Sławomir Bańburski1, Anna Pyszora2, Małgorzata Krajnik2, Jacek Budzyński3
Artykuł oryginalny
120
1Studenckie Koło Naukowe, Katedra i Zakład Opieki Paliatywnej Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy,
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
2Katedra i Zakład Opieki Paliatywnej Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika
w Toruniu
3Katedra i Klinika Gastroenterologii, Chorób Naczyń i Chorób Wewnętrznych Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera
w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Działanie przeciwbólowe
przezskórnej elektrycznej stymulacji
nerwów o wysokiej częstotliwości
(H-F TENS). Badanie pilotażowe
chorych z przewlekłymi zespołami
bólowymi narządu ruchu
Analgesic efficacy of high frequency transcutaneous electrical nerve
stimulation (H-F TENS). Pilot study of patients with chronic pain in
musculoskeletal disorders
Streszczenie
Wstęp. Przezskórna elektryczna stymulacja nerwów (TENS) jest metodą fizykalną stosowaną w elektrote-
rapii bólu. Celem badania była ocena skuteczności analgetycznej TENS o wysokiej częstotliwości (H-F TENS)
w leczeniu przewlekłych dolegliwości bólowych narządu ruchu.
Materiał i metody. Do badania włączono 13 pacjentów cierpiących z powodu przewlekłych dolegliwości
bólowych narządu ruchu. W ciągu 2 tygodni każdego chorego poddawano zabiegom H-F TENS 60 minut
dziennie 5 dni w tygodniu. Natężenie dolegliwości bólowych oceniano za pomocą 10-stopniowej numerycz-
nej skali NRS w 3-dniowym okresie wstępnym, poprzedzającym rozpoczęcie zabiegów H-F TENS, w 2-tygo-
dniowym okresie terapii oraz 2-tygodniowym okresie obserwacji efektów leczenia. Oceny statystycznej
dokonano na podstawie analizy wariancji (ANOVA) oraz testu post hoc Schefe’go.
Wyniki. Średnie wartości NRS w okresie wstępnym wynosiły 5,56 ± 1,78, w trakcie zabiegów H-F TENS
zmniejszyły się do 3,41 ± 1,16 i utrzymały się na poziomie 2,54 ± 0,67 w okresie obserwacji. Stwierdzono
znamienne statystycznie zmniejszenie natężenia bólu już po trzeciej sesji zabiegowej H-F TENS (p < 0,01).
Wnioski. Przezskórna elektryczna stymulacja nerwów o wysokiej częstotliwości może być skuteczną metodą
niefarmakologicznego leczenia przewlekłego bólu narządu ruchu.
Słowa kluczowe: przezskórna elektryczna stymulacja nerwów o wysokiej częstotliwości, zespoły bólowe
narządu ruchu
Adres do korespondencji: mgr Anna Pyszora
Katedra i Zakład Opieki Paliatywnej Collegium Medicum w Bydgoszczy, UMK w Toruniu
e-mail: aniap30@wp.pl
Polska Medycyna Paliatywna 2006, 5, 3, 120–125
Copyright © Via Medica, ISSN 1644–115X
www.pmp.viamedica.pl
Abstract
Sławomir Bańburski i wsp. Działanie przeciwbólowe przezskórnej elektrycznej stymulacji nerwów
Background. Transcutaneous electrical nerve stimulation (TENS) is a physical method used in pain electro-
therapy. The aim of this clinical study was to investigate the analgesic efficacy of H-F TENS (high frequency
TENS) in chronic pain due to musculoskeletal disorders.
Material and methods. The study involved 13 patients with musculoskeletal disorders who suffered from
chronic pain. During 2 weeks’ treatment H-F TENS was administered for 60 minutes, 5 times a week.
Numerical Rating Scale (NRS) evaluations were performed for 3 days of pre-treatment period, before each
treatment which reflected the pain situation of the previous 24 h and once daily for 2 weeks after treatment.
Statistical analysis included ANOVA with Shefe post hoc test.
Results. The initial mean NRS in pre-treatment period was 5.56 ± 1.78, decreased after H-F TENS to 3.41 ±
± 1.16 and even more to 2.54 ± 0.67 in the post-treatment period. We have observed statistically significant
pain relief after 3 H-F TENS sessions (p < 0.01).
Conclusion. High frequency transcutaneous electrical nerve stimulation may be an effective method of
nonpharmacological treatment of chronic pain in muscoskeletal disorders.
Key words: high frequency transcutaneous electrical nerve stimulation, musculoskeletal pain
Wstęp
Przewlekłe zespoły bólowe narządu ruchu wy-
stępują zarówno u osób pracujących fizycznie, jak
i u pracowników umysłowych, pozostających przez
wiele godzin w pozycji siedzącej. Bardzo często są
przyczyną tymczasowej lub całkowitej niezdolności
do pracy i istotnie obniżają komfort życia chorych
cierpiących z ich powodu. Z badań epidemiologicz-
nych wynika, że co 5 pacjent w praktyce ogólnole-
karskiej, co 3 w neurologicznej i prawie każdy
w ortopedycznej i reumatologicznej poszukuje po-
rady lekarza z powodu dolegliwości bólowych na-
rządu ruchu [1]. Leczenie bólu związanego z dys-
funkcją narządu ruchu ciągle pozostaje wyzwaniem,
mimo że poza farmakoterapią coraz większą uwagę
poświęca się odpowiednio dobranym metodom fi-
zjoterapeutycznym.
Jednym ze sposobów niefarmakologicznego le-
czenia bólu jest przezskórna elektryczna stymulacja
nerwów (TENS, transcutaneous electrical nerve sti-
mulation), będąca coraz popularniejszą formą po-
stępowania zarówno w bólu przewlekłym, jak
i ostrym [2]. W TENS najczęściej stosuje się prądy
impulsowe o wysokiej częstotliwości wynoszące 80–
–100 Hz. Ten rodzaj stymulacji definiuje się jako TENS
o wysokiej częstotliwości (H-F TENS, high frequency
TENS), czyli jest to tak zwana stymulacja konwen-
cjonalna. Efekt analgetyczny uzyskiwany w trakcie
zabiegu H-F TENS jest następstwem aktywacji me-
chanizmów hamujących proces przewodzenia bodź-
ców bólowych na poziomie rdzeniowym (teoria kon-
trolowanego przepustu rdzeniowego Melzacka
i Walla) oraz mózgowym.
W piśmiennictwie można znaleźć wiele donie-
sień oceniających efektywność TENS w leczeniu do-
legliwości bólowych o różnej etiologii [3–7]. Istnieją
znaczne różnice w ocenie przydatności tej metody
w leczeniu bólu, co często wynika z braku jedno-
znacznych podstaw metodycznych związanych
z doborem parametrów zabiegu. Bardzo dyskusyjna
jest kwestia czasu trwania zabiegów TENS i często-
tliwości ich wykonywania. W tym przypadku dane
z piśmiennictwa są bardzo rozbieżne [8–11], bo-
wiem czas trwania zabiegów TENS wynosi od 15 min
[8] do kilku godzin na dobę [11].
Celem niniejszego badania była ocena skutecz-
ności analgetycznej zabiegów H-F TENS trwających
60 min, wykonywanych raz na dobę. Metodę tę wy-
brano po uwzględnieniu możliwości utrwalenia efek-
tu przeciwbólowego w trakcie kolejnych sesji, bez
konieczności nadmiernego wydłużania czasu zabie-
gu TENS.
Materiał i metody
Przed rozpoczęciem badania uzyskano zgodę
Komisji Bioetycznej Collegium Medicum Uniwersy-
tetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, a także każdego
pacjenta uczestniczącego w próbie.
Badaniem objęto 13 pacjentów, w tym 8 kobiet
(61,5%) i 5 mężczyzn (38,5%) (p = 0,25) w wieku
20–75 lat (mediana 26; 95-procentowy przedział
ufności: 21,9–40,3). Kryteria włączenia i wyklucze-
nia pacjentów przedstawiono w tabeli 1, a obec-
ność poszczególnych schorzeń u chorych zakwalifi-
kowanych do badania na rycinie 1. W 13-osobowej
grupie 12 pacjentów nie przyjmowało dotychczas
żadnych leków z powodu dolegliwości bólowych
w narządzie ruchu, 1 pacjent zażywał niesteroido-
we leki przeciwzapalne w okresach zwiększonego
natężenia bólu, co pozwalało zmniejszyć dolegliwo-
ści średnio o 50%. Podczas badania (zarówno
w okresie wstępnym, w trakcie zabiegów, jak i w cza-
...
fizjo3511