PROGRAMY LITERACKIE
FUTURYZM
FUTURYŚCI
- czasopisma
o brak stałej bazy czasopiśmienniczej; Czyżewski drukował w „Formistach” (1919- 1921)
o 1921- „Nowa Sztuka”- 2 numery; nadal poglądy futurystyczne, ale był to już schyłek działalności grupy;
o 1924-1925 „Almanach Nowej Sztuki”- red. Stefan Kordian Gacki; otwarte na różnych nowatorskich twórców; futuryści nazywają siebie „poetami nowej sztuki”;
§ Gacki, Brucz, Ważyk
§ zagadnienia teoretyczne
· konstruktywizm
· nowy klasycyzm
BRUNO JASIEŃSKI
- Jednodńuwka futurystuw (1921)- manifesty estetyczno- literackie napisane w formie nieuwgzlędniającej ortografii
o hołd dla romantyzmu, ale jednocześnie wymiatanie go z nowej poezji
o rewolucjonizm
o odrzucanie sztuki psychologicznej, metafizycznej, filozoficznej
o odejście od składni
o określenie potrzeby krytyki literackiej jako „miamlenia”
o masowość
o demokratyczność i powszechność sztuki
- Futuryzm polski (Bilans) (1923)
o poważniejsza stylistyka
o próba podsumowania programowego
o podkreślenie przejściowości futuryzmu, przez który jak przez chorobę musiał przejść organizm kultury polskiej
Krytyka futurystów:
- Żeromski- przeciw reformowaniu ortografii
- Irzykowski- wtórność, plagiatowść
Poetyka tekstu programowego:
- w 1os. l mn. „my”
- ujawniały osobowość twórcy manifestu
STANISŁAW IGNACY WITKIEWICZ
- nie należał do żadnej grupy
- filozofii, teoretyk, malarz, pisarz
- wierny całe życie jednemu programowi
- twórczość teoretyczno- krytyczna
o rozprawy filozoficzne i estetyczne
o polemiki
o Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie istnienia (1917- 1935)- tzw. „główniak” zawierający najważniejsze tezy Witkiewicza
o Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia (1919)
o Szkice estetyczne (1922)
o Teatr (1923)
- poglądy:
§ podkreślanie przełomowości odzyskania niepodległości
§ sztuka ma oddać się teraz swoim wielkich zadaniom:
· przeżycia metafizyczne
§ antynomie
· jedność i wielość
o pojęcie jednej Formuły Istnienia
· stałość i zmienność
· nieskończoność (Całość Istnienia) i ograniczonść (Istnienia Poszczególne)
§ jednostka ludzka z jednej strony jest jednością (jest samowystarcalna), z drugiej składa się z wielu zależnych od siebie jakości (jest wieloraka); oglądana z wewnątrze jest monadą, z zewnątrz stanowi część większej Całości
§ próba pogodzenia metafizyki i pozytywizmu; nieudana do końca, ale to właśnie w tych „niedomknięciach” ma pojawiać się Tajemnica Istnienia
§ TEORIA CZYSTEJ FORMY- ontologia dzieła
· dzieło jest wyrazem a jednocześnie przyczyną uczucia metafizycznego
· dzieło ma pozwolić człowiekowi na uchwycenie własnej jednostkowości i całości istnienia
· dążenie do tego przez środki czysto formalne (kolor, kształt)
· poezja w żaden sposób nie ma wyrażać stanów duszy, ale własnie jedność w wielości za pomocą formy
§ 3 rodzaje wartości poetyckich:
· dźwiękowo- rytmiczna
· pojęciowa- odpowiada kolorom i kształtom w malarstwie, dźwiękom w muzyce (warstwa znaczeniowa)
· obrazowa
§ NIENASYCENIE FORMĄ- estetyczne pojęcie określające powód dla stosowania w malarstwie deformacji a w poezji powód istnienia „życiowego bezsensu”.
§ cywilizacja niesie zagładę kultury:
· jednostka podporządkowana ogółowi
· dehumanizacja ludzkości przez zwycięstwo warstw robotniczych w walce o władzę społeczną
„PONOWA” I „CZARTAK”
- nazwa: od czasopism „Ponowa „ (1921- 1922) i „Czartak”
- program:
o swojskość
o ludowość
o antyurbanizm
o krytyka futurystów, skamandrytów
o słowiańska mitologia
o łączenie nowych konstrukcji z ludowością
o kult pracy
o uniwersalizm
o autorytet Bolesława Leśmiana
- twórcy:
o Jan Niepomucen Miller
o Stefan Kołaczkowski
§ Nasz stosunek estetyhczny do poezji ludowej- wzorem Kasprowicz
TADEUSZ PEIPER
- wypowiedzi teoretyczne w „Zwrotnicy (1922- 23; 1926- 27)
o krytyka włoskiej odmiany futuryzmu (w kraju jakiś czas współpracował z futurystami z „Nowej Sztuki”)
o I w. ś.- wkroczenie ludzi w XX wiek
o MIASTO, MASZYNA, MASA
o cywilizacja
o sztuka trudna (sprzeciwiająca się sztuce prymitywizmu ludowego)
o postęp. praca organiczna
o racjonalizm
o odrzucenie nadrealizmu; asocjacyjno- podświadomościowych nurtów
o sprowadzanie chaosu do porządku
o „tworzenie dla dwunastu”
o „Artysta który narzuca nowe piękno, narzuca nową przyszłość
o analogiczność sztuki do nowej rzeczywistości
o autoteliczne nowatorstwo
o poezja
§ zdanie- pdst. jednostka (odrzucenie futurystyczne hasła słów na wolności)
§ metafora- ekonomia środków wyrazu
§ „Proza nazywa, poezja pseudonimuje”
§ poemat rozkwitający
§ mówienie nie wprost- utrudnione
§ ekwiwalentyzacja uczuć
- język programów:
o świadomy, precyzyjny
o metaforyczny
o
- utwory programowe:
o Tędy (1930)- zbiór artykułów z lat 20-tych
o Nowe usta (1925)- odczyt o poezji
- unikał napastliwości; jedyny jego atak- to na Iwaszkiewicza
JULIAN PRZYBOŚ
- teksty:
o Chamuły poezji (1926)
§ atak na Kasprowicza, Zegadłowicza, Wittlina
JAN NIEPOMUCEN MILLER
- uniwersalizm
- po zerwaniu z czartakowcami tworzy własny program; Zaraza w Grenadzie (1926)
o sprzeciw wobec romantycznego indywidualizmu
o brak granicy między literaturą i życiem (jak Brzozowski)
o atak na Pana Tadeusza, prymitywny, jakby na artykuł publicystyczny
1926- kończy się okres nasilonego wydawania programów literackich
- charakterystyka:
§ przejście od autotelizmu do heterotelizmu
§ programowe nawoływania do podjęcia przez lit. funkcji społecznej
§ programy mniej stricto literackie, mniej oryginalne
§ nowe uwarunkowania polityczne i historyczne
KWADRYGA
- „Kwadryga” 1927- 1931
- członkowie:
o Mieczysław Bibrowski (art. programowe)
o Stanisław Ryszard Dobrowolski (art. programowe)
o Stefan Flukowski
o Aleksander Maliszewski
o Władysław Sebyła
o Lucjan Szenwald
o Stanisław Ciesielczuk
o Włodzimierz Słobodnik
o Konstanty Ildefons Gałczyński
o Marian Piechal
o Nina Rydzewska
§ sztuka uspołeczniona
§ sprawiedlowość społeczna
§ odwołania do Norwida i Stanisława Wyspiańskiego ojca
...
Scintilla