OBRONA KONIECZNA – kontratyp, okoliczność uchylająca bezprawność, najbardziej tradycyjna instytucja wyłączająca odpowiedzialność karną, zawarta w części ogólnej kk. Czyn działającego w obronie koniecznej wyczerpuje ustawowe znamiona przestępstwa, ale jest uważany za czyn pozbawiony cechy bezprawności, tzn. że będzie to zachowanie prawne. Instytucja ta oparta jest o powszechnie akceptowaną zasadę, mówiącą, że prawo nie powinno ustępować przed bezprawiem.
art. 25 § 1 KK Nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem.
To stara instytucja, która sankcjonuje to, że dopuszcza się możność odepchnięcia siły siłą. Powszechnie stosowana. Obronę konieczną można stosować w przypadku zamachu na jakiekolwiek dobro chronione prawem (życie, zdrowie, mienie, godność, cześć).
Obrona konieczna musi być działaniem świadomym. Odpieranie zamachu w stosunku do napastnika.
Na instytucję obrony koniecznej składają się 2 elementy:
1. zamach
2. obrona
Zamachem jest zachowanie człowieka ukierunkowane na naruszenie dobra prawnego, stwarzające bezpośrednie zagrożenie dla tego dobra. Sprawcą zamachu może być tylko i wyłącznie człowiek. Zamach może polegać na działaniu i zaniechaniu. Jeżeli jest zaniechaniem, to musi wywoływać to zaniechanie bezprawność kryminalną (karną) , np. Naruszenie miru domowego – art. 193 KK Kto wdziera się do cudzego domu, mieszkania, lokalu, pomieszczenia albo ogrodzonego terenu albo wbrew żądaniu osoby uprawnionej miejsca takiego nie opuszcza, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
Zamach musi posiadać trzy cechy:
1. rzeczywisty – zagrożenie realne, zdarzenie, które faktycznie występuje, nie ma o.k. przy urojonym zamachu
2. bezprawny – sprzeczny z prawem, z porządkiem prawnym (każda dziedzina), a nie tylko prawem karnym; zamach musi być bezprawny, ale niekoniecznie przestępny, może się go dopuścić także osoba, której nie można przypisać winy, albo osoba przekraczająca granice przysługującego jej prawa (np. granice stanu wyższej konieczności); nadużycie prawa przez funkcjonariusza publicznego przemienia jego czyn w bezprawie, co usprawiedliwia obronę konieczną
3. bezpośredni – odnosi się do problemu czasu, rozumie się przez to natychmiastowe niebezpieczeństwo grożące dobru chronionemu
Zamach jest zdarzeniem, które ma swój początek i na ogół ma swój koniec. Wyznaczenie momentu początkowego i końcowego ma znaczenie z tego powodu, że obrona może być podejmowana jedynie wtedy, gdy trwa zamach. Początek zamachu – początkiem prawa do obrony. Koniec zamachu – kończy prawo do obrony. Bezpośredniość ściśle łączy się z początkiem zamachu.
Problem bezpośredniości zamachu wielokrotnie w praktyce przysparza kłopotów. Jest bowiem nierozstrzygnięte pytanie czy bezpośrednim jest tylko taki zamach, który stanowi już realizację ustawowych znamion czynu, tzn. np. jest już początkiem zabijania, zabierania, gwałcenia, itp., czy też o bezpośrednim zamachu możemy mówić w przypadku zachowań nie będących jeszcze realizacją znamienia czasownikowego przestępstwa.
W doktrynie i praktyce przeważa pogląd, iż zamach bezpośredni rozpoczyna się wówczas, gdy zachowanie sprawcy ukierunkowane na naruszenie dobra prawnego jest tak zaawansowane, że w razie braku przeciwdziałania doprowadzi do istotnego niebezpieczeństwa dla dobra prawnego. Oznacza to w praktyce, że bezpośrednim jest zamach w przypadku zachowanie napastnika, które w kontekście okoliczności tego zachowania, sposobu, jednoznacznie wskazuje na zamiar sprawcy.
Z bezpośredniością wiąże się kwestia instalowania różnego rodzaju urządzeń technicznych dla ochrony różnych urządzeń (mieszkań, domów, działek). Powstaje pytanie czy, jeżeli urządzenia te doprowadzą np. do obezwładnienia włamywacza i spowodują jakiś uszczerbek na jego zdrowiu, to czy takie skutki są obroną konieczną. W ciągu ostatnich kilkunastu lat dokonuje się ewolucja odpowiedzi na to pytanie i obecnie dominuje pogląd, że działanie tych urządzeń jest zgodne z zasadą bezpośredniości i jest też w związku z tym działaniem w obronie koniecznej.
Odpierający zamach musi działać w celu jego odparcia, tzn. mieć świadomość zamachu i wolę obrony zaatakowanego dobra, zarówno dobra własnego (obrona własna), jak i dobra innej osoby (pomoc konieczna). Działanie obronne musi być skierowane przeciw napastnikowi, a nie osobie trzeciej (wtedy już nie obrona konieczna).
Przy obronie koniecznej nie jest wymagana proporcja dóbr, działanie jednak musi pozostawać w proporcji do zagrożenia spowodowanego zamachem.
„współmierność” sposobu obrony do niebezpieczeństwa zamachu [warunek ten wynika a contrario z art. 25§2 kk]
Obrona polega dwom rodzajom ograniczeń. Dotyczą one czasu i intensywności.
Czas obrony wyznacza początek i koniec zamachu.
Jeżeli obrona jest przedwczesna albo zbyt późna, to taki czyn jest przestępstwem uprzywilejowanym, a nazywa się to zdarzenie ekscesem ekstensywnym.
Jeżeli broniący się przekracza swoją obronę intensywnością zamachu, to takie zdarzenie określa się ekscesem intensywnym (przestępstwo uprzywilejowane). Tutaj przekroczeniem granic obrony koniecznej jest świadome użycie nadmiernych środków lub sposobów obrony, gdy można było odeprzeć zamach za pomocą równie skutecznych, ale mniej niebezpiecznych środków lub sposobów obrony.
Niewspółmierna jest obrona wtedy, gdy napadnięty narusza dobro napastnika w stopniu większym niż jest to konieczne dla odparcia zamachu. Na ocenę stopnia niebezpieczeństwa zamachu składają się:
· rodzaj zaatakowanego dobra
· siła i środki zamachu
· sposób ich użycia
· właściwości napastnika
· czas i miejsce zamachu
· dynamicznie rozwijający się jego przebieg
Obrona może prowadzić do wywołania skutków w sposób umyślny lub nieumyślny. Sposób wywołania skutków będzie świadectwem intensywności obrony.
Z założenia trzeba przyjąć, że obrona, żeby była skuteczniejsza musi być intensywniejsza od zamachu.
Współmierność działań obronnych do niebezpieczeństwa zamachu oceniać trzeba w chwili jego odpierania, a nie ex post przez pryzmat szkód, jakie poniósł napastnik.
Jeżeli mamy do czynienia z ekscesem ekstensywnym lub intensywnym, czyli przekroczeniem granic obrony koniecznej, to zgodnie z art. 25 § 2 [W razie przekroczenia granic obrony koniecznej, w szczególności gdy sprawca zastosował sposób obrony niewspółmierny do niebezpieczeństwa zamachu, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.] sąd może:
1. skazać sprawcę w granicach ustawowego zagrożenia
2. nadzwyczajnie złagodzić karę
3. odstąpić od jej wymierzenia
W kodeksie karnym z 1997 r. pojawił się nigdy wcześniej nie występujący przepis, który przewiduje obligatoryjne odstąpienie od wymierzenia kary w przypadku przekroczenia granic obrony koniecznej, jeżeli to przekroczenie było następstwem strachu(odzwierciedla stan zagrożenia) lub wzburzenia (stan psychiczny, w którym przeżycia emocjonalne górują nad przeżyciami intelektualnymi) usprawiedliwionych okolicznościami zamachu. W praktyce można sądzić, że w każdym przypadku przekroczenie granic obrony koniecznej można się powołać na strach czy wzburzenie, bo są to emocje, które najprawdopodobniej zawsze towarzyszą obronie koniecznej [art. 25 § 3 Sąd odstępuje od wymierzenia kary, jeżeli przekroczenie granic obrony koniecznej było wynikiem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu.]
STAN WYŻSZEJ KONIECZNOŚCI – art. 26 KK [Art. 26. § 1. Nie popełnia przestępstwa, kto działa w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego.
§ 2. Nie popełnia przestępstwa także ten, kto, ratując dobro chronione prawem w warunkach określonych w § 1, poświęca dobro, które nie przedstawia wartości oczywiście wyższej od dobra ratowanego.
§ 3. W razie przekroczenia granic stanu wyższej konieczności, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.
§ 4. Przepisu § 2 nie stosuje się, jeżeli sprawca poświęca dobro, które ma szczególny obowiązek chronić nawet z narażeniem się na niebezpieczeństwo osobiste.
§ 5. Przepisy § 1-3 stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy z ciążących na sprawcy obowiązków tylko jeden może być spełniony.]
Instytucja stanu wyższej konieczności prowadzi do wyłączenia odpowiedzialności karnej w sytuacji, gdy w związku z istniejącym niebezpieczeństwem dla różnych dóbr poświęca się jedne dobra dla uratowania innych dóbr w sytuacji, gdy każde z nich korzysta z ochrony prawnej. Ponieważ działanie w ramach stanu wyższej konieczności prowadzi w konsekwencji do poświęcenia dóbr osób trzecich, np. do ich zniszczenia, to przepisy o stanie wyższej konieczności muszą precyzyjnie określać okoliczności, w których skutki uznane zostaną za zgodna z prawdą. Zachowanie w s.w.k. trudno uznać za jednoznacznie pozytywne [występuje szkoda].
Stan wyższej konieczności charakteryzują cztery następujące zasady:
1. zasada bezpośredniości
warunki ograniczające stosowanie stanu wyższej konieczności:
2. zasada subsydiarności
3. zasada proporcjonalności
4. zasada wyłączenia
Ad 1) Zasada bezpośredniości odnosi się do niebezpieczeństwa będącego źródłem stanu wyższej konieczności. Źródłem tego niebezpieczeństwa jest na ogół działanie sił przyrody. Może być źródłem tego niebezpieczeństwa działanie człowieka. Może to być zdarzenie nagłe bądź też długotrwałe (np. szantażowanie).
Zasada ta odnosi się do czasu, w którym wolno działać powołując się na s.w.k. .
Bezpośrednie niebezpieczeństwo to takie, które grozi określonym dobrom natychmiast, ale bezpośrednie niebezpieczeństwo może dotyczyć zdarzenia przyszłego, o ile jest ono nieuniknione czy nieuchronne. Chodzi zatem o takie niebezpieczeństwo, które zagraża natychmiastowym wystąpieniem ujemnych skutków, a przynajmniej nieuchronnością zagrożenia, gdy zwłoka w podjęciu decyzji o ratowaniu zagrożonego dobra prowadzi do jego unicestwienia albo pogłębia jedynie zasięg niebezpieczeństwa.
Ad 2) Zasada subsydiarności oznacza, że niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć, jak tylko przez poświęcenie jednego dobra dla ratowanie drugiego (= nie ma innego wyjścia, rozwiązanie ostateczne i jedyne, w przeciwieństwie do obrony koniecznej, gdzie nie ma tego wymogu).
Ad 3) Zasada proporcjonalności odnosi się do stosunku wartości pomiędzy dobrem poświęcanym a dobrem ratowanym. Choć działanie w stanie wyższej konieczności uchyla przestępność czynu, to różna może być jego ocena prawna. Decyduje obiektywna, rzeczywista wartość dobra. Teoretycznie możliwe są następujące relacje pomiędzy wartością dobra poświęcanego a ratowanym:
1. ratuje się dobro o wartości większej, poświęca się dobro o wartości mniejszej > wyłączenie bezprawności[Art. 26 § 1. Nie popełnia przestępstwa, kto działa w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego.]
2. ratuje się jedno z dóbr o wartości równej > wyłączenie winy
3. można uratować dobro o wartości nieco mniejszej, a poświęca dobro o wartości nieco większej - nie może być to różnica widoczna na pierwszy rzut oka> wyłączenie winy [Art. 26 § 2. Nie popełnia przestępstwa także ten, kto, ratując dobro chronione prawem w warunkach określonych w § 1, poświęca dobro, które nie przedstawia wartości oczywiście wyższej od dobra ratowanego.]
Gdy dobro ratowane ma wartość oczywiście mniejszą od dobra poświęcanego nie może być mowy o stanie wyższej konieczności i uchyleniu odpowiedzialności karnej.
Życie i zdrowie człowieka to dobra o wartości oczywiście większej od dóbr materialnych, więc dla ich ratowania można poświęcić największe dobra materialne. Życie każdego człowieka bez względu na płeć, wiek, zdrowie, wiedzę, stan rodzinny ma zawsze tą samą wartość i zawsze korzysta z takiej samej ochrony prawnej. Trudności w ocenie wartości dóbr powstają wtedy, gdy należy określić wartość dóbr różnego rodzaju. Dla takich przypadków określenie wartości krzyżujących się dóbr , czyli więcej niż 1 rodzaju może być ustalone na podstawie tzw. Tabeli rang dóbr prawnie chronionych, które to tabele wynikają z rodzaju i stopnia ochrony prawno karnej poszczególnych dóbr przez przepisy kodeksu.
Ad 4) Zasada wyłączenia – przepisy o stanie wyższej konieczności nie dotyczą pewnych osób, na których spoczywa szczególny obowiązek ochrony [tzw. kwalifikowani gwaranci] nawet z narażeniem siebie na niebezpieczeństwo osobiste. Jest tak w przypadku strażaków, policjantów, lekarzy, ratowników. W stosunku d o tych osób odpada też uzasadnienie do nadzwyczajnego złagodzenia kary lub odstąpienia od jej wymierzenia w razie przekroczenia granicy stanu wyższej konieczności. To wyłączenie odnosi się jednak tylko do przypadków, o których mowa w art. 26 § 2, tzn. gdy dobro, które ma być poświęcone ma równą wartość lub nawet wartość większą niż dobro ratowane, ograniczenie nie dotyczy stanu wyższej konieczności wyłączającej bezprawność.
Przekroczenie granic stanu wyższej konieczności jest przestępstwem (skutki, które z tego mogą wynikać) i sąd może w takiej sytuacji:
- ukarać sprawcę w granicach ustawowego zagrożenia,
- nadzwyczajnie karę złagodzić,
- od wymierzenia kary odstąpić.
KOLIZJA OBOWIĄZKÓW – art. 26 § 5 [Art. 26 § 5. Przepisy § 1-3 stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy z ciążących na sprawcy obowiązków tylko jeden może być spełniony.]
Okoliczność, która również wyłącza odpowiedzialność karną. Chodzi o sytuację, gdy na osobie zobowiązanej do uchylenia niebezpieczeństwa ciążą obowiązki, z których tylko jeden może być spełniony, np. matka ratuje tylko jedno z topiących się dzieci, bo nie jest w stanie uratować jednocześnie obydwu. Wg prof. Zolla – w przypadku dóbr o równej wartości należy wykonać obowiązek względem tego dobra, którego szanse uratowania są większe.
Art. 26 § 5 określa jedynie, że w takiej sytuacji mają zastosowanie przepisy o stanie wyższej konieczności. Kodeks karny nie podejmuje się rozstrzygać kogo w przypadku takiej kolizyjnej sytuacji należy ratować.
Stanu wyższej konieczności nie można stosować, gdy jakaś ustawa bezpośrednio zabrania zachowania, np. tortury.
NIEPOCZYTALNOŚĆ – art. 31 [Art. 31. § 1. Nie popełnia przestępstwa, kto, z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych, nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem.
§ 2. Jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.
§ 3. Przepisów § 1 i 2 nie stosuje się, gdy sprawca wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć.]
Jest to okoliczność wyłączająca winę, kontratyp.
Niepoczytalność jest definiowana w art. 31 KK. Zawsze, gdy zachodzą uzasadnione podejrzenia dotyczące poczytalności sprawcy, należy zgodnie z przepisami kodeksu postępowania karnego /KPK/ przeprowadzić odpowiednie badania. Muszą być one zrobione przez dwóch lekarzy biegłych psychiatrów. Niekiedy te badania połączone są z obserwacją w zamkniętym szpitalu psychiatrycznym.
Należy ustalić poczytalność lub niepoczytalność sprawcy w chwili popełnienia czynu.
Kodeks w art.31 definiuje pojęcie niepoczytalności przyjmując w ten sposób domniemanie poczytalności sprawcy w chwili popełnienia czynu.
Definicja niepoczytalności zawarta w art. 31, jest definicją psychiatryczno – psychologiczną, ma mieszany charakter, tzn. że wymienia się w tej definicji z jednej strony przyczyny i źródła niepoczytalności, a z drugiej strony podaje się skutki wynikające z tych przyczyn. Niepoczytalność należy ustalić w stosunku do czasu popełnienia czynu, co w przypadku czynów trwających dłużej może komplikować ustalenie stanu zdrowia psychicznego sprawcy, gdyż w czasie 1 czynu może on być osobą poczytalną i niepoczytalną. Przyjęto jako rozwiązanie zasadę, że decyduje stan zdrowia w końcowej fazie czynu.
Przyczyny niepoczytalności wymienione w ustawie:
1. choroba psychiczna | mają medyczne
2. upośledzenie umysłowe | uzasadnienie
3. inne zakłócenia czynności psychicznych
Choroba psychiczna – to zaburzenie psychiczne przejawiające się zmianami chorobowymi w zakresie świadomości, myślenia, woli i uczuć. Choroby o podkładzie organicznym –np. otępienie starcze, miażdżycowe- lub nieorganicznym czyli psychozy czynnościowe (schizofrenia, parafrenia, paranoja, cyklofrenia)
Upośledzenie umysłowe – to zahamowany lub niepełny rozwój umysłowy wyrażający się w upośledzeniu związanym ze zdolnościami poznawczymi, mową, umiejętnościami społecznymi. Upośledzenie może występować w różnym nasileniu – można dokonywać pomiaru stopnia upośledzenia przy pomocy wystandaryzowanych testów. Może mieć charakter wrodzony (niedorozwój umysłowy) lub nabyty (np. w skutek wypadku).
Inne zakłócenia czynności psychicznych – na ogół mieszczą się tu przyczyny o charakterze niemedycznym i mogą do nich należeć: odurzenie senne, hipnoza, stany pośpiączkowe, okres dojrzewania płciowego, skrajne przemęczenie, ekstremalny stres, zatrucie lekami, silne afekty, ciąża, pewne bóle ekstremalne.
Uznanie za osobę niepoczytalną ma miejsce wtedy, gdy wystąpi jeden z dwóch skutków:
1. niemożność rozpoznania znaczenia czynu
...
Caitleen