Kategorie gramatyczne polszczyzny.
Gramatyka opisowa – kolokwium.
2
I. Kategorie gramatyczne polszczyzny (imienne).
1. Typologia kategorii gramatycznych:
1.1. kategorie fleksyjne – takie, ze względu na które leksemy danej części mowy się odmieniają; klasyfikujące – takie, ze względu na które można klasyfikować całe leksemy;
1.2. kategorie prymarnie składniowe –kategorie gramatyczne, których funkcja polega przede wszystkim na przekazywaniu informacji składniowych, istotnych dla budowy zdania; prymarnie semantyczne –kategorie gramatyczne, których funkcja polega przede wszystkim na przekazywaniu informacji semantycznych, istotnych dla znaczenia zdania.
1.3. kategorie sekundarnie składniowe – kategorie gramatyczne, których drugorzędne funkcje polegają na przekazywaniu informacji składniowych, istotnych dla budowy zdania; sekundarnie semantyczne – kategorie gramatyczne, których drugorzędne funkcje polegają na przekazywaniu informacji semantycznych, istotnych dla znaczenia zdania.
1.4. kategorie syntaktycznie uzależniane – kategorie gramatyczne o funkcji (prymarnie lub sekundarnie) składniowej, dostosowujące swoją wartość do wymagań innego składnika zdania; syntaktycznie uzależniające – kategorie gramatyczne o funkcji (prymarnie lub sekundarnie) składniowej, narzucające swoją wartość innemu składnikowi zdania.
1.5. kategorie sprzężone – tak samo nazywane kategorie gramatyczne, których wartości muszą być równe, gdy formy wyrazowe nacechowane ze względu na te kategorie łączą się w zdaniu.
2. Przypadek:
Kategoria fleksyjna rzeczowników, przymiotników, liczebników, zaimków rzeczownych, przymiotnych i liczebnych oraz gerundiów i imiesłowów przymiotnikowych.
Kategoria klasyfikująca czasowników.
Pełni funkcję prymarnie składniową, sekundarnie pełni funkcję semantyczną (np. mianownik wskazuje na sprawcę czynności).
Przypadki gramatyczne i przypadki konkretne.
Wołacz nie wchodzi w związki składniowe z innymi członami zdania i pełni funkcję samodzielnego wypowiedzenia (apelu).
Przypadki mogą występować w pozycji poprzyimkowej i niepoprzyimkowej, oprócz miejscownika, który występuje tylko w pozycji zależnej od przyimka.
3. Liczba:
Kategoria fleksyjna rzeczowników, czasowników, przymiotników, zaimków przymiotnych, imiesłowów przymiotnikowych oraz niektórych gerundiów.
Kategoria klasyfikująca liczebników – podział na liczebniki, które wymagają od zależnego rzeczownika liczby pojedynczej i takie, które wymagają liczby mnogiej.
Liczba czasowników, przymiotników, zaimków przymiotnych i imiesłowów przymiotnikowych pełni funkcję składniową i jest syntaktycznie uzależniana – dostosowuje się do liczby nadrzędnego rzeczownika.
Liczba rzeczowników (w tym gerundiów) pełni funkcję prymarnie semantyczną i jest syntaktycznie uzależniająca. Podstawową funkcją semantyczną liczby rzeczowników jest informowanie o liczebności zbioru przedmiotów nazwanych danym rzeczownikiem.
Wyjątki:
- rzeczowniki policzalne „pluralia tantum” spodnie, sanie, drzwi, niepoliczalne: perfumy, pomyje, warcaby.
- rzeczowniki „singulare tantum” woda, miłość, Bóg – nie informują o pojedynczości przedmiotów, w przeciwieństwie do pluralia tantum mogą być użyte w liczbie mnogiej.
- rzeczowniki policzalne mogą być użyte w l. poj. w znaczeniu gatunkowym np. Pies jest ssakiem.
- niektóre rzeczowniki policzalne są używane w l. poj. w znaczeniu zbiorowym np. skrzynka cebuli.
- niektóre rzeczowniki są używane w obu liczbach w tym samym znaczeniu: np. taczka.
- w formach pluralis majestaticus formy liczby mnogiej nie odnoszą się do wielu osób, lecz do jednej osoby: król Polski i Litwy, my.
4. Deprecjatywność:
Kategoria deprecjatywności rzeczowników dotyczy mianownika i wołacza liczby mnogiej w rodzaju męskoosobowym. Jest to kategoria fleksyjna o funkcji prymarnie semantycznej, przekazująca stosunek nadawcy do osoby nazwanej danym rzeczownikiem (np. urzędnicy, urzędniki). Wybór formy zależy od mówiącego.
Sekundarnie deprecjatywność rzeczowników jest ich kategorią składniową uzależniającą, gdyż deprecjatywne (odpowiednio: niedeprecjatywne) formy rzeczowników wymagają formy deprecjatywnej (odpowiednio: niedeprecjatywnej) od zależnych czasowników, przymiotników, zaimków przymiotnych, imiesłowów przymiotnikowych i liczebników np. Łotry przeklęte, łotrzy przeklęci.
Dla czasowników, przymiotników, zaimków przymiotnych, imiesłowów przymiotnikowych i liczebników deprecjatywność jest kategorią składniowo uzależnianą.
Formy deprecjatywne są nacechowane, formy niedeprecjatywne mają charakter neutralny.
5. Rodzaj:
Kategoria klasyfikująca rzeczowników i kategoria fleksyjna czasowników, przymiotników, zaimków przymiotnych, imiesłowów przymiotnikowych i liczebników. Ma funkcję przede wszystkim składniową, wskazuje bowiem, które formy wyrazowe są połączone związkiem składniowym.
Rodzaj rzeczowników jest kategorią uzależniającą, rodzaj pozostałych wyżej wymienionych leksemów jest kategorią uzależnianą. Tylko w ograniczonym zakresie rodzaj rzeczowników pełni sekundarnie funkcje semantyczne.
Korelacja między rodzajem rzeczownika a jego odmianą.
Korelacja między rodzajem rzeczownika a znaczeniem rzeczownika.
Statystyka rodzaju męsko zwierzęcego.
6. Stopień:
Stopniowanie proste – zjawisko fleksyjne.
Stopniowanie złożone – operacja składniowa.
Kategoria fleksyjna przymiotników i przysłówków – funkcja prymarnie semantyczna – wskazuje na różnicę w intensywności cech. Sekundarnie stopień może mieć jednak funkcję składniową i być kategorią uzależnianą np. bardzo wysoko, coraz wyżej.
Przymiotniki jakościowe – przymiotniki oznaczające cechę tkwiącą immanentnie w przedmiocie i dlatego zazwyczaj stopniowalne (ale nie: pusty i martwy nie podlegają stopniowaniu).
Przymiotniki relacyjne – przymiotniki oznaczające relację łączącą dany przedmiot z innym, zazwyczaj niestopniowalne np. drewniany, leśny, całoroczny.
Przymiotniki nierelatywne – przymiotniki oznaczające pewną cechę niezależnie od jakiejkolwiek zewnętrznej normy, np. biały, przezroczysty.
Przymiotniki relatywne – przymiotniki oznaczające cechę odniesioną do pewnej normy, np. duży lub stary.
Nie zawsze podstawą stopniowania jest forma stopnia równego.
Stopniowanie nie jest jedynym sposobem gradacji cechy.
II. Kategorie gramatyczne polszczyzny (werbalne – przysługujące czasownikom):
1. Tryb:
Kategoria fleksyjna czasowników, prymarnie semantyczna. Rzadziej kategoria składniowa, syntaktycznie zależna (spójnik „gdyby”).
Tryb jest kategorią służącą wyrażaniu modalności, czyli ustosunkowania nadawcy treści do jego wypowiedzi.
Sposoby wyrażania modalności: leksykalnie (chyba, oby), prozodycznie, syntaktycznie, morfologicznie, za pomocą kategorii trybu.
1.1. Tryb rozkazujący:
Służy wyrażaniu rozkazów, poleceń, żądań, apeli, perswazji, próśb, rad itp.
Czasownik dokonany, niedokonany.
Dokonany w zaprzeczeniu np. nie zbij talerza lub gdy nie mamy kontroli: nie przezięb się czasem.
Rzadko formy w pierwszej osobie liczby poj. niech skonam, jeśli kłamię (chwyt retoryczny), niech się zamienię w nietoperza (czary), niech się zastanowię (prośba).
Sekundarne użycie trybu rozkazującego: groźby np. Tylko spróbuj!
1.2. Tryb warunkowy:
- potencjalny – przypuszczenie, że w określonych warunkach nastąpi jakiś stan rzeczy, wyrażone za pomocą form nieprzeszłych trybu warunkowego.
- nierzeczywisty – przypuszczenie, że w określonych warunkach mógł nastąpić jakiś stan rzeczy, o którym wiadomo, że nie nastąpił. Może być wyrażone za pomocą form przeszłych lub nieprzeszłych trybu warunkowego.
Formy trybu warunkowego bywają używane ponadto w funkcji uprzejmej prośby, złagodzonego polecenia lub propozycji, czasem z negacją: sprzątnąłbyś tu, może byśmy wyszli na spacer, nie poszedłbyś na spacer? Używamy ich też, aby wyrazić chęć lub pragnienie czegoś, np. Zjadłbym coś.
Gdyby, niechby otwierające zdanie (-by) – wymagają użycia trybu orzekającego.
1.3. Tryb orzekający:
Tryb orzekający może być wtórnie używany w funkcji trybu rozkazującego.
2. Czas:
Kategoria fleksyjna czasowników, prymarnie semantyczna, rzadko składniowa, syntaktycznie zależna (żeby, gdyby, oby – spójniki, partykuły – wymagają czasownika w czasie przeszłym).
Temporalizacja – określenie czasu, w którym zaszło, zajdzie lub zachodzi zdarzenie, o którym mowa.
Temporalizacja bezwzględna – charakterystyka temporalna zdarzenia polegająca na odniesieniu go do pewnego momentu lub okresu w rzeczywistości pozajęzykowej np. do chwili mówienia albo do określonego dnia, roku itp. – czas teraźniejszy ją wyraża, plus leksemy teraz, obecnie i wyrażenia synonimiczne.
Temporalizacja względna - charakterystyka temporalna zdarzenia polegająca na odniesieniu go do innego zdarzenia wymienionego w wypowiedzi, odbywającego się równocześnie albo wcześniej lub później.
Temporalizację względna może być wyrażana za pomocą:
- kategorii czasu
- kategorii aspektu
- imiesłowów, zwłaszcza przysłówkowych np. Słuchając mnie, chodził po pokoju.
- spójników np. zanim, dopóki, podczas gdy;
- przysłówków i partykuł np. potem, poprzednio, wtedy, już, jeszcze, właśnie.
Czas aktualny – czas, w którym odbywa się dane zdarzenie, określony przez wskazanie jakiegoś momentu lub okresu np. Kto tam tak głośno śpiewa? + leksykalne wykładniki: teraz, właśnie, akurat.
Czas nieaktualny – czas, w którym odbywa się dane zdarzenie, nie związany z żadnym momentem ani okresem (np. gdy zdarzenie się powtarza – znaczenie habitualne – Ewa od roku śpiewa w chórze, gdy zdarzenie trwa wiecznie – znaczenie uniwersalne – Kanarek ładnie śpiewa). + leksykalne wykładniki: codziennie, czasem, zawsze. + czasowniki na –ywać, –iwać.
Prymarne funkcje czasów gramatycznych: czas teraźniejszy służy temp. bezwzględnej, wskazuje na zdarzenia odbywające się w chwili mówienia. Czas przeszły i przyszły również mogą służyć charakterystyce bezwzględnej (wymaga to użycia wyrażeń lokalizujących zdarzenie w czasie np. w średniowieczu, za sto lat. Poza tym czas przeszły i przyszły określają zdarzenie jako, odpowiednio, wcześniejsze lub późniejsze od innego zdarzenia, a więc temporalizują je względem niego. Temporalizacji względnej służy też na ogół czas zaprzeszły.
Sekundarne funkcje poszczególnych czasów gramatycznych:
- czas teraźniejszy: zdarzenia powtarzające się, zdarzenia i stany pozaczasowe, zdarzenia oczekiwane w bliskiej przyszłości, zdarzenia minione, uobecnione w chwili mówienia;
- czas przyszły prosty: zdarzenia powtarzające się, zdarzenia pozaczasowe, minione, uobecnione w chwili mówienia;
- czas przyszły prosty i złożony (będziesz na mnie czekać): w funkcji trybu rozkazującego;
- czas przeszły: do zdarzeń i stanów późniejszych może się odnosić: niechby szybko skończyli;
- czas dowolny: odniesiony do przeszłości, może wystąpić w zdaniu nadrzędnym, gdy zdanie podrzędne jest warunkowe.
3. Osoba:
Kategoria fleksyjna czasowników, prymarnie składniowa i uzależniana, gdyż jej wartość narzucana jest czasownikowi przez podmiot zdania. Jest to kategoria klasyfikująca zaimków rzeczownych (one narzucają formę).
W pewnym zakresie pełni funkcję semantyczną – semantyczno –pragmatyczną – funkcję taką pełnią formy pierwszej i drugiej osoby obu liczb, gdy nie towarzyszy im podmiot zaimkowy. Osoba pierwsza l.poj: wskazuje nadawcę, osoba druga: odbiorcę itp. itd.
Sekundarne (w szczególności nieosobowe) użycia form osobowych: instrukcje, rozkazy, zdania ogólne, protekcjonalne zwroty do słuchacza, w odniesieniu do nieokreślonej zbiorowości.
Nieosobowe formy czasownika:
-bezokolicznik: zwykle zależny składniowo od formy innego czasownika lub predykatywu, np. chcę pić, trzeba wracać; pełni czasem funkcję trybu rozkazującego; czasem użyty w funkcji podmiotu zdania (w tradycyjnych opisach składni polskiej), w nowszych człon zależny od formy niewłaściwego czasownika „być”;
- bezosobnik: nigdy nie łączy się z podmiotem-mianownikiem np. wybito szybę;
-imiesłowy przysłówkowe: są zależne składniowo od czasownika w zdaniu głównym np. list przepisano, usuwając wszystkie błędy, trzeba myśleć, czytając rozkład jazdy – z bezosobnikiem i bezokolicznikiem; zdarzenie wskazane imiesłowem uprzednim powinno być wcześniejsze od zdarzenia wskazanego czasownikiem głównym, a zdarzenie wskazane imiesłowem współczesnym powinno być zasadniczo równoczesne ze zdarzeniem wskazanym czasownikiem głównym;
- gerundium: forma ta zachowuje się składniowo, jak rzeczownik, a po czasowniku dzierży rekcję – ufać komuś – ufanie komuś; nie łączy się z podmiotem-mianownikiem, sprawcę czynności wskazuje przy nich albo dopełniacz, albo biernik poprzedzony przyimkiem „przez”.
4. Aspekt:
Kategoria klasyfikująca czasowników – czasowniki mają określony aspekt, a nie odmieniają się przez aspekt.
Kategoria prymarnie semantyczna. Sekundarnie może pełnić funkcję składniową i być kategorią uzależnianą (zacząć, skończyć, przestać, wymagają obok siebie bezokoliczników czasowników niedokonanych).
Dokonany. Niedokonany. Różnica w sposobie ujmowania akcji, tzn. czynności, procesu, stanu itd. Czasowniki niedokonane ujmują ją, jako rozciągłą w czasie i podkreślają jej trwanie, akcja taka albo odbywa się właśnie, albo jest powtarzana. Czasowniki dokonane natomiast ujmują akcję z pewnego momentu czasowego i uwydatniają jej koniec (sufiksalne - przepisywać), rzadziej początek (prefiksalne - zamieszkać).
Iteratywne użycie członu niedokonanego pary aspektowej – użycie go na oznaczenie czynności powtarzanej.
Terminatywne użycie członu niedokonanego pary aspektowej – użycie go na oznaczenie czynności zmierzającej do stanu oznaczanego dokonanym członem pary.
Czynność momentalna – szczeknąć – nąć, niemożliwe użycie terminatywne.
5. Strona:
Kategoria gramatyczna o charakterze syntaktycznym. O dwóch wartościach. Służy charakteryzowaniu różnic diatezy.
Diateza – relacja między uhierarchizowaniem argumentów predykatu a sposobem ich wyrażania w strukturze gramatycznej zdania. Różne realizacje tej relacji są nazywane też diatezami, przez co wyróżnia się np. diatezę czynną i diatezę bierną, odpowiadające tzw. stronie czynnej i stronie biernej czasownika.
Czynna – wskazuje na sprawcę czynności. Bierna – podmiot wskazuje na obiekt.
sarams