Wyrok
z dnia 18 stycznia 2006 r.
Trybunał Konstytucyjny
K 21/05
Art. 65 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908, Nr 175, poz. 1462, Nr 179, poz. 1486 i Nr 180, poz. 1494 i 1497) w części obejmującej wyraz "zgromadzenia" jest niezgodny z art. 57 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Ponadto postanawia:
na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638, z 2001 r. Nr 98, poz. 1070 oraz z 2005 r. Nr 169, poz. 1417) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie ze względu na zbędność orzekania.
OTK-A 2006/1/4
182442
Dz.U.05.108.908: art. 65
Dz.U.97.78.483: art. 57
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Ewa Łętowska - przewodniczący, Jerzy Ciemniewski, Marian Grzybowski, Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska, Mirosław Wyrzykowski - sprawozdawca,
protokolant: Grażyna Szałygo.
Po rozpoznaniu, z udziałem wnioskodawcy oraz Sejmu i Prokuratora Generalnego, na rozprawie w dniu 18 stycznia 2006 r., wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o zbadanie zgodności:
1) art. 65 w związku z art. 65a ust. 2 i 3 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze zm.) w zakresie, w jakim uzależnia zorganizowanie zgromadzenia od uzyskania zezwolenia na jego przeprowadzenie, z art. 57 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji,
2) art. 65a ust. 3 pkt 9 ustawy powołanej w punkcie 1 z art. 2 i art. 57 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji,
orzeka:
I
Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) oraz art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz. U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147) Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o stwierdzenie niezgodności:
1) art. 65 w związku z art. 65a ust. 2 i 3 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908; dalej: prawo o ruchu drogowym) w zakresie, w jakim uzależnia zorganizowanie zgromadzenia od uzyskania zezwolenia na jego przeprowadzenie, z art. 57 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji,
2) art. 65a ust. 3 pkt 9 ustawy wymienionej w punkcie 1 z art. 2 i art. 57 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.
1.1. W uzasadnieniu RPO stwierdził, że zgodnie z art. 65 prawa o ruchu drogowym zawody sportowe, rajdy, wyścigi, zgromadzenia i inne imprezy, które powodują utrudnienia w ruchu lub wymagają korzystania z drogi w sposób szczególny, mogą odbywać się pod warunkiem zapewnienia bezpieczeństwa i porządku podczas trwania imprezy oraz uzyskania zezwolenia na jej przeprowadzenie. Organizator imprezy jest obowiązany zapewnić bezpieczeństwo osobom obecnym na imprezie oraz porządek podczas trwania imprezy (art. 65a ust. 1 prawa o ruchu drogowym). W związku z tym generalnym obowiązkiem przepisy prawa o ruchu drogowym (art. 65a ust. 2 i 3) nakładają na organizatora imprezy (w tym także na organizatora zgromadzenia) szereg obowiązków o charakterze szczegółowym, które zostały wymienione w dziewiętnastu punktach. Jednym z takich obowiązków jest wymóg opracowania, na polecenie organu zarządzającego ruchem na drodze, projektu organizacji ruchu w uzgodnieniu z Policją (art. 65a ust. 3 pkt 9 prawa o ruchu drogowym). Organ wydający zezwolenie na zgromadzenie odmawia jego wydania w razie niedopełnienia tego obowiązku (art. 65c pkt 1 prawa o ruchu drogowym).
Zgodnie z art. 65b ust. 1 prawa o ruchu drogowym zezwolenie w omawianym zakresie wydaje w drodze decyzji administracyjnej, na pisemny wniosek organizatora imprezy, złożony co najmniej na 30 dni przed planowanym terminem jej rozpoczęcia, organ zarządzający ruchem na drodze. Organ ten w myśl art. 65b ust. 5 prawa o ruchu drogowym wydaje zezwolenie po:
1) zasięgnięciu opinii właściwego ze względu na miejsce imprezy komendanta wojewódzkiego Policji, a w przypadku imprezy odbywającej się na drogach w strefie nadgranicznej albo na drogach przebiegających lub przyległych do terenów będących w zarządzie jednostek organizacyjnych podporządkowanych lub nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej - odpowiednio właściwego komendanta oddziału Straży Granicznej lub komendanta jednostki Żandarmerii Wojskowej; opinię doręcza się organowi, który o nią wystąpił w terminie 14 dni od dnia wystąpienia;
2) uzgodnieniu zakresu ograniczenia ruchu i wynikających stąd warunków przeprowadzenia imprezy z organami zarządzającymi ruchem na drogach, na których ma się odbyć impreza.
Decyzję o wydaniu lub odmowie wydania zezwolenia na odbycie imprezy wydaje się co najmniej na 7 dni przed planowanym terminem rozpoczęcia imprezy (art. 65e prawa o ruchu drogowym). Należy jednak wskazać, że obowiązek uzyskania w tym trybie zezwolenia nie dotyczy procesji, pielgrzymek i innych imprez o charakterze religijnym, które odbywają się na drogach, a także konduktów pogrzebowych, które poruszają się po drogach stosownie do miejscowego zwyczaju (art. 65h ust. 1 i 2 prawa o ruchu drogowym).
1.2. Z powołanych powyżej przepisów prawa o ruchu drogowym wynika, że zgromadzenia, które powodują utrudnienia w ruchu lub wymagają korzystania z drogi w sposób szczególny, mogą odbywać się pod warunkiem zapewnienia bezpieczeństwa i porządku podczas trwania zgromadzenia oraz uzyskania zezwolenia na przeprowadzenie zgromadzenia. W związku z tym każde zgromadzenie, które powoduje utrudnienia w ruchu lub wymaga korzystania z drogi w sposób szczególny wymaga uzyskania stosownego zezwolenia na przeprowadzenie zgromadzenia. Nie w każdym natomiast przypadku zgłoszenia zamiaru przeprowadzenia zgromadzenia jego organizator jest zobowiązany opracować projekt organizacji ruchu, lecz tylko wówczas, gdy organ zarządzający ruchem wyda w tym zakresie stosowne polecenie.
1.3. Stosownie do art. 57 Konstytucji każdemu zapewnia się wolność organizowania pokojowych zgromadzeń i uczestniczenia w nich. Ograniczenia tej wolności może określać ustawa. W myśl zaś art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 5 lipca 1990 r. - Prawo o zgromadzeniach (Dz. U. Nr 51, poz. 297 ze zm.; dalej: prawo o zgromadzeniach) zgromadzeniem jest zgrupowanie co najmniej 15 osób, zwołane w celu wspólnych obrad lub w celu wspólnego wyrażenia stanowiska. Natomiast zgodnie z art. 2 prawa o zgromadzeniach, który na poziomie ustawy wprowadza ograniczenia w korzystaniu z wolności zgromadzeń, wolność zgromadzenia się podlega ograniczeniom przewidzianym jedynie przez ustawy, niezbędnym do ochrony bezpieczeństwa państwowego lub porządku publicznego oraz ochrony zdrowia lub moralności publicznej albo praw i wolności innych osób, a także ochrony Pomników Zagłady w rozumieniu ustawy z dnia 7 maja 1999 r. o ochronie terenów byłych hitlerowskich obozów zagłady (Dz. U. Nr 41, poz. 412).
Prawo o zgromadzeniach, wychodząc ze słusznego założenia, że system koncesyjny w sensie formalnym przekształca wolność w prawo ubiegania się o zezwolenie, przewiduje system zgłoszeń. Mianowicie zgromadzenia organizowane na otwartej przestrzeni dostępnej dla nieokreślonych imiennie osób wymagają uprzedniego zawiadomienia organu gminy właściwego ze względu na miejsce zgromadzenia (art. 6 ust. 1 prawa o zgromadzeniach).
Organizator zgromadzenia publicznego zawiadamia organ gminy w taki sposób, aby wiadomość o zgromadzeniu dotarła nie później niż na 3 dni, a najwcześniej 30 dni przed datą zgromadzenia (art. 7 ust. 1 prawa o zgromadzeniach). Art. 8 prawa o zgromadzeniach wymienia przypadki, w których organ gminy zakazuje zgromadzenia.
1.4. Przedstawione regulacje prawne wskazują, że prawo o ruchu drogowym zawiera przepisy szczególne, w istotny sposób ograniczające konstytucyjną wolność organizowania pokojowych zgromadzeń. Co istotne, przepisy te w przypadku zgromadzeń publicznych organizowanych na drogach przekształcają wolność organizowania zgromadzeń publicznych wynikającą z prawa o zgromadzeniach i opartą o system rejestracyjny w system koncesyjny, czego wyrazem jest konieczność uzyskania zezwolenia na zorganizowanie zgromadzenia.
Zezwolenie zaś jest wydawane jedynie po spełnieniu przez organizatora szeregu szczegółowych obowiązków określonych w art. 65a ust. 2 i 3 prawa o ruchu drogowym. Zgromadzenia korzystające z silnych gwarancji konstytucyjnych i będące zbiorową formą wyrażania poglądów (art. 54 ust. 1 Konstytucji) zostały potraktowane przez ustawodawcę w ten sam sposób jak przedsięwzięcia sportowe i komercyjne (zawody sportowe, wyścigi i rajdy, itp.). Tak więc sfera wolności, której istotą jest obowiązek władzy powstrzymania się od ingerencji, przekształcona zostaje w praktyce w prawo, którego realizacja może być reglamentowana w sposób naruszający jego istotę.
1.5. Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich koncesjonowanie przez przepisy prawa o ruchu drogowym wolności konstytucyjnej określonej w art. 57 Konstytucji wymaga rozważenia przede wszystkim z punktu widzenia zgodności z tym wzorcem konstytucyjnym. Nie sposób jednak nie zauważyć, że w przeszłości sprawa ta była już przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 28 czerwca 2000 r. (sygn. K. 34/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 142) orzekł, że art. 65 ust. 1, 2, 4 i 5 ustawy - Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. Nr 98, poz. 602 ze zm.) nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3, art. 57 i 59 ust. 3 Konstytucji i nie jest niezgodny z art. 2 i art. 21 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz z art. 1 i 11 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Dla przypomnienia art. 65 ust. 1 prawa o ruchu drogowym poddany wówczas kontroli Trybunału Konstytucyjnego zawierał następujące brzmienie: "Zawody sportowe, rajdy, wyścigi, zgromadzenia i inne imprezy, które powodują utrudnienia w ruchu lub wymagają korzystania z drogi w sposób szczególny, mogą odbywać się pod warunkiem uzyskania zezwolenia. Zezwolenie wydaje organ zarządzający ruchem na drodze, właściwy ze względu na miejsce rozpoczęcia imprezy".
1.6. Jeśli chodzi zatem o istotę problemu, tj. obowiązek uzyskania zezwolenia przez organizatora zgromadzenia, to kontrolowany w przeszłości przez Trybunał Konstytucyjny przepis odpowiada obecnemu brzmieniu art. 65 prawa o ruchu drogowym. Nie można jednak w omawianym zakresie odwołać się do zasady ne bis in idem. Art. 65 prawa o ruchu drogowym otrzymał bowiem nowe brzmienie ustawą z dnia 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy - Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. Nr 149, poz. 1451), a więc już po wydaniu orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny. Ważniejszy jest jednak nie sam formalny brak przeszkód do orzekania w sprawie przez Trybunał Konstytucyjny, lecz to, że ustawa z 23 lipca 2003 r., utrzymując zasadę zezwolenia na zgromadzenie, które powoduje utrudnienia w ruchu lub wymaga korzystania z drogi w sposób szczególny, nałożyła na organizatora zgromadzenia cały szereg obowiązków (art. 65a ust. 2 i 3 prawa o ruchu drogowym), a niespełnienie któregokolwiek z nich skutkuje odmową wydania zezwolenia.
Ponadto z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2000 r. wynika, że stanowisko Trybunału w omawianym zakresie było przede wszystkim zdeterminowane tym, że wnioskodawcy "(...) nie wykazali, że ustawodawca, regulując wolność zgromadzeń, wykroczył poza zakres swobody regulacyjnej określonej w konstytucji, i nie obalili domniemania konstytucyjności ustawy (...)". Stanowisko to więc zostało oparte na tym, że wnioskodawcy nie przeprowadzili skutecznego dowodu pozwalającego na przełamanie domniemania konstytucyjności kwestionowanych przepisów.
W tych okolicznościach, a zwłaszcza z uwagi na to, że obecnie obowiązujące przepisy art. 65a ust. 2 i 3 prawa o ruchu drogowym przewidują, że zezwolenie na zgromadzenie zostanie udzielone po spełnieniu przez jego organizatora 19 trudnych warunków o charakterze administracyjnym - w ocenie RPO - zasadny jest powrót do problemu konstytucyjności udzielania tych zezwoleń.
1.7. Zostało wskazane, że art. 65 prawa o ruchu drogowym w zakresie, w jakim dotyczy zgromadzeń, łączy wolność konstytucyjną z systemem wniosków o zezwolenie. Tymczasem ustawodawca co do zasady nie powinien regulować korzystania z wolności w formie zezwoleń, lecz jedynie powinien ustanawiać zakazy i nakazy.
Zasada niekoncesjonowania zgromadzeń znajduje swój prawidłowy wyraz w przepisach prawa o zgromadzeniach. Wbrew tej zasadzie ustawodawca zdecydował się, czemu dał wyraz w treści art. 65 prawa o ruchu drogowym, na koncesjonowanie zgromadzeń przeprowadzanych na drogach. Oznacza to w istocie poddanie w tym zakresie zgromadzeń bardziej restryktywnej kontroli administracyjnej. Okoliczność ta sama w sobie nie oznacza jeszcze, że doszło do niedopuszczalnego naruszenia konstytucyjnej wolności. Ma ona jednak znaczenie z punktu widzenia tego, czy decydując się na system zezwoleń, ustawodawca nie nałożył tą decyzją legislacyjną nadmiernych ciężarów na organizatorów zgromadzeń, które to ciężary utrudnią w stopniu zasadniczym, a w niektórych przypadkach uniemożliwią korzystanie z konstytucyjnej wolności. Stąd też dalsze rozważania w tym zakresie powinny dotyczyć dopuszczalnych przesłanek i trybu ograniczenia wolności, a nie samego faktu jej istnienia.
1.8. Zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.
Na wstępie trzeba stwierdzić, że w interesującym zakresie została spełniona formalna przesłanka ograniczenia konstytucyjnej wolności w postaci ustawowej formy ograniczenia.
Ponadto skoro zezwolenie jest wymagane z uwagi na utrudnienia w ruchu lub z uwagi na korzystanie z drogi w sposób szczególny, należy przyjąć, że została spełniona materialna przesłanka ograniczenia wolności. Ograniczenie to zostało bowiem wprowadzone ze względu na potrzebę ochrony porządku publicznego na drogach. Usprawiedliwienia dla wprowadzenia tego typu ograniczenia można poszukiwać również w art. 52 ust. 1 Konstytucji gwarantującym każdemu, a więc także uczestnikom ruchu drogowego, wolność poruszania się po terytorium Polski. Niewątpliwie organizacja zgromadzenia, powodująca utrudnienia w ruchu lub wymagająca korzystania z drogi w sposób szczególny, może prowadzić do ograniczenia wolności poruszania się drogami innych ich użytkowników. Nie wystarcza to jednak jeszcze, aby wprowadzone w tym zakresie ograniczenia w korzystaniu z konstytucyjnej wolności uznać za dopuszczalne.
Stosownie do art. 31 ust. 3 Konstytucji ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnej wolności mogą być ustanawiane tylko wtedy, gdy są "konieczne w demokratycznym państwie". Kryterium konieczności jest zaś w tym przypadku tożsame z zasadą proporcjonalności. Oznacza ono obowiązek ustawodawcy wyboru najmniej uciążliwego środka. Jeżeli zatem ten sam cel jest możliwy do osiągnięcia przy zastosowaniu innych środków, nakładających mniejsze ograniczenia na wolności konstytucyjne, to zastosowanie przez ustawodawcę środków bardziej uciążliwych wykracza poza to, co jest konieczne w rozumieniu art. 31 ust. 3 Konstytucji (por. m.in. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 26 kwietnia 1999 r., sygn. K 33/98, OTK ZU nr 4/1999, poz. 71; 11 maja 1999 r., sygn. K 13/98, OTK ZU nr 4/1999, poz. 74). Stąd też art. 65 prawa o ruchu drogowym w zakresie, w jakim dotyczy zgromadzeń, powinien zostać poddany testowi na okoliczność, czy wprowadzone ograniczenie wolności odpowiada zasadzie proporcjonalności.
1.9. Analizując wprowadzone w interesującym zakresie ograniczenie z punktu widzenia zasady proporcjonalności, trzeba zwrócić uwagę na to, że przepisy prawa o ruchu drogowym regulują kwestię poruszania się po drogach kolumn pieszych. Zasady ruchu kolumn pieszych po jezdni zostały szczegółowo uregulowane w przepisach art. 12 prawa o ruchu drogowym. Przepisy te określają m.in. dopuszczalną liczbę pieszych idących jezdnią w kolumnie obok siebie, długość kolumny oraz odległość między kolumnami, zasady przemarszu w warunkach ograniczonej widoczności.
1.10. Z kolei z art. 65h ust. 1 prawa o ruchu drogowym wynika, że obowiązek uzyskania zezwolenia nie dotyczy procesji, pielgrzymek i innych imprez o charakterze religijnym, które odbywają się na drogach, pomimo że powodują one utrudnienia w ruchu lub wymagają korzystania z drogi w sposób szczególny. Procesje, pielgrzymki i inne imprezy o charakterze religijnym odbywają się w tym przypadku na zasadach określonych w przepisach regulujących stosunek poszczególnych kościołów do państwa. Przykładowo należy wskazać, że stosownie do art. 8 ust. 4 Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską podpisanego w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. (Dz. U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318) sprawowanie kultu publicznego, m.in. na drogach, nie wymaga zezwolenia władz państwowych, chyba że odpowiednie przepisy prawa polskiego stanowią inaczej, w szczególności ze względu na bezpieczeństwo i porządek publiczny. W konsekwencji zgodnie z art. 15 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154 ze zm.) publiczne sprawowanie kultu na drogach, placach publicznych oraz w pomieszczeniach użyteczności publicznej podlega jedynie uzgodnieniu z właściwym organem sprawującym zarząd lub upoważnionym do dysponowania nimi. W świetle zaś art. 13 ustawy z dnia 4 lipca 1991 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz. U. Nr 66, poz. 287 ze zm.) trasa i czas procesji lub pielgrzymki na drogach publicznych podlegają uzgodnieniu, w zakresie bezpieczeństwa ruchu drogowego, z właściwymi organami administracji rządowej lub samorządowej. Analogicznie z treści art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 97, poz. 481 ze zm.) wynika, że organizowanie imprez o charakterze religijnym na drogach publicznych wymaga uzgodnienia, w zakresie bezpieczeństwa ruchu drogowego, z właściwymi organami administracji rządowej lub samorządowej.
W przypadku zgromadzeń o charakterze religijnym ustawodawca uznał zatem, że nie jest konieczne, z uwagi na potrzebę zapewnienia porządku publicznego na drogach, wprowadzenie systemu koncesjonowania owych zgromadzeń. Rozwiązanie to w sposób oczywisty zasługuje na aprobatę, a jego fundamentem jest reguła, że ograniczenia w korzystaniu z konstytucyjnych wolności są wyjątkiem (por. też w tym zakresie art. 53 ust. 5 Konstytucji). Jednakże na tym tle pojawia się kwestia niesymetryczności rozwiązań prawnych w zakresie ochrony wolności konstytucyjnych wówczas, gdy realizacja tych wolności łączy się z korzystaniem z dróg. W przypadku bowiem innych zgromadzeń niż zgromadzenia religijne ustawodawca przyjął, że ze względu na potrzebę ochrony porządku publicznego należy zastosować system koncesjonowania wolności.
1.11. W ocenie RPO powołane przykłady dotyczące zgromadzeń religijnych, a także powołane przepisy prawa o ruchu drogowym dotyczące poruszania się po drogach kolumn pieszych wskazują na to, że zastosowanie w tym zakresie reglamentacji w korzystaniu z konstytucyjnej wolności nie było konieczne. Z powodzeniem bowiem bezpieczeństwo ruchu drogowego jest chronione za pomocą uzgodnień dokonywanych pomiędzy organizatorami imprez a właściwymi organami administracji publicznej. O ile w stosunku do wymienionych w art. 65 prawa o ruchu drogowym zawodów sportowych, rajdów, wyścigów (a więc imprez w przeważającej części o charakterze komercyjnym) nakładanie kazuistycznych obowiązków określonych w art. 65a ust. 2 i 3 prawa o ruchu drogowym znajduje uzasadnienie, choćby ze względu na nieporównanie większe zagrożenia dla innych uczestników ruchu drogowego, to nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zgromadzeń publicznych. Obowiązek spełnienia 19 warunków, od kt...
nika77777777