Żydzi w Polsce-Obiekty kultury materialnej.pdf
(
104 KB
)
Pobierz
9996091 UNPDF
Charakterystyka obiektów kultury materialnej
Żydów na obszarze Polski
Przed wybuchem II wojny światowej na terenie Polski prawie w każdym
większym miasteczku znajdował się żydowski obiekt kultu religijnego. W 1931 roku
ludność wyznania mojżeszowego stanowiła 9,8 % wszystkich wyznań w Polsce. W
1939 r. oficjalne źródła wymieniają 1415 społeczności żydowskich, z których każda
miała najmniej 100 członków (Gruber, 1995). Wszystkie gminy posiadały co najmniej
jedną synagogę i cmentarz.
Wraz z eksterminacją ludności żydowskiej hitlerowski okupant systematycznie
niszczył wszelkie obiekty kultury materialnej Żydów. Na ziemiach należących przed
wojną do Niemiec wszystkie okazałe synagogi zostały spalone w czasie tzw. Nocy
Kryształowej 9/10 listopada 1938 roku, a wkrótce potem rozebrane. Wszystkie
drewniane bożnice zostały spalone zarówno na terenie Polski, jak i na terenach
wschodnich - Litwie, Białorusi, Ukrainie. Większość bożnic murowanych uległa
rozbiórce, wyburzeniu, ograbieniu. Nagrobki z cmentarzy zostały użyte jako
materiał drogowy i budowlany. Do tego można dodać jeszcze fakt, iż przez całe
wieki żydowskie dobra materialne i kulturalne nie były w należyty sposób
ochraniane. Sztuka, ze względów religijnych nie mogła stać się wartością samą w
sobie, a więc nie mogła liczyć na zabezpieczenie. Ponadto większość gmin
żydowskich nie posiadała odpowiednich funduszy na remonty swoich budowli.
Dopiero po odzyskaniu niepodległości pojawiły się próby dokumentacji skarbów
kultury żydowskiej, zaczęto konserwować przedmioty liturgiczne, prowadzono
systematyczne prace badawcze nad bożnicami (Oskar Sosnowski, Szymon Zajczyk) i
sztuką żydowską ( Żebrowski, 1993b).
Dlatego też bardzo trudno jest dzisiaj określić dokładną liczbę obiektów
kulturowych zlokalizowanych przed 1939 r. w polskich miastach i miasteczkach.
Nawet oceniany za najlepszy i najdokładniejszy Spis zabytków historycznych Żydów
w Polsce Majera Bałabana z 1929 roku liczby tej dokładnie nie precyzuje (Szkup,
1994).
To co ocalało po II wojnie światowej, pozostawione na łasce i niełasce
przypadkowych gospodarzy, nie zawsze było objęte należną opieką. Wiele obiektów
nadających się do odrestaurowania uległo likwidacji na skutek pośpiesznych decyzji.
Liczbę ocalałych budowli pomniejszyły jeszcze niewłaściwe sposoby użytkowania
oraz brak poszanowania obiektów odrębnej kultury. Nawet umieszczenie w
Katalogu zabytków sztuki w Polsce nie uratowało przed rozbiórką synagog w
Chrzanowie, Pabianicach, Opatowie, Mikołowie (Bergman, 1991). Stan dzisiejszy to
tylko nikłe resztki dawnej świetności tysięcy synagog. Są to prawie wyłącznie
budynki bez wewnętrznego wyposażenia, przedmiotów rzemiosła artystycznego i co
najwyżej z resztkami dekoracji.
Dzięki historykom sztuki, służbom konserwatorskim, komitetom i fundacjom
opieki nad zabytkami żydowskimi (np. Fundacja im. rodziny Nisenbaumów,
Fundacja P.S. Laudera, Fundacja Sara i Manfred Bass-Frenkel), przynajmniej niektóre
obiekty zostały zabezpieczone i uratowane. W 1989 roku w ramach kontaktów
między Polską i Izraelem oraz organizacjami diaspory żydowskiej na świecie,
uzgodniono powołanie wspólnej Polsko-Izraelsko-Żydowskiej Fundacji Opieki Nad
Zabytkami Religii Żydowskiej w RP "Judaica Polskie", której założycielami zostali:
Skarb Państwa RP, Państwo Izrael i Międzynarodowa Komisja do Spraw Cmentarzy
Żydowskich w Polsce. Od 1980 r. rozpoczęły się prace związane z
odrestaurowywaniem i uporządkowaniem cmentarzy. Prace te wspierane przez
różne fundacje i osoby prywatne trwają do dziś.
Obecnie inwentaryzacją obiektów kultury materialnej Żydów zajmuje się ŻIH.
W 1989 r. Eleonora Bergman i Jan Jagielski sporządzili listę zachowanych budynków
byłych i dzisiejszych synagog oraz cmentarzy żydowskich i miejsc po nich. W 1995 r.
lista ta została dopełniona, uaktualniona i przedstawiona w raporcie Jewish Heritage
Council, World Monuments Fund Completely Updated and Revised (z siedzibą w
Nowym Jorku). Raport ten dokonany zosta3 dla United States Commission for the
Preservation of America's Heritage Abroad. Na terytorium dzisiejszej Polski
identyfikuje on 1008 żydowskich cmentarzy, z których 855 zostało odwiedzonych,
opisanych i skatalogowanych przez badaczy. Z tych 1008 cmentarzy - na 487
zachowane są nagrobki. w tym:
- 134 ma od 20 do 100 nagrobków
- 83 ma od 100 do 500 nagrobków
- 37 ma od 500 do 5 000 nagrobków
- 7 ma ponad 5 000 nagrobków.
Raport przedstawia obecne użytkowanie terenów cmentarzy, informacje o
ogrodzeniu, stanie ich zachowania i zagrożenia, oraz adnotacje wpisu do rejestru
zabytków (w sumie 172 obiekty znajdują się w tym rejestrze).
Tenże raport opisuje również budynki synagog, których wymienia 278. Liczba
ta obejmuje synagogi w dzisiejszych granicach Polski. Szacuje się, że jest ona
dwukrotnie większa, gdyż wiele bożnic z terenów przedwojennej Polski, znajduje się
obecnie na Litwie, Ukrainie, Białorusi. Ponadto nie zostały tu wliczone domy
studiów talmudycznych, małe domy modlitwy, sztybły. Ochrona prawna
zagwarantowana jest 100 synagogom przez wpis do rejestru zabytków.
Wcześniej wartość zabytkową wyznaczało umieszczenie w Katalogu Zabytków
Sztuki w Polsce. Niestety katalog z 1982 roku wymieniał tylko obiekty powstałe do
końca XVIII wieku, czyli w sumie około 40 synagog (architektury z XIX i XX wieku
nie uważano za zabytkową). Zapomniano w nim niemal całkowicie o cmentarzach
żydowskich. W Polsce pozostało ich około 500 (z zachowanymi nagrobkami), a
katalog zamieszcza ich jedynie 9 (Jagielski, 1989).
Synagogi
Spośród wielu żydowskich obiektów kultowych, takich jak mykwy (łaźnie
rytualne), domy przedpogrzebowe, bejt midrasze (domy studiów talmudycznych),
chedery, jesziwy (szkoły religijne), synagogi są najważniejszą instytucją judaizmu.
Synagoga - z greki: miejsce zebrań, zgromadzenie - odpowiada hebrajskim
nazwom:
ˇ Bejt Ha-knesset (dom zgromadzenia) - obiekt modlitewny, przeznaczony
wyłącznie odprawianiu judaistycznych obrzędów religijnych
ˇ Bejt Ha-midrasz (dom nauki, szkoła) - miejsce studiowania Tory i Talmudu
ˇ szul - w języku jidisz "szkoła"
Powszechnie używane słowa w języku polskim odpowiadające pojęciu synagogi to:
ˇ bożnica (lub bóżnica) - czyli miejsce poświęcone Bogu. W XIX wieku określenie to
było niechętnie stosowane przez polskich zwolenników reformy judaizmu, gdyż
określało świątynię pogańską
ˇ dom modlitwy
ˇ szkoła żydowska
ˇ tempel - nazwa używana raczej rzadko, oznacza synagogi postępowe budowane
przez Żydów niemieckich, będących pod wpływem Haskali.
Duża ilość określeń na żydowski obiekt sakralny ma swoje przyczyny w jego
wielofunkcyjności. Nie był on tylko miejscem modlitw i nabożeństw, lecz także
miejscem studiowania Tory i Talmudu, salą zebrań i siedzibą kahału. Synagoga
mieściła różne urzędy gminne: kancelarię, archiwum, pomieszczenia sądów
rabinackich, skarbiec, a nawet była przytułkiem dla wędrowców oraz więzieniem.
Nie jest więc ona budynkiem sakralnym w pojęciu chrześcijańskim, nie składano tu
ofiar, nie czczono obrazów i posągów, nie uświęcano tego miejsca. Jedyną i
prawdziwą świątynią, w której służbę ofiarniczą sprawowali kapłani, była Świątynia
Jerozolimska, zburzona przez Rzymian w 70 roku n.e. Od tego czasu ofiarę
całkowicie zastąpiła modlitwa. Rozproszeni po całym świecie Żydzi skupiali się w
bożnicach, które stały się centrum społecznym, gospodarczym oraz integracyjnym
społeczności żydowskiej.
Synagogi na ziemiach polskich, powstające na przestrzeni wieków,
charakteryzowały się różnorodnością pod względem rozmiarów, materiału
budowlanego, zewnętrznych form architektonicznych, a także wystroju wnętrz.
Przepis talmudyczny nakazywał zakładanie synagog w miejscowościach, w których
zamieszkiwało co najmniej 10-ciu dorosłych Żydów (tzn. powyżej 13-go roku życia).
Gminy nie posiadające odpowiednich środków finansowych lub nie mogące z innych
obiektywnych przyczyn wznieść odrębnego budynku, używały na ten cel
pomieszczeń w domach mieszkalnych (w Warszawie w pierwszej połowie XIX
wieku było ich ponad 100).
Różnorodne funkcje synagog narzucały architektom wymagania co do ich
formy. Budynek musiał składać się z obszernej sali modlitewnej dla mężczyzn,
pośrodku której umieszczano na podwyższeniu bimę (podwyższenie z mównicą), a
w ścianie wschodniej Aron Ha-kodesz (hebr. święta szafa, miejsce przechowywania
świętych zwojów Tory). Z pozostałych stron sala główna była przeważnie otoczona
przybudówkami, w których mieściły się modlitewnie dla kobiet (babińce) i
pomieszczenia zarządu gminy. Przedsionek (polisz) służył jako miejsce posiedzeń
sądów i urzędowania administracji kahalnej. Wejście do synagogi umieszczone było
na przeciw Aron Ha-kodesz, gdyż modlący się musieli być zwróceni twarzą w
kierunku Jerozolimy. Pomieszczenie dla kobiet, z osobnym wejściem, miało
charakter nawy lub balkonu. W synagogach reformowanych zwanych tempel i
konserwatywnych nie przestrzega się zasady segregacji i kobiety uczestniczą w
nabożeństwie razem z mężczyznami.
Bima, czyli kazalnica, z punktu organizacji wnętrz miała w synagodze
dominujące znaczenie i umieszczano ją w centralnym miejscu. W zależności od
rodzaju sklepienia nakryta była baldachimem lub miała postać namiotu, altany czy
też klatki.
W XVII wieku wykształcił się styl wielkich synagog, gdzie stosowano sklepienia
o układzie dziewięciopolowym. W środku sali umieszczano cztery słupy otaczające
bimę i podtrzymujące sklepienie (np. Tykocin, Orla).
Na przełomie XIX i XX wieku budowano głównie w stylu neogotyckim i sztuki
bizantyjskiej, która miała odróżnić architekturę żydowską od chrześcijańskiej. Na
kształt zewnętrzny synagog, oprócz przepisów Talmudu, dyktujących orientację na
wschód, górowanie nad dachami dzielnicy i usytuowanie w pobliżu płynącej wody,
miało też wpływ ustawodawstwo państwowe i kościelne. Na wybudowanie
synagogi konieczna była zgoda króla lub właściciela terenu i biskupa. Tu odmienne
przepisy wymagały, aby nie wyróżniała się ona ani wysokością, ani wyglądem od
innych budynków oraz warunkowały jej położenie z dala od kościoła. Wpłynęło to
między innymi na to, iż skromny wygląd zewnętrzny kontrastował z bogatą
dekoracją wnętrza i ozdobnymi naczyniami liturgicznymi. Ściany sali modlitewnej
były pokryte cytatami z Tory i wielobarwnymi freskami, przedstawiającymi znaki
zodiaku, zwierzęta, ilustracje scen biblijnych. Aron Ha-kodesz zwieńczony rzeźbą
Dekalogu, przykryty był bogato haftowanymi tkaninami, zwanymi parochet. U stóp
szafy stały siedmio- i dziewięcioramienne świeczniki (menory), z sufitu zwisały
ozdobne pająki, a bima, jako główny punkt synagogi, była szczególnie pięknie
zdobiona.
W Polsce powstało wiele cennych synagog murowanych, jednak na świecie nasz
kraj zasłynął dzięki unikalnym bożnicom drewnianym, o kunsztownym wystroju
wnętrza, bogatej polichromii oraz kształtach nawiązujących do rodzimej architektury
dworków, zajazdów i spichlerzy. Niestety po drugiej wojnie światowej nie pozostała
na obszarze Polski ani jedna bożnica drewniana.
Cmentarze żydowskie
W XIII wieku Żydzi polscy uzyskali pierwsze przywileje zapewniające im
autonomię i wolność wyznania. Najstarszy z nich wydał w 1264 roku Bolesław
Pobożny. Dokument zwany Statutem Kaliskim gwarantował m.in. nienaruszalność i
ochronę cmentarzy żydowskich.
Ludność polska od wieków określa je mianem: kirkut, kierkow, kerchoł. W
języku hebrajskim używa się określeń:
ˇ Bejt Olam - dom wieczności
ˇ Bejt Chaim - dom życia
ˇ Bejt Kwarot - dom grobów
Określenie macewa również pochodzi z języka hebrajskiego i oznacza kamień
nagrobny. W Polsce nazywana też stelą,, ma postać pionowo ustawionej płyty
kamiennej o prostokątnym, trójkątnym lub półkolistym zakończeniu, pokrytej
inskrypcją i przeważnie zdobionej płaskorzeźbą. Ten typ nagrobka był najbardziej
rozpowszechniony wśród Żydów aszkenazyjskich (w Polsce stanowili oni większość)
i dominuje na cmentarzach. Sarkofag (tumba) jest spotykany rzadziej i głównie u
Żydów sefardyjskich (tj. wywodzących się z Hiszpanii i Portugalii). Trzeci typ
grobowca to tzw. ohel - po hebrajsku: namiot, czyli mały murowany lub drewniany
budynek stojący na czterech słupach, zawierający jedną lub kilka płyt nagrobnych.
Ohel przeznaczony był zazwyczaj dla rabinów i cadyków.
Plik z chomika:
cwiru82
Inne pliki z tego folderu:
780dfdc625.jpeg
(29 KB)
ADAM MICKIEWICZ.docx
(34 KB)
Albin Siwak.docx
(22 KB)
Bo Oświęcim przy nich to była igraszka.docx
(472 KB)
BojownicySjonu0001.jpg
(1107 KB)
Inne foldery tego chomika:
Babylonian Talmud Tr. by Michael L. Rodkinson 1918
Cała prawda o fluorze
Finkelstein - Przedsiebiorstwo Holokaust
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin