budda.pdf

Budda

z Sikkimu (Indie)

fot. L. Charewicz

Budda [sanskr. buddha ‘przebudzony’,

‘oÊwiecony’], Buddha, w∏aÊc. Siddhartha

Gautama, ur. ok. 560 p.n.e., w pobli˝u Kapi-

lawastu, zm. ok.480 p.n.e., KuÊinagara, twórca

religii zw. od jego przydomka buddyzmem. Hi-

najwy˝szego „oÊwiecenia” ( bodhi ). Uda∏ si´ do

Benares, gdzie wyg∏osi∏ do 5 dawnych towarzy-

szy umartwieƒ pierwsze kazanie o wprawieniu

w ruch ko∏a Prawa ( Dharma-çakra-prawartana ).

Rozpoczà∏ dzia∏alnoÊç w´drownego kaznodziei

i misjonarza, za∏. gmin´ rel. wyznawców za-

konnych iÊwieckich (sangha). Zmar∏, tj. dostà-

pi∏ ostatecznego „zgaÊni´cia”, w wieku 80 lat,

po krótkiej chorobie spowodowanej zatruciem

pokarmowym. Biografie B. ukazujà go jako

istot´ mitycznà. Powsta∏a lista 6 Buddów, po-

przedzajàcych pojawienie si´ Buddy Gautamy,

którzy, tak jak on, odkryli odwieczne Prawo

(dharma); po nim zaÊ ma przyjÊç Budda Majt-

reja. Pocz´cie, narodziny i˝ywot B. sà pe∏ne cu-

downych znaków i wydarzeƒ. Pojawia si´ po-

staç kusiciela o imieniu Mara, który próbuje

odwieÊç Gautam´ od osiàgni´cia oÊwiecenia.

W póêniejszym okresie rozwoju buddyzmu

B. zosta∏ ubóstwiony. Doktryna buddyzmu

wzbogaci∏a si´ ozhierarchizowany panteon, na

którego szczycie stanà∏ Adi-Budda [‘Budda

pierwotny’, ‘pra-Budda’]. Pojawi∏a si´ skom-

plikowana teoria trzech „cia∏” B.: dharma-ka-

ja [‘cia∏o Prawa/Nauki’] — oznacza doskona-

∏à natur´ B., najwy˝szà i ostatecznà natur´

wszystkich rzeczy; sambhoga-kaja [‘cia∏o (wy-

sublimowanej) rozkoszy’] — B. manifestuje

si´ tu jako blask, który mogà kontemplowaç

jedynie bodhisattwowie; nirmana-kaja [‘cia∏o

fikcyjne’] — pod postacià fikcyjnego cia∏a

(zpunktu widzenia ostatecznej rzeczywistoÊci)

pojawi∏ si´ B. historyczny, by g∏osiç swe po-

s∏annictwo.

Wed∏ug tradycji zachowanej w Wielkiej Sutrze

o Doskona∏ym WygaÊni´ciu (palijskie Mahapari-

nibbana-sutta sanskr. Mahaparinirwana-sutra )

B. umiera∏ w pozycji le˝àcej, z cia∏em u∏o˝o-

nym wzd∏u˝ osi pó∏noc–po∏udnie, na prawym

boku, z twarzà zwróconà na zachód, w noc

wiosennej pe∏ni ksi´˝ycowej. Podj´cie przez B.

Êwiadomej decyzji co do miejsca iczasu Êmier-

ci oraz pozycji cia∏a wpisuje go w szereg

poprzedników, uczestników kosm. cyklu prze-

kazywania zbawczej Nauki (dharma). Wspó∏-

czeÊni odbierali Êmierç B. jako pierwsze tego

rodzaju zdarzenie w dziejach. Nowe regu∏y,

które w nieznanej dotàd sytuacji ustanawiali

jego uczniowie w trosce o przetrwanie otrzy-

manej Nauki, sta∏y si´ fundamentem praktyki

rel. obejmujàcej ca∏à wspólnot´ (tj. mnichów

i wyznawców Êwieckich). Po wyprowadze-

niu zw∏ok na miejsce kremacji cia∏o B. owi-

ni´to wca∏uny iumieszczono w˝elaznej trum-

nie wype∏nionej sezamowym olejem; trumn´

zamkni´tà ˝elaznym wiekiem umieszczono

na stosie. Podobnie jak akt Êmierci, ceremo-

nia∏ kremacji przebiega∏ publicznie, cudowna

transformacja, której wjego trakcie uleg∏o cia∏o

B., przebieg∏a jednak w zamkni´ciu. W ikono-

grafii zdarzenia obecnoÊç elementu misterium

Bodh Gaja, hindi Bodh Gay - ,

ang. Buddh Gaya, miejscowość w pn.-

-wsch. Indiach (stan Bihar); wg tradycji buddyj-

skiej tu rosło święte drzewo figowe ( Ficus reli-

giosa ), pod którym Siddhartha Gautama (a przed

nim 4 jego mitycznych poprzedników) dostąpił

przebudzenia (bodhi), stając się Buddą (Przebu-

dzonym). Najstarszą budowlą sakralną w B.G.

była mała świątynia z czasów króla Aśoki (268–

232 p.n.e.); ok. II w. n.e. za panowania dyn. Ku-

szanów zburzono ją i zastąpiono nową wielką

świątynią, której nadano miano (Świątyni) Wiel-

kiego Przebudzenia (Mahabodhi). W trakcie

przeprowadzanej w XIX w. renowacji kompleksu

świątynnego odkryto pozostałości krużganka

wybudowanego w miejscu medytacyjnych prze-

chadzek Buddy; ślady stóp Buddy odtworzono

w jego podłodze w postaci szeregu kwiatów lo-

tosu. Świątynia Mahabodhi, którą wielokrotnie

przebudowywano (VIII/XII, XIX, XX w.), stanowi

obecnie symbol. centrum indyjskiego i świat.

buddyzmu i jest celem licznych pielgrzymek

buddystów i hindusów.

storycznoÊç osoby B. nie

budzi wàtpliwoÊci. Urodzi∏

si´ w królestwie KoÊala,

u stóp Himalajów, na te-

renie dzisiejszego Nepalu.

By∏ synem Âuddhodany,

przywódcy wywodzàcego

si´ ze stanu rycerskiego

(kszatrija), klanu Âakjów,

stàd przydomek Âakjamu-

ni[‘asceta zrodu Âakjów’].

Wed∏ug tradycji buddyj-

skiej w wieku 29 lat, znie-

ch´cony do ˝ycia Êwieckie-

go, porzuci∏ dom i rodzin´

i podjà∏ ˝ywot w´drowne-

go ascety. Jednak ani lata

surowych umartwieƒ, ani

nauki napotkanych mi-

strzów nie zdo∏a∏y dopro-

wadziç go do ostatecznego

wyzwolenia. Zrezygnowa∏

wi´c z rygorystycznego

ascetyzmu na rzecz umiar-

kowanej „drogi poÊred-

niej”, podjà∏ d∏ugotrwa∏à

medytacj´, która przynio-

s∏a odkrycie przyczyny

cierpienia i sposobu jego

przezwyci´˝enia. Dostàpi∏

160

Budda

podkreÊlano, rozmieszczajàc wprzestrzeni ob-

rz´du zas∏ony i kotary. Po ugaszeniu stosu

iotwarciu trumny znaleziono wniej czyste ko-

Êci (bez Êladu sadzy; póêniejsza tradycja wyli-

cza 7 wi´kszych koÊci: 4 z´by, sklepienie czasz-

ki, 2 obojczyki oraz liczne drobne fragmenty

kostne). W cudowny sposób spoÊród ca∏unów

zniszczeniu uleg∏y jedynie najbardziej wewn.

i najbardziej zewn´trzny. Pozosta∏oÊci uznano

za relikwie i rozdzielono na 8 cz´Êci. Uczest-

nictwo w ceremonii podzia∏u relikwii umo˝li-

wi∏o zawarcie pokoju pomi´dzy plemionami

zamieszkujàcymi paƒstwo Magadha i(na wzór

wedyjskiego ceremonia∏u pomazania króla)

uÊwi´ci∏o ich relacje ze zwierzchnià w∏adzà

królewskà. Po odprawieniu stosownych obrz´-

dów nad relikwiami usypano 8 mogilnych kop-

ców (stupa). Kopce usypano tak˝e nad naczy-

niem, którym odmierzano relikwie, i nad

w´glami ze stosu. Tradycj´ uÊwi´cajàcej i inte-

grujàcej mocy relikwii B. przywo∏ywano póê-

niej wsz´dzie (w Indiach i poza nimi), gdzie

budujàc paƒstwo terytorialne, starano si´ zna-

leêç ideowy zwornik dla zró˝nicowanej etnicz-

nie i kulturowo ludnoÊci. W rozwini´tej for-

mie kultu czcià otaczano 4 typy relikwii:

1) „pozosta∏oÊci cielesne” (umieszczane w re-

likwiarzach stup fragmenty kostne); 2) „pozo-

sta∏oÊci przez zwiàzek”, tj. rzeczy nale˝àce do

Buddy (szata, miska ˝ebracza), miejsca zwià-

zane z jego ˝yciem (drzewo Bodhi, Tron Prze-

budzenia), Êlady jego obecnoÊci (odciski stóp);

3) „pozosta∏oÊci doktrynalne” — pierwotnie

ca∏oÊç nauki B., nast´pnie wyciàgi z kanonu

pism buddyjskich umieszczane w relikwia-

rzach; 4) „pozosta∏oÊci umowne” — sporzà-

dzane przez wiernych kopie „pozosta∏oÊci

przez zwiàzek”, repliki stup i relikwiarzy za-

wierajàcych „pozosta∏oÊci cielesne” oraz wyko-

nywane przez artystów obrazy symbolizujàce

B. i zdarzenia z jego ˝ycia. Wspó∏czesne bada-

nia podkreÊlajà, ˝e swoje szybkie rozprzestrze-

nienie si´ buddyzm zawdzi´cza wdu˝ej mierze

umiej´tnej propagacji „pozosta∏oÊci umow-

nych”. Wposzukiwaniu cennych itrudnych do

uzyskania „pozosta∏oÊci cielesnych” uciekano

si´ nierzadko do fa∏szerstwa.

W sztuce pierwotnie przedstawiano B. za po-

Êrednictwem symboli. Pierwsze przedstawie-

nia B. w postaci ludzkiej pojawi∏y si´ na pocz.

I w. n.e. w sztuce Gandhary, w wyniku prze-

kszta∏cenia hellenistyczno-syryjskiego typu

wizerunku Apollina. Klasyczne schematy

przedstawiania B. powsta∏e wIV–VII w. wMa-

thurze i Sarnath (Indie) ukazywa∏y B. jako do-

skona∏ego m´drca nauczyciela wpostawie sto-

jàcej lub siedzàcej, w drapowanych szatach

mnicha, z w∏osami zebranymi w rodzaj koka

( usznisza ) i okràg∏à wypuk∏oÊcià na czole

( urna ); cz´stym elementem jest aureola ( pra-

Budda

Posąg Kroczącego

Buddy (jedyne

ikonograficzne

przedstawienie

Buddy w ruchu)

obok stupy Sa Si

w Sukhothai

(Tajlandia), XII/XIII w.

fot. P. Balcerowicz

bhamandala ); w postawie stojàcej wyró˝nia si´

2 zasadnicze pozy: abhanga (poza frontalna)

i tribhanga (trzykrotne przegi´cie cia∏a); o od-

mianach pozycji siedzàcej decyduje uk∏ad nóg:

padmasana (nogi skrzy˝owane), wirasana (poza

bohaterska — prawa stopa schowana pod lewà

nogà), jogasana (poza medytacji — uniesione

kolana), lalitasana (poza wypoczynku — prawa

noga opuszczona), maharadêa lilasana (poza

król. wypoczynku — prawa r´ka oparta na

uniesionym kolanie, lewa na oparciu tronu).

Psychiczne stany B. wyra˝ajà gesty palców

(mudra). Wyobra˝eniom B. towarzyszy zwykle

z∏o˝ona symbolika (przedmioty, zwierz´ta,

barwy). Powy˝sze schematy bywa∏y ró˝nie in-

terpretowane w poszczególnych Êrodowiskach

geogr. i etnicznych. Oprócz posàgów statu-

arycznych by∏y rozpowszechnione przedsta-

wienia tematów z ˝ycia B. i jego poprzednich

wcieleƒ (dêataki), g∏. w reliefie i malarstwie

Êciennym. Do najwa˝niejszych przedstawieƒ

B. nale˝à: gigantyczne posàgi w Bamjanie

(Afganistan — zniszczone przez talibów

2001), malowid∏a wAd˝ancie, posàgi wÂrina-

garze i Pariharapura (Indie), Polonnaruwie

(Âri Lanka), Paganie (Birma), w Êwiàtyniach

skalnych Yunkang iLongmen (Chiny) oraz Ka-

makurze (Japonia).

161

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: