Problemy w likwidacji szkody w pojeździe(1).pdf
(
63 KB
)
Pobierz
wiado-1-2010.qxd
Problemy w likwidacji szkody w pojeździe
MARCIN WOJTKOWIAK
Problemy w likwidacji szkody w pojeździe
z ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów
mechanicznych
Likwidacja szkody powstałej w następstwie uszkodzenia pojazdu w ramach ubezpieczenia
OC posiadaczy pojazdów mechanicznych stanowi problem często podejmowany w dok-
trynie i orzecznictwie. Niniejszy artykuł podejmuje problematykę naprawienia szkody rzeczy-
wistej (straty). Z uwagi na zastosowanie ogólnego prawa odszkodowawczego do odpo-
wiedzialności odszkodowawczej ubezpieczyciela, podstawowego znaczenia nabiera właści-
we zdefiniowanie pojęcia straty. W zależności od stanu faktycznego, stratę może stanowić
ubytek wartości rynkowej pojazdu lub poniesione koszty restytucji. Obowiązek naprawienia
szkody powstaje już w chwili jej wyrządzenia, co jednak nie powoduje, iż ma ona charakter
obiektywny. Działania poszkodowanego przekładają się bezpośrednio na stan jego akty-
wów, tym samym decydując o dynamicznym charakterze szkody. Z tego powodu straty nie
można określić w sposób obiektywny, bez odnoszenia się do faktycznego działania poszko-
dowanego. Stosowana powszechnie w praktyce ubezpieczeniowej kosztorysowa metoda
ustalania odszkodowania stanowi wadliwą obiektywizację szkody.
Wstęp
Rozwój rynku motoryzacyjnego w Polsce, a w konsekwencji wzrost natężenia ruchu
drogowego, spotęgował dyskusje i wątpliwości związane z instytucją odpowiedzial-
ności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych
1
za szkody wyrządzone w związku
z ruchem tych pojazdów.
Niniejszy artykuł koncentruje się na problemie likwidacji szkody rzeczywistej (straty)
powstałej w następstwie uszkodzenia pojazdu, w ramach obowiązkowego ubezpie-
czenia OC p.p.m. W związku z obligatoryjnością umowy ubezpieczenia OC p.p.m., jak
również akcesoryjnym charakterem odpowiedzialności ubezpieczyciela i instytucją
actio
1. Dalej w skrócie: OC p.p.m.
– 77 –
Wiadomości Ubezpieczeniowe 1/2010
directa
2
, zagadnienie to dotyczy bezpośrednio poszkodowanego oraz ubezpieczyciela.
Dodatkowo, artykuł prezentuje wątpliwości autora dotyczące zasadności przywoływa-
nych w orzecznictwie oraz stosowanych w praktyce likwidacyjnej sposobów ustalenia
wysokości należnego odszkodowania.
Ogólne zasady prawa odszkodowawczego
Punktem wyjścia do dalszych rozważań jest określenie, czym jest szkoda na gruncie
prawa cywilnego. Z braku definicji legalnej, należy odwołać się zwłaszcza do orzeczni-
ctwa sądowego. Szkodę w znaczeniu prawnym, określa się jako zmniejszenie (niepo-
większenie) aktywów lub zwiększenie pasywów osoby poszkodowanej
3
, niekiedy obej-
mując tym pojęciem także uszczerbek w dobrach niemajątkowych
4
. Szkoda na mieniu
dotyczy bezpośrednio składników majątku poszkodowanego i obejmuje:
1) stratę (
damnum emergens
), czyli rzeczywistą zmianę majątku poszkodowanego,
polegającą za zmniejszeniu się aktywów lub zwiększeniu pasywów,
2) utracone korzyści (
lucrum cessans
), które polegają na niepowiększeniu się akty-
wów, które miałyby miejsce, gdyby nie działanie zdarzenia szkodzącego
5
.
Zmiany aktywów lub pasywów należy odnosić do stricte rachunkowego aspektu,
tzn. powinny być interpretowane jako wartości. Skutkiem tak rozumianego pojęcia szko-
dy jest ustalanie jej rozmiaru metodą dyferencyjną (zwaną także różnicową). Polega
ona na ustaleniu różnicy pomiędzy stanem majątku istniejącym po zajściu zdarzenia
szkodzącego a stanem poprzednim i hipotetycznym. Jeszcze ściślej rzecz ujmując, po-
równywane są dwa stany majątku rozumianego jako zbiór powiązanych ze sobą praw
i obowiązków majątkowych
6
.
Poza szkodą pierwotną (powstałą wbrew woli poszkodowanego; w przypadku
uszkodzenia pojazdu będzie to utrata jego wartości) do pojęcia straty należy zaliczyć
zmniejszenie aktywów dokonane z woli poszkodowanego, ale w bezpośrednim, uza-
2. Patrz m.in. E. Kowalewski,
Istota ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej
, „Prawo
Asekuracyjne”, nr 3 (32), 2002 r; M. Serwach,
Ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej
w świetle proponowanych zmian przepisów kodeksu cywilnego o umowie ubezpieczenia
,
„Prawo Asekuracyjne”, nr 2 (47), 2006 r.,.; M. Orlicki,
Umowa ubezpieczenia
w: „Umowy
w obrocie gospodarczym” pod red. A. Kocha, J. Napierały, Zakamycze 2006, s. 172,
A. Raczyński, Z
asada akcesoryjności actio directa w świetle nowelizacji przepisów Kodeksu cy-
wilnego o umowie ubezpieczenia
, „Rozprawy Ubezpieczeniowe”, nr 1(4), 2008 r.
3. Por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1963 r., sygn. III PO 31/63, OSNC 1964,
nr 7-8, poz. 128; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1994 r., sygn. III CZP 25/94,
OSNC 1994, nr 10, poz. 188; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2001 r., sygn. III
CZP 68/01, OSNC 2002, nr 6, poz. 74; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2002 r., sygn.
V CKN 1273/00, Izba Cywilna 2002, nr 12, s. 40; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca
2003 r., sygn. V CKN 308/01, niepubl.
4. Z. Banaszczyk w: „Kodeks cywilny. Komentarz”, t. I pod red. K. Pietrzykowskiego, Wydawnictwo
C.H.Beck, Warszawa 2004, s. 812, wraz z przywołaną literaturą. Jako przykład przeciwnego
stanowiska warto przywołać chociażby W. Warkałłę, który twierdzi, iż przez „szkodę rozumie się
jedynie uszczerbek, którego doznał poszkodowany w swych dobrach majątkowych” (patrz:
Odpowiedzialność odszkodowawcza – funkcje, rodzaje, granice
, Warszawa, 1972, s. 125-126).
5.
Ibidem,
s. 814.
6. Por. A. Duży,
Dyferencyjna metoda ustalenia wysokości szkody
, „Państwo i Prawo”, nr 10, 1993 r.
– 78 –
Problemy w likwidacji szkody w pojeździe
sadnionym związku z uprzednio wyrządzoną szkodą, zmniejszaniem lub ograniczaniem
jej rozmiarów. Mowa tu o wydatkach i nakładach, które powinny być uznane przynaj-
mniej za szkodę pośrednią w rozumieniu art. 361 kodeksu cywilnego
7
. Podział ten jest
bardzo istotny, gdyż determinuje zakres obowiązku odszkodowawczego ubezpieczy-
ciela (w ramach OC p.p.m.) wynikającego z uszkodzenia pojazdu.
Sposób naprawienia szkody określa art. 363 par. 1 kodeksu cywilnego
8
. Ustawo-
dawca daje poszkodowanemu prawo wyboru sposobu naprawienia szkody (zobowią-
zanie przemienne) pomiędzy restytucją naturalną (przywrócenie stanu poprzedniego)
9
a zapłatą odszkodowania. W razie nadmiernych trudności lub kosztów, albo w przy-
padku niemożności przywrócenia stanu poprzedniego, roszczenie poszkodowanego
ogranicza się do odszkodowania.
KC wprowadza zasadę pełnego odszkodowania, co oznacza, iż powinno ono
odpowiadać wysokości doznanej przez poszkodowanego szkody, rekompensując tym
samym uszczerbek w prawnie chronionych interesach
10
. Odszkodowanie powinno ściśle
odpowiadać rozmiarom szkody – nie może być wyższe bądź od niej
11
niższe. Jako
miernik wartości wskazuje się w szczególności na wartość rynkową (
pretium com-
mune
)
12
i na tej podstawie powinna być szacowana wysokość szkody powstałej w na-
stępstwie uszkodzenia pojazdu.
Odszkodowanie musi przywrócić ekonomiczny stan majątku poszkodowanego,
a ewentualna restytucja naturalna powinna być temu celowi podporządkowana
13
.
Sposób naprawienia szkody przez ubezpieczyciela
Swoboda kontraktowa stron w obowiązkowym ubezpieczeniu OC p.p.m. jest ograni-
czona, zaś szczególnym tego wyrazem jest stosowanie przy naprawieniu szkody reguł
ogólnocywilistycznych
14
. Odnośnie sposobu naprawienia szkody poszkodowany nie dys-
ponuje jednak możliwością wyboru. Art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r.
o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Pol-
skim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych
15
, mówi o należnym od ubezpieczyciela
7. M. Kaliński,
Zasada odszkodowania w ubezpieczeniach gospodarczych
(cz. 1), „Prawo
Asekuracyjne”, nr 1 (30), 2002 r. wraz z przywołana tam literaturą.
8. Ustawa z dnia 24 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm. – dalej
w skrócie: KC.
9. Co w przypadku pojazdu mechanicznego oznaczać będzie jego naprawę lub zakup nowego.
10. K. Zagrobelny w: K
odeks cywilny. Komentarz
pod red. E. Gniewka, Wydawnictwo C.H.Beck,
Warszawa 2006, s. 539.
11. G. Bieniek,
Odpowiedzialność cywilna za wypadki drogowe na tle obowiązkowych ubez-
pieczeń komunikacyjnych
, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1983, s. 77.
12. Por. W. Czachórski,
Zobowiązania. Zarys wykładu,
Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2007,
s. 104-105.
13. Por. M. Kaliński,
Zasada odszkodowania w ubezpieczeniach gospodarczych
(cz. 2), „Prawo
Asekuracyjne”, nr 2 (31), 2002 r. wraz z przywołaną tam literaturą.
14. J. Orlicka,
Wybrane problemy finansowania przez ubezpieczycieli OC i AC napraw pojazdów
w: „Aktualne problemy ubezpieczeń komunikacyjnych” pod red. A. Kocha, Wydawnictwo
C. H. Beck, Warszawa 2008, s. 104.
15. Dz. U. Nr 124, poz. 1152 z późn. zm.
– 79 –
Wiadomości Ubezpieczeniowe 1/2010
odszkodowaniu (a zatem świadczeniu pieniężnym). Podobne ograniczenie wynika z art.
822 par. 1 KC, który określa świadczenie ubezpieczyciela z umowy ubezpieczenia odpo-
wiedzialności cywilnej, jako zapłatę określonego w umowie odszkodowania.
Podkreślenia wymaga, iż pieniężna postać świadczenia ubezpieczyciela (w szczegól-
ności świadczenia odpowiadającego wysokości kosztów naprawy pojazdu) budzi
w doktrynie oraz orzecznictwie wątpliwości co do charakteru (rodzaju) naprawienia
szkody (zgodnie z art. 363 par. 1 KC)
16
. Problem ten, z racji ograniczonej objętości wy-
wodu, nie będzie przedmiotem analizy.
Granica opłacalności naprawy pojazdu
Powszechnie ugruntował się w praktyce i orzecznictwie pogląd, iż granicą opłacal-
ności naprawy pojazdu w ubezpieczeniu OC p.p.m. jest jego wartość rynkowa w stanie
sprzed szkody. Tym samym, dla zwolenników takiego poglądu, wystarczającym
warunkiem uznania kosztów naprawy pojazdu za nadmierne w rozumieniu art. 363
par. 1 jest przekroczenie przez nie wartości rynkowej pojazdu. Jeżeli koszt naprawy nie
przekracza tej granicy, naprawę można uznać za ekonomicznie uzasadnioną
17
.
Takie rozumowanie zdaje się nie dostrzegać celu, jakiemu ma służyć naprawa pojaz-
du. Naprawienie szkody może następować poprzez restytucję naturalną (względnie
zapłatę kwoty odpowiadającej restytucji), ale nie jest ona celem, gdyż może nie do-
prowadzić do naprawienia całości szkody. Poprzez restytucję bezpośrednio likwidowany
jest uszczerbek rzeczowy (który szkodą nie jest), a pośrednio uszczerbek w majątku po-
szkodowanego (czyli naprawiana jest szkoda). Można wysnuć wniosek, iż zakres resty-
tucji jest sprawą drugorzędną. Skoro bowiem można dokonać wymiany częściowo zu-
żytych uszkodzonych części pojazdu na nowe, ale z uwzględnieniem wzrostu wartości
pojazdu po takiej naprawie
18
, to przywrócenie pojazdu do stanu sprzed szkody, jest
16. Patrz szeroko na ten temat: B. Janiszewska,
Nadmierne koszty restytucji a odpowiedzialność
ubezpieczyciela za tzw. szkody komunikacyjne
w: „Studia Iuridica”, tom. 47.
Z problematyki
odpowiedzialności za szkodę
pod red. G. Bałtruszajtys, Wydawnictwo Uniwersytetu War-
szawskiego, Warszawa 2007, s. 43-64.
17. Por. np. M. Więcko, B. Wolińska w: „Ubezpieczenia komunikacyjne” pod red. S. Rogowskiego,
Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2008., s. 84; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia
1988 r., sygn. I CR 280/88, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2002 r., sygn.
V CKN 903/00, OSNC 2003, nr 1, poz. 15; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 sty-
cznia 2006 r., sygn. III CZP 76/05, niepubl.
18. Patrz: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1981 r., sygn. I CR 17/81, OSNC 1981, nr 10,
poz. 199: „Jeżeli poszkodowany wybrał przywrócenie stanu poprzedniego przez naprawę
uszkodzonego pojazdu, świadczenia zakładu ubezpieczeń (…) obejmują pełny koszt naprawy
uszkodzeń spowodowanych wypadkiem, pomniejszony o kwotę odpowiadającą wzrostowi
wartości pojazdu w następstwie naprawy w stosunku do jego wartości w dniu wypadku, jeżeli
taki wzrost nastąpił”; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 2003 r., sygn. V CKN 308/01,
niepubl.: „Osoba odpowiedzialna jest zobowiązana zwrócić poszkodowanemu wszelkie ce-
lowe i ekonomicznie uzasadnione wydatki poniesione w celu przywrócenia poprzedniego
stanu samochodu, do których należą koszty nowych części i innych materiałów (...) Jeżeli
poszkodowany wybrał restytucję, a skutkiem naprawy nastąpił wzrost wartości samochodu, to
świadczenie ubezpieczyciela obejmuje pełny koszt naprawy pomniejszony o wzrost wartości
samochodu”.
– 80 –
Problemy w likwidacji szkody w pojeździe
podporządkowane wartości rynkowej pojazdu (analogicznie argumentem przeciwko
montażowi części nieoryginalnych w miejsce oryginalnych jest spadek wartości hand-
lowej pojazdu po tak dokonanej naprawie)
19
, a zatem od ekonomicznego wymiaru
szkody. Jako przykład można podać naturalną w uwarunkowaniach rynkowych sytu-
ację, w której pojazd po naprawie co prawda odzyskał pełną użyteczność techniczną,
ale nie odzyskał pełnej wartości rynkowej (handlowej), jaką posiadał przed zajściem
szkody
20
. Tym samym, z punktu widzenia art. 361 par. 2 szkoda nie została naprawiona.
Naprawa pojazdu tylko w pewnej części przywróciła wartość majątku (aktywów) po-
szkodowanego, jaki posiadał on przed zajściem zdarzenia szkodowego. Wskazywane
wyżej orzeczenia sądów zdają się potwierdzać, iż by mówić o naprawieniu szkody, na-
leży odnosić się do wartości handlowej pojazdu sprzed i po szkodzie.
W takiej sytuacji, zgodnie z zasadą pełnego odszkodowania, poszkodowany ma
prawo rościć o zwrot utraconej wartości handlowej pojazdu. Czy zatem naprawa, któ-
rej koszty nie przekraczają wysokości, jest zawsze ekonomiczna? Na tak postawione
pytanie należy udzielić odpowiedzi negatywnej.
W rozważaniach na temat szkody całkowitej konsekwentnie pomija się istotę in-
demnizacji w ogólnym prawie odszkodowawczym, ograniczając zasadność (ekono-
miczność) restytucji naturalnej pojazdu do odpowiedniej wysokości kosztów naprawy.
Często porównuje się postulowaną granicę uznania szkody za całkowitą ze stosowaną
powszechnie w dobrowolnym ubezpieczeniu autocasco
21
. Pomija się natomiast jeszcze
jeden istotny czynnik, bezpośrednio wpływający na ocenę zasadności restytucji: utratę
wartości rynkowej pojazdu po naprawie. Należy bowiem uwzględnić całość skutków
związanych ze zdarzeniem szkodowym.
Po dokonaniu analizy hipotetycznego stanu majątku po naprawie pojazdu ze sta-
nem sprzed naprawy okaże się, iż wartościowa granica uzasadnionych kosztów pono-
szonych na restytucję będzie znacznie niższa niż wartość rynkowa pojazdu, gdyby do
19. W tym duchu: M. Więcko, B. Wolińska, w:
op. cit.
, s. 85-90.
20. Za takim podejściem generalnie opowiada się judykatura. Patrz: wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 7 listopada 1990 r., sygn. I CR 637/90, OSP 1991., nr 7, poz. 190: „Naprawienie rzeczy
uszkodzonej nie zawsze równa się wyrównaniu szkody w rozumieniu art. 363 § 1 kc”; uchwała
Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2001 r., sygn. III CZP 57/01, OSNC, 2002 r., nr 5, poz.
57: „Odszkodowanie za uszkodzenie samochodu może obejmować oprócz kosztów jego
naprawy także zapłatę sumy pieniężnej, odpowiadającej różnicy między wartością tego samo-
chodu przed uszkodzeniem i po naprawie”; wyrok Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia
28 czerwca 2005 roku, sygn. VI Ca 437/05, niepubl.: „W przypadku uszkodzenia samochodu
szkodę może stanowić także obniżenie wartości samochodu”; jako przykład poglądu odmien-
nego: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1971 r., sygn. III CRN 450/70, OSNC, 1971 r.,
nr 11, poz. 205: „Jeżeli w wyniku naprawy przywrócono uszkodzony samochód do stanu
poprzedniego (art. 363 § 1 kc), właściciel samochodu nie może żądać zasądzenia ponadto
sumy pieniężnej odpowiadającej obniżeniu ,wartości handlowej’ samochodu”. Ciekawy wnio-
sek płynie z literalnej interpretacji art. 363 par. 1, który przewiduje alternatywę wykluczającą:
bądź przywrócenie stanu poprzedniego, bądź zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, co z jed-
nej strony uniemożliwiałoby dodatkową dopłatę w przypadku restytucji naturalnej, z drugie
strony wymuszało wybór restytucji pieniężnej w sytuacji, gdy restytucja naturalna nie dopro-
wadzi do naprawienia szkody w pełnych rozmiarach.
21. Por. B. Chmielowiec, M. Więcko,
Komu się nie opłaca?
, „Miesięcznik Ubezpieczeniowy”,
marzec 2009 r.
– 81 –
Plik z chomika:
punk_rock
Inne pliki z tego folderu:
pl_Trendy_priorytety_likwidacji_szkod(1)(1).pdf
(2837 KB)
mechatronikasiecikomputerowe.pdf
(1334 KB)
Numer 10_2012 - Auto Moto Serwis - wersja elektroniczna PDF - e-czasopismo.pl - Czasopisma dla Fachowców(1).pdf
(94 KB)
mechatronikaw1.pdf
(517 KB)
Opinia biegłego w sprawach o roszczenia nabywców samochodów z wadami - Monitor Prawniczy [ www.MonitorPrawniczy.pl ](1).pdf
(117 KB)
Inne foldery tego chomika:
- ◢◤ FILMY 2016 CHOMIKUJ
[2010] Bąż Woa
[2011] Endgame
[2011] Zadyszka
[2012] Papa Roach - The Connection
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin