WITAMINY.pdf

(250 KB) Pobierz
441182460 UNPDF
WITAMINY
Witaminy to podstawowe niekaloryczne substancje odżywcze, których bardzo nie­
wielkie ilości czerpane z pożywienia konieczne są dla wspomagania wzrostu oraz podtrzy­
mywania zdrowia i życia.
W odróżnieniu od składników mineralnych, które pochodzą z gleby, witaminy pro­
dukowane są przez organizmy żywe, jak rośliny lub zwierzęta. Nasz organizm nie jest w sta­
nie sam wyprodukować wszystkich trzynastu znanych nam witamin w ilości wystarczającej
do podtrzymania życia. Ta brakująca część musi pochodzić z pożywienia.
Witaminy biorą udział w wielu procesach życiowych, m.in. w wytwarzaniu
i zachowywaniu krwinek, hormonów, substancji chemicznych występujących w układzie
nerwowym, materiału genetycznego i wszystkich innych komórek i tkanek naszego organi­
zmu. Jeżeli dieta nie zapewnia wystarczającej ilości witamin, pojawiają się charakterystycz­
ne objawy niedoboru. Tak więc na przykład, rezultatem braku kwasu foliowego i witaminy
B12 jest niedokrwistość, niedobór witaminy A doprowadza do zaburzeń widzenia, a zbyt ni­
skie stężenie witaminy B6 powoduje nudności i zaburzenia nastroju. Jeżeli usunięcie ja­
kiejś substancji z diety nie powoduje objawów niedoboru, nie uznaje się jej za witaminę.
Witaminy biorą udział w różnych procesach i zawsze współdziałają z innymi podstawowy­
mi związkami odżywczymi. Ich brak zaburza owe procesy, nie wyłączając procesów przy­
swajania przez organizm innych substancji odżywczych.
W odróżnieniu od węglowodanów, białek i tłuszczów witaminy nie dostarczają orga­
nizmowi energii. Energia to kalorie, a witaminy kalorii nie zawierają. Niektóre witaminy
pomagają jednak przekształcać kalorie zawarte w węglowodanach, białkach
i tłuszczach w gotową do użycia energię. Pełnią tę samą funkcję, co iskra zapalająca paliwo
przy starcie silnika.
Witaminy dzielą się na dwie kategorie: rozpuszczalne w tłuszczach i rozpuszczalne w
wodzie.
Do rozpuszczalnych w tłuszczach należą witaminy A, D, E i K. Występują one w
tłuszczach i olejach zawartych w pożywieniu. Tłuszcz jest ponadto potrzebny, żeby orga­
nizm mógł je wchłonąć. Rozpuszczalne w wodzie są: witamina C i witaminy z grupy B — BI,
B2, B6 i Bi2 oraz niacyna, kwas foliowy, kwas pantotenowy i biotyna. Znajdują się one w
wodnistej części pożywienia i do ich przyswajalna nie potrzeba tłuszczów. Można je jednak
łatwo zniszczyć przez zbyt długie gotowanie. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach są za­
zwyczaj przechowywane w organizmie, witaminy zaś z drugiej grupy łatwo rozpuszczają się
we krwi i są wydalane z moczem. Tylko niewielki ich procent jest magazynowany w tkan­
kach.
Zawartość witamin w pożywieniu waha się zależnie od tego, jak i gdzie jest ono pro­
dukowane, na jaki okres przypadają zbiory, w jaki sposób jest przechowywane i przygoto­
wywane do spożycia. Ogólnie, im świeższa jest żywność, im niższa temperatura przechowy­
wania (ok. 4-5° C), im krótszy czas jej gotowania i przechowywania po przyrządzeniu, tym
większa zawartość witamin.
WITAMINA A
RETINOL
Witaminę A odkryto jako pierwszą. W 1913 roku tym mianem nazwano substancję,
której brak powodował zapalenia i infekcje oczu u zwierząt żywionych pokarmem pozba­
wionym składników znanych obecnie jako bogate źródła tej witaminy. W 1932 roku na­
ukowcy odkryli, że substancja o nazwie beta-karoten znajdująca się w roślinach może być
zamieniana w organizmie w witaminę A, przez co można jej używać do zapobiegania choro­
bom oczu na równi z tranem.
Witamina A to rodzina związków, do której należą retinol, retinal i karotenoidy. Re­
tinol i retinal znajdują się w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak wątroba czy
jaja. Te odmiany witaminy A mogą być czerpane przez organizm bezpośrednio z pożywie­
nia. Jest to gotowa postać witaminy A.
Karotenoidy, z których najpowszechniej znany jest beta-karoten, są grupą rozpusz­
czalnych w tłuszczu barwników, obecnych w pomarańczowych, ciemnozielonych i ciemno­
żółtych warzywach i owocach. Niektóre karotenoidy, m.in. beta-karoten, mogą być prze­
kształcone w witaminę A zaraz po spożyciu. Nazywa się je prowitaminami witaminy A, choć
sam beta-karoten pełni wiele innych dodatkowych funkcji niezależnych od witaminy A. W
pożywieniu występuje kombinacja gotowej postaci witaminy A i beta-karotenu (zob. pod­
rozdział o beta-karotenie).
Czynniki wpływające na przyswajanie tłuszczów wpływają również na przyswajanie
witaminy A. Niewielka ilość tłuszczu jest konieczna dla uaktywnienia soków trawiennych
potrzebnych do strawienia witaminy A, toteż jej przyswajanie spada, kiedy zaburzenia w
działaniu układu pokarmowego ograniczają przyjmowanie tłuszczu z pożywienia. Istnieje
pewna odmiana witaminy A o nazwie palmitynian retinylu, która może być wchłonięta
przez organizm bez udziału tłuszczu i która znajduje zastosowanie w przypadkach długo­
trwałego nieżytu układu pokarmowego.
Rola w organizmie
• Nowotwory. Wystarczająca ilość witaminy A w pożywieniu i jej stałe stężenie we
krwi mają zmniejszać ryzyko zachorowania na niektóre postacie nowotworów, takie
jak rak piersi, żołądka, szyjki macicy i płuc. Witamina A może również pomagać w
zapobieganiu nowotworom przez utrzymywanie w dobrym stanie tkanek nabłonko­
wych, hamowanie rozwoju zniekształconych komórek on wzmacnianie układu im­
munologicznego.
• Nabłonek. Witamina A pomaga w kształtowaniu i utrzymaniu wilgotnej i zdrowego
nabłonka: tkanki, która pokrywa wewnętrzne i zewnętrzne powierzchnie ciała. Tak
więc witamina A jest niezbędna do utrzymania w dobrym stanie rogówki oka,
wszystkich błon śluzowych, przewodu pokarmowego, przewodu moczowego, układu
rozrodczego, skóry i płuc. Spożywanie odpowiednich ilości witaminy A wpływa do­
datnio na stan błony śluzowej żołądka i może zapobiec chorobie wrzodowej.
• Oczy i wzrok. Witamina A jest niezbędna dla normalnego widzenia. W połączeniu z
pewnym wyspecjalizowanym rodzajem białka jest obecna w siatkówce oka i koniecz­
na do widzenia przy słabym oświetleniu.
• Wzrost i budowa kości. Witamina A jest ważna w okresie wzrostu i dla budowy tkan­
ki kostnej.
Zależy od niej również tworzenie się szkliwa nazębnego i właściwy rozstaw uzębie­
nia.
• Odporność. Witaminę A nazywa się często „witaminą antyinfekcyjną", ponieważ bie­
rze udział w budowie i wspomaganiu naturalnych barier chroniących organizm
przed zakażeniem, tj. skóry, płuc czy błony śluzowej jamy ustnej i gardła. Ponadto
wspomaga ona układ immunologiczny: naturalny system samoobrony organizmu
przed zakażeniem i chorobami. Optymalne przyswajanie witaminy z pożywieniem
oraz jej wysokie stężenie we krwi pozwalają znacznie skrócić czas trwania odry u
dzieci i zmniejszają ryzyko powikłań, takich jak zapalenie płuc i wycieńczenie orga­
nizmu, które mogą być przyczyną hospitalizacji. Wpływ witaminy A na odporność
organizmu to jeden ze sposobów, w jaki pomaga ona zapobiegać powstawaniu i roz­
wojowi nowotworów.
• Choroby wątroby. Przyjmowanie odpowiednich ilości witaminy A może złagodzić
skutki działania na wątrobę toksycznych substancji chemicznych.
• Rozrodczość. Witamina A może pomagać w prawidłowym przebiegu ciąży i laktacji.
Nie stwierdzono dokładnie, w jaki sposób witamina A wpływa na układ rozrodczy.
Wiadomo tylko, że ma ona dodatni wpływ na niektóre hormony i wspomaga prawi­
dłowe zmiany komórek, charakterystyczne dla wczesnych faz rozwoju płodu.
Niedobór
Długotrwały niedobór witaminy A powoduje zmiany w obrębie skóry, oczu oraz zębów.
• Nowotwory. Niedobór witaminy A wiąże się z powstawaniem i rozwojem pewnych
odmian nowotworów. Na przykład osoby palące bądź żujące tytoń wykazują niskie
stężenie witaminy A we krwi oraz zwiększoną liczbę komórek przedrakowych w
tkankach jamy ustnej, gardła i płuc.
• Oczy i wzrok. Rezultatem chronicznego niedoboru witaminy A bywa owrzodzenie i
zniekształcenie rogówki oka oraz ślepota. Pierwsze objawy tej choroby, zwanej kse­
roftalmią, to wysychanie, zgrubienie i marszczenie się spojówki — błony pokrywają­
cej oko. Jeżeli spożycie witaminy A nie wzrasta, stan się pogarsza - na oku pojawiają
się stwardniałe obszary (plamki Bitota) i powstaje wrażenie widzenia „przez mgłę".
Ostatecznie wywiązuje się zakażenie tęczówki i powstaje blizna, która powoduje śle­
potę. Kseroftalmią jest powszechną chorobą w Trzecim Świecie.
Organizm nie może wytworzyć specjalnego białka oka bez wystarczającej ilości wita­
miny A. Wynikiem tego jest niedowidzenie lub ślepota o zmroku albo w złych wa­
runkach oświetleniowych. Tak zwana kurza ślepota to jeden z pierwszych sympto­
mów braku witaminy A.
Toksyczność
Witamina A nie jest wydalana z moczem i może ulec kumulacji aż do poziomu tok­
sycznego, jeśli jest wchłaniana w dużych ilościach przez dłuższy czas. U niektórych doro­
słych długotrwałe przyjmowanie od 10000 do 20000 RE może wywołać wymioty, nudno­
ści, utratę apetytu i spadek wagi, bóle stawów i brzucha, nadmierną draźliwość, deformacje
kości, swędzenie, wypadanie włosów, powiększenie wątroby lub wysychanie i pękanie ust.
Dorośli przyjmujący dziennie od 12 000 do 68200 RE uskarżają się na bóle głowy. Dzieci
są jeszcze bardziej podatne na toksyczne działanie witaminy A. Już przy dawkach rzędu
5000 RE można zaobserwować wszystkie wymienione objawy, a ponadto spowolnienie
tempa wzrostu.
Powiązania z innymi składnikami odżywczymi
• Nasz organizm potrafi przekształcać beta-karoten w witaminę A.
• Ilość witaminy E w organizmie wpływa na działanie witaminy A.
• Odpowiednia dawka cynku jest konieczna dla właściwego przenoszenia i użytkowa­
nia witaminy A przez organizm. Objawy niedoboru mogą się pojawić przy braku
cynku mimo właściwego stężenia witaminy.
• Witamina A odgrywa ważną rolę przy wykorzystaniu wapnia do tworzenia kości i zę­
bów.
BETA-KAROTEN
Beta-karoten jest jednym z ponad 560 karotenoidów obecnych w ciemnozielonych,
żółtych i ciemnopomarańczowych warzywach i owocach. Do karotenoidów zalicza się m.in.
likopen, alfa-karoten i kantoksantynę. Beta-karoten jest jednak najłatwiej przekształcany
przez organizm w witaminę A i mimo że naukowcy już na początku wieku odkryli, iż obec­
na w wielu roślinach substancja znana jako beta-karoten ma tę właściwość, to dopiero w la­
tach osiemdziesiątych potwierdziły się przypuszczenia, że beta-karoten działa niezależnie
od witaminy A.
Rola w organizmie
Badania nad beta-karotenem przeprowadzone w ostatnim dziesięcioleciu wykazały,
że oprócz licznych powiązań z witaminą A pełni on wiele samodzielnych funkcji. Stwierdzo­
no, że wpływa dodatnio na zdrowie i zapobiega chorobom, m.in. dzięki właściwościom
przeciwutleniającym, wspomaganiu funkcji odpornościowych organizmu, zapobieganiu no­
Zgłoś jeśli naruszono regulamin