Wybrane definicje
Anizotropia jest cechą ośrodka (ciała), polegającą na zależności niektórych jego właściwości
(mechanicznych, elektrycznych, optycznych) od kierunku, w którym tę właściwość się bada. Ciała
wykazujące anizotropię jednych właściwości, np. sprężystych, mogą nie wykazywać anizotropii
innych właściwości, np. optycznych.
Gęstość jest stosunkiem masy materiału do jego objętości i ma ona miano kg/m3.
Granica plastyczności wyznaczana jest przez charakterystyczną siłę na wykresie rozciągania,
wywołującą początek znacznych odkształceń trwałych, co można jednoznacznie wyznaczyć dla stali
niskowęglowych, dla których występuje górna i dolna granica plastyczności. Dla innych metali
wyznacza się umowną granicę plastyczności, która odpowiada umownemu odchyleniu przebiegu
krzywej rzeczywistej rozciągania od prostoliniowości. Wartość granicy plastyczności jest ilorazem
charakterystycznej siły i powierzchni przekroju początkowego próbki. Ma ona miano Pa – skrót od
Pascal.
Hartowanie stali jest procesem, podczas którego jest ona nagrzewana do odpowiednio
wysokiej temperatury, a potem szybko studzona, aby uzyskać drobnoziarnistą strukturę. Hartowanie
powoduje m.in. zwiększenie wytrzymałości stali, jej twardości i odporności na ścieranie, ale obniżenie
ciągliwości.
Histereza jest miarą pochłaniania energii zarówno mechanicznej jak i elektrycznej. Wyraża
się ją zwykle w procentach.
Materiały z gradientem właściwości charakteryzują się tym, że ich struktura fazowa lub
udział armatury wzmacniającej (włókien, prętów lub cząstek) zmienia się na przekroju, w wyniku
czego uzyskuje się odpowiednią zmianę właściwości.
Moduł sprężystości (zwany też modułem Younga) jest równy tangensowi kąta nachylenia
krzywej wydłużenia względnego próbki w funkcji naprężenia podczas rozciągania. Wyznacza się go z
prostoliniowego odcinka tej krzywej przed początkiem odkształcenia plastycznego. Ma on miano Pa.
Napięcie powierzchniowe charakteryzuje m.in. zdolność do rozpływania się cieczy po
powierzchni ciała stałego, a tym samym jego zwilżania. Zależy ono od temperatury oraz składu cieczy
i ma miano N/m (N skrót od Newton).
Naprężenie jest stosunkiem siły do przekroju poprzecznego. Ma ono miano Pa.
Odkształcenie materiału ma kilka składowych. W materiałach metalowych odkształcenie
całkowite składa się z plastycznego i sprężystego. W polimerach występuje jeszcze odkształcenie
wysokoelastyczne, które w elastomerach osiąga czasem kilkaset procent.
Odpuszczanie (wyżarzanie odpuszczające) jest obróbką cieplną polegającą na nagrzaniu
przedmiotów stalowych uprzednio zahartowanych do określonej temperatury zależnej od pożądanego
efektu, wygrzaniu w tej temperaturze, a następnie ochłodzeniu. Obniża ono naprężenia wewnętrzne.
5
Pełzanie jest zjawiskiem powolnego plastycznego odkształcania się materiałów pod wpływem
długotrwałych obciążeń. Zachodzi ono szczególnie wyraźnie w podwyższonej temperaturze.
Plastyczność jest zdolnością ciał stałych do nieodwracalnej zmiany kształtu pod działaniem
zewnętrznej siły przykładanej w stosunkowo krótkim czasie.
Sieciowanie polimeru (w przypadku kauczuków zwane wulkanizacją) jest procesem
chemicznym, który powoduje powstawanie mostków pomiędzy sąsiednimi makrocząsteczkami.
Powoduje to przekształcenie materiału plastycznego w materiał sprężysty, tj. nie podlegający
odkształceniu plastycznemu pod działaniem naprężenia. W przypadku żywic towarzyszy temu
utwardzenie.
Sprężystość jest właściwością polegającą na zdolności odkształcanego ciała stałego do
powrotu do jego pierwotnej formy po zniknięciu sił powodujących odkształcenie.
Trwałość jest czasem lub ilością cykli naprężenia do zniszczenia materiału. Zależy ona m.in.
od przykładanego naprężenia, temperatury użytkowania (badania) oraz od korozyjności środowiska.
Twardość jest właściwością ciała stałego określaną za pomocą oporu, jaki ono stawia, gdy
wciska się w jego powierzchnię wgłębnik z bardzo twardego materiału z końcówką (zależnie od
właściwości badanego ciała i użytej metody) stożka, igły, piramidki lub kulki. Stosuje się dwie miary
twardości. W przypadku metali i polimerów termoplastycznych rejestruje się odkształcenie trwałe, tj.
plastyczne. Stosunek siły działającej na wgłębnik do powierzchni powstałego odcisku jest miarą
twardości (miano Pa). W przypadku elastomerów miarą twardości jest głębokość pogrążenia
wgłębnika w badaną próbkę wyrażona w jednostkach skali aparatu pomiarowego.
Udarność charakteryzuje odporność materiału na obciążenia dynamiczne. Mierzy się ją przy
pomocy młotów wahadłowych różnej konstrukcji. Miarą udarności jest ilość energii zużytej na
odkształcenie i zniszczenie próbki, może być ona odniesiona do jej początkowego przekroju. Dlatego
ma miano J (J skrót od Joul) lub J/m2.
Współczynnik tarcia jest to stosunek siły działającej stycznie do płaszczyzny (siły tarcia), po
której przesuwa się próbkę do siły normalnej, tj. dociskającej próbkę do tej płaszczyzny. Jest to
wielkość niemianowana.
Wytrzymałość dynamiczna na rozciąganie jest to stosunek siły dynamicznej powodującej
zniszczenie materiału do powierzchni początkowego przekroju poprzecznego próbki, czyli ma
wartość naprężenia (miano Pa). Jest to wielkość skorelowana z udarnością.
Wytrzymałość statyczna zwana wytrzymałością (bez przymiotnika) jest to stosunek siły
statycznej, która powoduje rozerwanie lub plastyczne odkształcenie próbki do powierzchni jej
początkowego przekroju poprzecznego i ma miano naprężenia (Pa). W przypadku włókien, nitek i
linek, dla których trudno wyznaczyć powierzchnię przekroju poprzecznego, pod wytrzymałością
rozumie się siłę zrywającą (miano N). W zależności od kierunku działania sił wyróżnia się
wytrzymałość na rozciąganie i ściskanie.
6
Zmęczenie materiału jest zjawiskiem polegającym na obniżaniu się jego wytrzymałości pod
wpływem długotrwałych obciążeń okresowo zmiennych, pomimo, że obciążenia te nie przekraczają
granicy plastyczności. Zmęczenie materiału jest spowodowane kumulowaniem defektów
strukturalnych w efekcie wielokrotnego przykładania obciążeń mechanicznych. Granicą zmęczenia,
zwaną również wytrzymałością zmęczeniową trwałą lub nieograniczoną, jest największa wartość
naprężenia zmiennego, która przy nieograniczonej liczbie cykli tego obciążenia nie powoduje
pęknięcia próbki.
6. Co to jest hartowanie stali?
(a) Nagrzewanie a potem szybkie studzenie, aby uzyskać drobnoziarnistą strukturę (X)
Komentarz: Tak, powoduje ono m.in. zwiększenie wytrzymałości stali, jej twardości i odporności na
ścieranie, ale obniża jej ciągliwość.
10
(b) Nagrzewanie a potem wolne chłodzenie, aby zmniejszyć naprężenia wewnętrzne ( )
Komentarz: Nie. Taki proces, zwany odpuszczaniem (wyżarzaniem odpuszczającym) jest obróbką
cieplną polegającą na nagrzaniu przedmiotów stalowych uprzednio zahartowanych do określonej
temperatury zależnej od pożądanego efektu, wygrzaniu w tej temperaturze, a następnie ochłodzeniu.
Obniża on naprężenia wewnętrzne, co stabilizuje rozmiary wyrobów stalowych w czasie, ale obniża
wytrzymałość, gdyż kryształy (ziarno) w stali zwiększają swe rozmiary, co zwiększa koncentrację
naprężeń na granicy faz.
(c) Nagrzewanie i studzenie w ciekłym azocie ( )
Komentarz: Nie. Taki proces uniemożliwia krystalizację stali. Dlatego materiał ma zupełnie inne
właściwości niż typowa stal będąca materiałem prawie krystalicznym.
(d) Bardzo długie nagrzewanie w temperaturze powyżej 800°C ( )
Komentarz: Nie. Taki proces powoduje znaczny wzrost ziaren i odwęglanie stali (utlenianie węgla do
CO2, który to gaz ulatnia się), co z kolei obniża wytrzymałość i twardość, ale zwiększa ciągliwość
stali.
7. Co to jest brąz?
(a) Stop żelaza z aluminium ( )
Komentarz: Nie. Taki stop nie ma praktycznego znaczenia w technice.
(b) Stop miedzi i cyny (X)
Komentarz: Tak. Brąz jest zazwyczaj stopem miedzi z 9-11% cyny. Może on zawierać też różnorodne
modyfikatory (dodatki stopowe) poprawiające określone jego właściwości użytkowe. Brąz berylowy
stosowany jest m.in. na panewki łożysk ślizgowych. Z brązu łatwo odlewa się złożone kształty, np.
rzeźby i dzwony. Odmianami tego materiału są brązy cynowo-cynkowe, ołowiowe i krzemowe. Te dwa
ostatnie nie zawierają cyny.
(c) Stop miedzi i cynku ( )
Komentarz: Nie, to jest mosiądz. Łatwo z niego odlewa się złożone kształty. Stosuje się go
powszechnie na armaturę do instalacji centralnego ogrzewania, gdyż nie powoduje korozji
elektrolitycznej w kontakcie z miedzią używaną na rury, a ma większą od miedzi wytrzymałość.
(d) Stop aluminium i cynku ( )
Komentarz: Nie, ten stop nazywa się cynkalem. Łatwo z niego odlewa się złożone kształty, np. figurek.
Pod nazwą cynkal występuje też jedna z odmian farb antykorozyjnych nakładanych na stal, cynk oraz
rdzę.
11. Czego miarą jest napięcie powierzchniowe?
(a) Zdolności do zwilżania (X)
Komentarz: Tak, czyli zdolności do rozpływania się cieczy na powierzchni ciała stałego, co jest
pierwszym etapem nieodzownym do uzyskania dobrego i równomiernego kontaktu między nimi.
Decyduje to m.in. o jakości sklejenia czy też trwałości połączenia lakieru oraz kleju z podłożem.
(b) Wytrzymałości powierzchniowa ( )
Komentarz: Nie. Taka wytrzymałość nie istnieje.
(c) Siły przeciwstawiającej się przesunięciu ( )
Komentarz: Nie, bo to współczynnik tarcia jest proporcjonalny do siły przeciwstawiającej się
przesunięciu, a nie napięcie powierzchniowe, chociaż wielkości to w przypadku zwilżonych
powierzchni są ze sobą związane.
(d) Lokalnego odkształcenia ( )
Komentarz: Nie, bo miarą lokalnego odkształcenia materiału pod działaniem nacisku na jego
powierzchnię, a wywieranego przez inne bardzo twarde ciało w postaci (zależnie od właściwości
badanego materiału i użytej metody) stożka, igły, piramidki lub kulki jest twardość.
17. Co to jest stal?
Komentarz: Nie, stal jest stopem żelaza i węgla. Stop żelaza z aluminium nie ma znaczenia w praktyce
inżynierskiej, gdyż ma niski poziom właściwości użytkowych.
(b) Stop miedzi i cyny ( )
Komentarz: Nie, taki stop nazywa się brązem.
(c) Stop żelaza i węgla (powyżej 2%) ( )
Komentarz: Nie, taki stop nazywa się żeliwem.
(d) Stop żelaza i węgla (poniżej 2%) (X)
Komentarz: Tak, odpowiedź prawidłowa. Stal może zawierać też modyfikatory (dodatki stopowe, np.
krzem ułatwiający odlewanie cienkich ścianek czy chrom zwiększający odporność na działanie
kwasów a także nikiel, mangan, wolfram, kobalt), które poprawiają określone jej właściwości
użytkowe. Takie stale nazywamy stopowymi.
18. Jakie zmiany powoduje hartowanie stali?
(a) Zwiększenie wydłużenia przy zerwaniu ( )
Komentarz: Nie, nagrzewanie a potem szybkie studzenie stali nadaje jej drobnoziarnistą strukturę
krystaliczną, co powoduje m.in. zwiększenie wytrzymałości i odporności na ścieranie oraz zmniejsza
wydłużenie przy zerwaniu.
(b) Zwiększenie wytrzymałości (X)
16
Komentarz: Tak, odpowiedź prawidłowa, to jest najważniejszy obok wzrostu twardości efekt
hartowania. Proces ten zmniejsza rozmiary ziaren i zmniejsza ich rozrzut poprawiający rozkład
naprężeń między nimi, co decyduje o właściwościach wytrzymałościowych stali.
(c) Zmniejszenie wytrzymałości ( )
Komentarz: Nie, jest akurat na odwrót. Proces ten zmniejsza rozmiary ziaren i ujednorodnia ich
rozmiary, co poprawia rozkład naprężeń miedzy nimi, a skutkiem tego jest zwiększenie wytrzymałości.
(d) Poprawę właściwości ślizgowych ( )
Komentarz: Nie, hartowanie zmniejsza wprawdzie intensywność ścierania stali, ale to nie jest
równoznaczne ze zmniejszeniem współczynnika tarcia, szczególnie w początkowym okresie
użytkowania wyrobów. Podczas dłuższej eksploatacji, gdy powierzchnia wyrobu ulega zużyciu to
współczynnik tarcia wzrasta. Proces ten zachodzi jednak wolniej niż w przypadku stali nie
hartowanej, ale to nie jest najważniejsza cecha osiągnięta w wyniku hartowania.
22. Czego miarą jest wytrzymałość na rozciąganie?
(a) Statycznej siły odniesionej do pierwotnego przekroju poprzecznego, przy której badana
próbka pęka (X)
Komentarz: Tak, odpowiedź prawidłowa, to jest definicja wytrzymałości na rozciąganie. W mowie
potocznej często trwałość (czas do zerwania lub do zużycia) utożsamia się z wytrzymałością, co nie
jest prawidłowe.
(b) Udarności ( )
Komentarz: Nie, udarność jest miarą odporności na uderzenia i pośrednio wytrzymałości
dynamicznej. Wytrzymałość dynamiczną ocenia się wartością siły przykładanej dynamicznie (tj. z dużą
prędkością), albo pośrednio ocenia energią zużytą dla dynamicznego zniszczenia próbki zwaną
udarnością.
Komentarz: Nie, to jest siła tarcia.
Komentarz: Nie, to jest twardość.
28. Dlaczego złote kolczyki błyszczą?
(a) Bo nie utleniają się (X)
20
Komentarz: Tak, to jest prawidłowa odpowiedź, gdyż utlenianie jest główną przyczyną matowienia
przedmiotów metalowych.
(b) Bo są polakierowane ( )
Komentarz: Nie, bo lakierowanie nie daje trwałego efektu, szczególnie w środowisku agresywnym, a
takim jest pot.
(c) Bo są wykonane za stopu złota i miedzi ( )
Komentarz: Nie, to daje kolor, ale nie trwałą gładkość powierzchni. Miedź łatwo wchodzi w reakcje
chemiczne, dlatego kolor powierzchni wyrobów zawierających ten metal, szczególnie przy dużym
stężeniu miedzi może ulec zmianie w efekcie korozji.
(d) Bo są wykonane ze stopu złota i srebra ( )
Komentarz: Nie, to rozjaśnia kolor biżuterii, ale obniża długotrwałość gładkości powierzchni, bowiem
srebro wchodzi w reakcje chemiczne z niektórymi czynnikami agresywnymi, dlatego powierzchnia
wyrobów zawierających ten metal, szczególnie przy dużym jego stężeniu, może ulec zmatowieniu a
czasem i korozji.
29. Co to jest mosiądz?
Komentarz: Nie, taki stop nie ma praktycznie użytecznych właściwości.
Komentarz: Nie, to jest brąz.
(c) Stop miedzi i cynku (X)
Komentarz: Tak, odpowiedź prawidłowa, to jest definicja mosiądzu. Z tego stopu łatwo odlewa się
m.in. armaturę do centralnego ogrzewania, figurki, dzwony. Jest on wytrzymalszy od brązu, bo
zawiera twardy cynk. Jest on bardzo przydatny do obróbki plastycznej na zimno.
Komentarz: Nie, to jest cynkal, stop stosowany m.in. do odlewania figurek i innej galanterii
metalowej.
31. Z jakiego materiału najlepiej zrobić szybę w oknie?
(a) Ze szkła ołowiowego ( )
Komentarz: Nie, bo szkło ołowiowe jest zbyt drogie. Takie szkło stosuje się do wytwarzania naczyń
kryształowych.
(b) Z poliuretanu ( )
Komentarz: Nie, bo jest zbyt łatwo odkształcalny.
(c) Ze szkła sodowego (X)
Komentarz: Tak, odpowiedź prawidłowa, gdyż to jest najtańsze szkło, które spełnia wymogi
odpowiedniej przezroczystości i odporności na zarysowanie.
(d) Ze szkła wodnego ( )
Komentarz: Nie, bo szkło wodne jest cieczą służącą m.in. do obniżenia chłonności wody np. przez
mury.
33. Czego miarą jest twardość?
(a) Wytrzymałości statycznej ( )
Komentarz: Nie, bo wytrzymałość statyczną ocenia się siłą obciążającą próbkę podczas jej
statycznego niszczenia. Ta wielkość może, ale nie musi być skorelowana z twardością.
(b) Wytrzymałości dynamicznej ( )
Komentarz: Nie, bo wytrzymałość dynamiczną ocenia się albo siłą obciążającą albo energią
pochłoniętą przez próbkę podczas jej dynamicznego niszczenia. Ta wielkość nie musi być skorelowana
z twardością.
Komentarz: Nie, to współczynnik tarcia jest proporcjonalny do siły przeciwstawiającej się
przesunięciu.
(d) Lokalnego odkształcenia przy określonym obciążeniu (X)
Komentarz: Tak, odpowiedź prawidłowa. Miarą odkształcenia materiału pod działaniem nacisku na
jego powierzchnię, a wywieranego przez inne bardzo twarde ciało w postaci (zależnie od właściwości
badanego materiału i użytej metody) stożka, igły, piramidki lub kulki jest twardość. Wtedy materiał
odkształca się tylko lokalnie, a nie w całej masie.
43. Do jakiej temperatury może długo pracować żeliwo nie odkształcając się pod dużym
obciążeniem?
27
(a) do 150°C ( )
Komentarz: Nie, gdyż może pracować długo w wyższych temperaturach.
(b) do 280°C (X)
Komentarz: Tak, odpowiedź prawidłowa, gdyż zależnie od składu żeliwa w temperaturach 280-360°C
zaczynają zachodzić w nim przemiany fazowe, co zmienia jego właściwości.
(c) do 500°C ( )
Komentarz: Nie, gdyż w takiej temperaturze zachodzą przemiany fazowe, co zmienia jego
właściwości. W takich temperaturach prowadzi się wyżarzanie odprężające, które powoduje zanik
naprężeń własnych.
(d) do 800°C ( )
Komentarz: Nie, gdyż w takiej temperaturze zachodzą intensywnie przemia...
elo