Instytut Reumatologii, Warszawa
Mobbing może przydarzyć się każdemu – silnemu, słabemu, mądremu i... bez względu na stanowisko i rodzaj pracy, w każdym momencie kariery. Czasami ma postać dramatycznych starć, pełnych krzyków i ognia, a niekiedy przypomina trwającą latami wojnę pozycyjną.
Mob – z ang. tłum, motłoch, napadać na kogoś, atakować, nagabywać.
Wyrażenie mobbing po raz pierwszy zostało użyte w 1958 roku przez Konrada Lorenza. Austriacki etiolog sformułowaniem tym opisał swoje badania dotyczące agresywnych zachowań dzikich zwierząt w stosunku do jednego osobnika.
Pod koniec lat 60. XX wieku szwedzki lekarz Peter Heinemann pojęciem mobbingu określił stosunki panujące między ludźmi.
Opisał nim zachowanie grupy dzieci, które doprowadziły jedno z nich do samobójstwa.
W nowym znaczeniu, z początkiem lat osiemdziesiątych XX wieku użył go szwedzki lekarz i psycholog Heinz Leymann. Leymann użył terminu mobbing na określenie terroru psychicznego stosowanego wobec wybranych pracowników w instytucjach gospodarczych.
Według Leymanna mobbing to cały system psychospołecznych relacji w miejscu pracy, charakteryzujący się wrogim nastawieniem i nękaniem pracowników przez współpracowników lub przełożonych. Jego zdaniem zjawisko mobbingu jest skutkiem konfliktu, który z upływem czasu i braku przeciwdziałania nasila się i przybiera postać działania długotrwałego i systematycznie wymierzanego przeciwko jednej osobie.
Oprócz podstawowego terminu mobbing najczęściej używanego w Szwecji, Włoszech, Niemczech i w Polsce występują terminy:
- bullying (tyranizowanie ) - W. Brytania, USA, Kanada.
- psychological harassment (molestowanie psychiczne) – Włochy
- workplace bullying czy też bullying at work (tyranizowanie w miejscu pracy).
- ganging up at someone (sprzysięgać się przeciwko komuś) ,
- harassment at work place (molestowanie w miejscu pracy).
Terminologia odzwierciedla różnice kulturowe, występujące w poszczególnych krajach; położenie nacisku na rozmaite aspekty przemocy w miejscu pracy, świadczy o złożoności zjawiska
Międzynarodowa Organizacja Pracy definiuje pojęcie mobbingu następująco: mobbing to obraźliwe zachowanie poprzez mściwe, okrutne, złośliwe lub upokarzające usiłowanie zaszkodzenia jednostce lub grupie pracowników...., którzy stają się przedmiotem psychicznego nękania.
Kodeks pracy :
Mobbing oznacza działania lub zachowania dotyczące pracownika lub skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników.
Innymi słowy mobbing to proces przemocy i nękania psychicznego naruszający godność i osobowość człowieka, to wrogie i nieetyczne, systematycznie powtarzające się zachowania skierowane wobec jednej lub kilku osób, naruszające integralność psychiczną i fizyczną.
Mobbing nie zawsze jest agresywny i ostry. Częściej jest trudno dostrzegalny, a działa jak kropla drążąca skałę – niezauważenie, lecz doszczętnie wyniszcza!
Mobbing jak każde zjawisko charakteryzuje się pewnymi parametrami:
- ma charakter ciągły – nie rzadziej niż raz na tydz.
- trwa przez dłuższy czas – conajmniej pól roku
- ofiara i oprawcy są w nierównej sytuacji społecznej
- dręczyciele mają wyraźną przewagę nad ofiarą
- dotyczy sytuacji, kiedy można się spodziewać, że dane osoby będą się w miarę często widywać
- jest ukrywany przed otoczeniem
- ma wyraźnie charakter działania celowego
- dużą rolę w jego mechanizmie ma szkodzenie opinii ofiary
Narzędzia, metody i taktyki wykorzystywane w praktykach mobbingowych wg Heinza Leymanna:
1. Działania utrudniające proces komunikacji:
- ograniczanie przez przełożonego możliwości wypowiadania się.
- stałe przerywanie wypowiedzi.
- ciągłe krytykowanie wykonywanej pracy.
- ciągłe krytykowanie życia osobistego
- nękanie przez telefon, internet, sms-y.
- stosowanie gróźb i pogróżek ustnych i pisemnych
- ograniczanie kontaktu przez poniżające, upokarzające gesty i spojrzenia.
- różnego rodzaju aluzje i zawoalowana krytyka, bez jasnego wyrażania się wprost
2. Działania wpływające negatywnie na relacje społeczne:
- unikanie przez przełożonego kontaktu i rozmów z ofiarą.
- ograniczenie możliwości wypowiadania się.
- fizyczne i społeczne izolowanie ofiary (np. umieszczenie jej w osobnym pokoju z zakazem komunikowania się z innymi, zakazanie pracownikom kontaktowania się z izolowaną osobą)
- ostentacyjne ignorowanie i lekceważenie, traktowanie ofiary “jak powietrze”
3. Działania naruszające wizerunek ofiary:
- obmawianie.
- rozsiewanie plotek.
- ośmieszanie
- sugerowanie choroby psychicznej; kierowanie na badanie psychiatryczne.
- wyśmiewanie niepełnosprawności czy kalectwa
- parodiowanie sposobu chodzenia, mówienia lub gestów
- atakowanie poglądów politycznych albo przekonań religijnych
- żarty i prześmiewanie życia prywatnego.
- wyśmiewanie narodowości.
- zmuszanie do wykonywania prac naruszających godność osobistą.
- kwestionowanie podejmowanych decyzji
- obrażanie słowne w postaci wulgarnych przezwisk lub innych upokarzających wyrażeń
- insynuacje o charakterze seksualnym, składanie propozycji seksualnych, zaloty
4. Działania wpływające na pozycję zawodową:
- nie przydzielanie żadnych zadań do wykonania
- odbieranie prac zadanych wcześniej.
- zlecanie wykonania prac bezsensownych.
- dawanie zadań poniżej umiejętności i kwalifikacji
- zarzucanie wciąż nowymi pracami do wykonania.
- polecenia wykonywania obraźliwych dla ofiary zadań.
- przydzielanie zadań przerastających możliwości i kompetencje
- kwestionowanie podejmowanych przez ofiarę decyzji
- wydawanie absurdalnych i sprzecznych decyzji
- ciągłe przydzielanie nowych zadań do wykonania z nierealnym terminem realizacji
5. Działania mające szkodliwy wpływ na zdrowie:
- zmuszanie do wykonywania prac szkodliwych dla zdrowia, niedostosowanych do możliwości i bez zapewnienia odpowiednich zabezpieczeń.
- grożenie przemocą fizyczną.
- stosowanie przemocy fizycznej o nieznacznym nasileniu
- znęcanie się fizyczne.
- przyczynianie się do powstawania strat materialnych powodowanych przez ofiarę.
- wyrządzanie szkód psychicznych w miejscu zamieszkania lub miejscu pracy
- działania o podłożu seksualnym.
Celem sprawcy jest zepsucie opinii ofiary i zaszkodzenie jej w sposób, który pozwoli wyeliminować ją z pozycji jaką zajmuje.
Mobber
Zjawisko mobbingu nie istniałoby gdyby nie człowiek. Są ludzie, którzy mają jakąś potrzebę dokuczania innym, czują się lepiej, że ktoś przez nich cierpi, że kogoś poniżają.
Jaki może być portret osobowości dręczyciela?
- ma wyolbrzymione poczucie wartości
- przecenia swoje zdolności i umiejętności
- jest skoncentrowany na sobie
- uważa, że wszyscy są przeciw niemu
- jest specjalistą do wykorzystywania ludzkich słabości i emocji
- nowych pracowników traktuje jak wrogów
- ma dobrą opinię wśród przełożonych
- przez cały czas utrzymuje, że wina leży po stronie ofiary
- często doznaje w stosunku do innych uczucia zawiści i zazdrości
- cechuje się aroganckimi postawami i zachowaniami
- cudze porażki i cierpienia sprawiają mu przyjemność
U podstawy tych zachowań tkwi głęboko zakorzenione poczucie niższości. Deprecjonowanie i poniżanie bliźnich jest dla mobberów sposobem funkcjonowania, który ich dowartościowuje. Ale nie jest to jedyny chociaż najczęściej spotykany typ dręczyciela.
Często można spotkać wśród mobberów tzw. prymitywizm kulturowy, czy wzorowanie się na postępowaniu dawnych szefów, czy zwierzchników. Wtedy wystarcza po prostu edukacja.
Jest zachowaniach ludzkich coś takiego, że cierpienie ofiary nasila działania prześladowcy . Występuje tu jakieś sprzężenie zwrotne z grupą, która obserwuje działania prześladowcy i cierpienie ofiary i zaczyna angażować się, przyłączając się do prześladowań. I tu zaczyna się to co nazywa się mobbingiem (mob – tłum, oblegać). Chodzi o to, że w jakiejś sytuacji grupa ustawia się przeciw jednostce, nie koniecznie w sposób uzgodniony, ale współdziałają ze sobą aby ofiara cierpiała. Co ciekawsze sprawcy psychicznego terroru najczęściej w zamian niczego nie zyskują.
Kto najczęściej pada ofiarą mobbingu?
- osoby samotne lub pozbawione tzw. układów ( nie uczestniczące w nieformalnych spotkaniach oraz nie mające poparcia w firmie, nie należące do związków zawodowych
- osoby w wieku przedemerytalnym
- nietypowe, wyróżniające się: pochodzeniem, narodowością, wyznaniem, poglądami politycznymi, orientacją seksualną, , nieakceptujące zwyczajów grupy
- kobiety w szczególności, samotne matki, rozwiedzione, ciężarne
- kobiety silne psychicznie, niepoddające się terrorowi moralnemu, odrzucające propozycje seksualne
- osoby niezaradne, zamknięte w sobie
- osoby powyżej 50 roku życia, których zwolnienie jest zbyt kosztowne, a firma chce się ich pozbyć
- osoby, sumienne, pracowite, zaangażowane w pracę zawodową
- osoby wyjątkowo zdolne, kompetentne, mogące stanowić zagrożenie dla czyjejś kariery lub stawiać w cieniu zwierzchnika
- młodzi, ...
Arktyda13