dni. Taki alergen może w określonych warunkach np. w cza-
sie lokalnej zwiększonej ekspozycji wywoływać silne obja-
wy chorobowe.
Analizując wyniki testów skórnych z alergenami pyłko-
wymi możemy zaobserwować, że niektóre z alergenów
częściej niż inne wywołują odczyny nasilone. Przykładem
takich roślin są trawy, brzoza, olcha, bylica. Jest też grupa
roślin, której pyłek daje rzadko silne odczyny w teście skór-
nym, pomimo stosunkowo często obserwowanych odczy-
nów uznanych za istotne (zwykle odczyny słabo nasilone).
Według obowiązujących obecnie standardów za istotny
klinicznie (świadczący o uczuleniu) wynik punktowego te-
stu skórnego przyjmuje się wystąpienie bąbla większego
od kontroli negatywnej i o średnicy >3mm (powierzchni
>7mm
2
) [5]. Odczyny bliskie dolnej granicy istotności czę-
ściej uzyskuje się z alergenami o mniejszym znaczeniu kli-
nicznym, jak np. babka czy pokrzywa, pomimo że są one
dodatnie u znacznej liczby badanych chorych z alergicz-
nym nieżytem nosa i astmą oskrzelową. W wątpliwych przy-
padkach zawsze pomocne są testy prowokacji donosowej.
O istotności danego alergenu dla konkretnego chore-
go mogą też decydować terminy ekspozycji. Jeśli chory jest
eksponowany na kilka alergenów jednoczasowo lub bez-
pośrednio na jeden po drugim, ich istotność kliniczna bę-
dzie większa niż w przypadku ekspozycji jedynie na jeden
z tych alergenów lub nadwrażliwości na tylko jeden z nich.
O znaczeniu klinicznym alergenu będzie decydować nie
tylko
„priming efect”
, ale i stopień ekspozycji na alergeny
roślin, wykazujących bliskość gatunkową. Ziarna pyłku róż-
nych gatunków traw, w tym i traw uprawnych np. żyta, po-
siadają homologiczne alergeny [6,7,9]. Bliskość gatunko-
wą wykazują w większości rośliny w obrębie tej samej
rodziny. Przykład rodziny oliwkowatych, której pospolitym
przedstawicielem jest jesion i sadzony w formie żywopło-
tów ligustr, wykracza znacznie poza granice Polski. Repre-
zentantem tej samej rodziny jest oliwka. Jej ziarna pyłku są
przyczyną bardzo częstych uczuleń w krajach basenu
Morza Śródziemnego. Z uwagi na występowanie homolo-
gicznych alergenów w ziarnach pyłku oliwki, jesionu i ligu-
stru inaczej będziemy oceniać istotność kliniczną pyłku je-
sionu i ligustru dla chorego mieszkającego w Europie
Centralnej, a inaczej dla chorego który przeniósł się do Pol-
ski z krajów Europy Południowej. Pyłek jesionu występujący
w atmosferze Polski w bardzo wysokich stężeniach nie ma
większego znaczenia klinicznego dla mieszkańców Polski,
może jednak wywoływać silne objawy u uczulonego na
alergeny pyłku oliwki Greka lub Włocha, przebywających
w Polsce w okresie pylenia jesionu [8,9].
Również obecność panalergenów, jak to ma miejsce
w przypadku pyłku brzozy, owoców jabłka i brzoskwini,
będzie miała znaczenie w ocenie istotności klinicznej da-
nego alergenu [10].
Na podstawie 14-letnich badań prowadzonych w kil-
kunastu punktach pomiarowych na terenie całej Polski oraz
badań epidemiologicznych, autor zaproponował zestawie-
nie roślin wg rodzin i rodzajów systematycznych oraz za-
proponował przyporządkowanie im oznaczeń istotności
klinicznej ziaren pyłku jako nośników alergenów (tab. III).
Pyłek traw
Najczęstszą przyczyną pyłkowicy w naszym klimacie
są
alergeny pyłku traw
. Uczulenie na pyłek traw jest
obserwowane w populacji europejskiej częściej niż na py-
łek innych roślin. W Polsce występuje około 160 gatunków
traw. Główny okres pylenia traw przypada w Europie cen-
tralnej na drugą połowę maja, czerwiec i pierwszą połowę
lipca, w Europie północnej na drugą połowę czerwca, li-
piec i pierwszą połowę sierpnia, w Europie południowej
i rejonie śródziemnomorskim na maj [12].
Pyłek chwastów
Bardzo ważnym alergenem pyłkowym w Polsce jest
bylica
– odpowiedzialna za większość objawów alergicz-
nego zapalenia błony śluzowej nosa i spojówek w okresie
od połowy lipca do połowy września. Bylica jest bardzo
popularnym w całej Europie chwastem wiatropylnym. Jest
rośliną pionierską, zasiedla nowe tereny, place budowy i na-
sypy: w Europie centralnej:
Artemisia vulgaris
, w południo-
wej
A. annua
i
A. verlotorum
. Tuż nad ziemią stężenie jej
pyłku jest bardzo wysokie i często przekracza 400-500
ziaren pyłku/m
3
powietrza. Aktywność alergenowa pyłku
bylicy jest bardzo wysoka i ma on duże znaczenie klinicz-
ne. Ziarno pyłku jest średnicy 19x22 μm. Opisano część
alergenów wyizolowanych z pyłku bylicy. Główne alerge-
ny to Art v 1 o masie molekularnej 60 kDa i pI = 4,4 oraz
Art v 2 o masie molekularnej 20 kDa i pI = 4,1-4,8 [7,8,9].
Pyłek drzew
Kolejnym, trzecim co do ważności aeroalergenem w Pol-
sce, jest
pyłek brzozy
. Brzoza jest pospolitym drzewem
w północno-zachodniej i centralnej Europie. W północnej
Europie może stanowić do 75% składu lasów, ale i w cen-
tralnej i zachodniej Europie jest bardzo często spotykana.
Najliczniejsze są dwa gatunki
B. verrucosa
(
B. pendula
)
i
B. pubescens.
Bardzo częste są też mieszańce tych od-
mian. Kwiaty męskie to żółto-zielone kotki, widoczne już
jesienią, zwisające, cylindryczne, zebrane po kilka obok
10
PRZEGLĄD
ALERGOLOGICZNY
Problemy kliniczne
w alergii i astmie
11
siebie na końcach pędów. Brzoza kwitnie równocześnie z po-
jawieniem się pierwszych liści (od połowy kwietnia do poło-
wy maja), a w krajach skandynawskich w maju i czerwcu.
Pyłek brzozy osiąga bardzo wysokie stężenia w at-
mosferze – zwykle do 4000 z/m
3
, ale w 2003 roku na-
wet w centrum Warszawy, Opola, Olsztyna notowano stę-
żenia przekraczające 18-20 tysięcy ziaren w 1 m
3
powietrza. W pobliżu kwitnącego drzewa stężenie może
przekraczać 16,2 mln ziaren pyłku/1m
3
powietrza [9].
Pyłek brzozy jest po pyłku traw i bylicy najczęstszą przy-
czyną alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa i spo-
jówek. U osób z silną nadwrażliwością objawy uczule-
niowe występują także po kontakcie z pyłkiem brzozy
zdeponowanym w kurzu domowym. Najwyższe stężenia
pyłku znajdowane są w kurzu domowym około 3 tygodni
po szczycie pylenia. Poznana została pełna sekwencja
aminokwasów dla trzech alergenów pyłku brzozy. Głów-
ny alergen brzozy brodawkowatej Bet v 1, zbudowany
z 159 aminokwasów, masa molekularna 17 kDa, pI = 5,2.
Wykazano, że daje on krzyżową reakcję z 17 kDa aler-
genem jabłka. Kolejny główny alergen brzozy Bet v 2 ma
133 aminokwasy o znanej sekwencji, zbliżonej do grupy
białek określanych jako profiliny. Profilina pełni rolę w
polimeryzacji aktyny. Trzecim alergenem pyłku brzozy jest
białko kalmodulina o masie molekularnej 20 kDa, będące
aktywatorem enzymów [7,8,9].
Pyłek chwastów
Alergenem, który w najbliższych latach może znaczny
wpływ na rozwój alergii jest
pyłek ambrozji
. Rodzaj
Ambrozja należy do rodziny Astrowate (
Asteraceae
). Am-
brozja jest rośliną zielną, jednoroczną (
Ambrosia artemisi-
folia
i
A. trifida
) lub byliną jak
A. psilostachya
.
Alergen pyłku ambrozji jest najczęstszą przyczyną pył-
kowicy w Ameryce Północnej i przez wiele lat uważano, że
nie stanowi problemu w Europie. Od końca lat 60. ambro-
zja obecna jest we Francji, północnych Włoszech, na Ukra-
inie, w krajach bałkańskich, na Węgrzech i południowej
Austrii [9], a ostatnio także w zachodniej i południowo-
wschodniej Polsce. Z uwagi na wymagania klimatyczne nie
wydaje się jednak, aby ambrozja mogła się w Polsce roz-
mnażać. Pyłek ambrozji znaleziony w atmosferze Polski
(w pojedynczych dniach nawet w wysokim stężeniu) po-
chodzi najprawdopodobniej z roślin wysianych wraz
z importowanym zbożem. Wskazuje na to ograniczone wy-
stępowanie okazów ambrozji np. w okolicach stacji przeła-
dunkowych i dworców kolejowych. Kwitnienie przypada na
drugą połowę sierpnia i wrzesień.
Ziarno pyłku jest średnicy 20-22 μm. Eksyna z relatyw-
nie długimi kolcami. Bardzo dokładnie poznano alergeny
ambrozji. Z pyłku
A. artemisifolia
(elator) wyizolowano 6
głównych alergenów. Zdefiniowano je jako Amba I, II, III,
IV, V, VI [7,8,9]. W populacji warszawskiej autor stwierdził
Plik z chomika:
monika3262
Inne pliki z tego folderu:
Atopowe Zapalenie Skóry - R. Kurzawa.PDF
(99599 KB)
Alergia na pokarmy - Z. Bartuzi.PDF
(228184 KB)
Agnieszka Kądziołka - Oswoić atopowe zapalenie skóry(1).pdf
(688 KB)
ALERGOLOGIA - J. KRUSZEWSKI.PDF
(576797 KB)
Profilaktyka chorób alergicznych.pdf
(2165 KB)
Inne foldery tego chomika:
Chemia żywności
Edukacja zdrowotna
farmakologia
Fizjologia
Gastroenterologia
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin