Poznański Karol - Historia wychowania. 3.pdf

(2642 KB) Pobierz
Microsoft Word - historia_wychowania.doc
Rozdzia VIII
Szko a i wychowanie na ziemiach polskich pod zaborami
A. zabór austriacki
Utrata przez Polsk niepodleg o ci w 1795 r. bardzo drastycznie odbi a si nie tylko
na yciu politycznym i spo eczno-ekonomicznym kraju., ale tak e na losach o wiaty, nauki
i kultury - bez wzgl du na zabór, w którym znalaz y si rozdarte mi dzy Austri , Prusy i
Rosj ziemie Rzeczypospolitej. Ka dy zaborca mo liwie najszybciej stara si na
zagarni tych obszarach wprowadzi w asne prawa, j zyk i porz dek administracyjny oraz
narzuci korzystne dla siebie zasady polityki ekonomicznej, nastawionej generalnie na
uzyskanie jak najwi kszych profitów dla skarbu pa stwa. Wa ne miejsce w tych nowych
urz dzeniach zajmowa o wychowanie i szkolnictwo, które mia o by skutecznym narz dziem
oddzia ywania na dzieci i m odzie , jako wiernych poddanych nowego monarchy. Wszyscy
zaborcy starali si oprze je na trwa ych i niepodwa alnych zasadach: na niezachwianym
przywi zaniu do religii, moralno ci i panuj cego monarchy, do bezwzgl dnego poszanowania
ustalonego przez niego prawa i pos usze stwa dla wszelkich organów w adzy oraz do
zachowania ustalonego od stuleci porz dku spo ecznego.
Czas utraty niepodleg o ci pa stwowej liczymy od III rozbioru, od 1795 r. do
momentu odrodzenia si Polski w 1918 r. (123 lata), ale dla wielu obszarów, które wesz y
w sk ad Drugiej Rzeczypospolitej, by to cz sto okres znacznie
d u szy, bo Ziemia
Warmi ska, Pomorze z Okr giem Nadnoteckim i Kujawami wch on y Prusy ju w 1772 r.,
podobnie jak ca po udniow cz pa stwa zagarn a Austria, tworz c z nich Galicj , co
oznacza o, e tam nie by o polskiej pa stwowo ci przez blisko pó tora wieku (146 lat).
W ka dym zaborze inaczej potoczy y si dzieje wychowania polskiej m odzie y.
W tym d ugim okresie dziejów by y pewne wydarzenia, które zaznaczy y si w ka dym
zaborze. Do takich wydarze nale a a epoka napoleo ska i kongres wiede ski oraz powstania
narodowe: listopadowe w 1830 i styczniowe w 1863 r. Przyjmuj c t konwencj za wiod c
w historii Polski, to dla okresu zaborów, za I okres - wa ny dla naszych rozwa a -
przyjmujemy lata od I, II i III rozbioru do 1815 r., czyli do kongresu wiede skiego, kiedy
zaborcy w stosunku do Polski i Polaków podj li nowe polityczne i terytorialne ustalenia;
II okres, dla zaboru pruskiego i austriackiego, trwa do po owy stulecia, czyli do zd awienia
ruchów spo ecznych zwi zanych z Wiosn Ludów , a dla zaboru rosyjskiego czasy
Królestwa Polskiego od 1815 do 1864 r. Wreszcie okres III, to okres autonomii Galicji, dla
6212572.005.png
Stosunkowo najkorzystniej u o y y si dzieje kszta cenia i wychowania polskiej
lata od upadku powstania styczniowego do momentu wybuchu I wojny wiatowej i do
odzyskania przez Polsk niepodleg o ci.
m odzie y w zaborze austriackim.
1. Losy szkolnictwa do po owy XIX w.
Po udniowe ziemie Polski zagarni te przez Austri w I rozbiorze (1772 r.) tworzy y
Galicj i Lodomeri , w III rozbiorze (1795 r.)
Galicj Now (Zachodni ). Jej granica
przebiega a na Bugu, Wi le (bez Warszawy) i Pilicy. Te ostatnie ziemie od 1809 r. wesz y
w sk ad Ksi stwa Warszawskiego, a po 1815 r.
bez Krakowa i okolic (które tworzy y
Rzeczpospolit Krakowsk
do 1846 r.), wesz y w sk ad Królestwa Polskiego.
W tym czasie cesarzowa Maria Teresa (1745-1780), a po niej Józef II (1780-1790)
przekszta caj Austri w monarchi absolutn . Cesarz skupia w swoich r kach wszystkie
funkcje, które dawniej nale a y w adz stanowych: do sejmu, sejmików i ró nych organów
samorz dowych. Magnateria i szlachta trac swoje przywileje. Pa stwo rozci ga nadzór nad
duchowie stwem i Ko cio em. Zniesiono liczne wi ta, ustalono dochody ksi y, zamkni to
liczne klasztory (84), a ich budynki przeznaczano cz sto na koszary, magazyny i wi zienia.
Cenzur obj to wszystkie wydawnictwa, tak e kazania ko cielne.
Cesarz Józef II patentem z 1782 r. znosi podda stwo ch opów i do 3 dni w tygodniu
ogranicza pa szczyzn . Szlachta utraciwszy dawne przywileje popada w bierno polityczn
i wycofuje si z ycia politycznego.
Administracji pa stwowej podporz dkowane zosta o tak e szkolnictwo. W 1760 r.
Maria Teresa powo a a Nadworn Komisj Studiów , która mia a zaj si reform o wiaty.
W 1774 r. przyst pi o do reformy szkolnictwa ludowego. Jej podstaw sta si Ogólny
regulamin (Aallgemeine Schulordnung) opracowany wed ug programu aga skiego opata
ksi y augustianów Jana Ignacego Felbigera (1724-1788), który ustanowi 3 rodzaje szkó
mia y by zak adane w ka dej parafii; ich program nauczania
mia obejmowa nauk czytania, pisania, rachunki i religi oraz praktyczne wskazówki na
temat prowadzenia gospodarstwa; szko y g ówne
zak adane w miastach obwodowych,
mia y realizowa program poszerzony o nauk aciny, geografii, geometrii i rysunków;
szko y normalne (wzorowe) - zak adane w stolicy kraju, z nauk j zyka niemieckiego,
geografii i historii, rachunków i geometrii, które na 6 miesi cznych praktycznych kursach,
zaboru pruskiego g ównie lata rz dów kanclerza Ottona Bismarcka, a dla zaboru rosyjskiego -
ludowych: szko y trywialne
6212572.006.png
wg zalece Felbigera, mia y tak e kszta ci nauczycieli szkó trywialnych. Szko y ludowe
mia y by utrzymywane przez szlacht i gminy.
W 1781 r. wprowadzono obowi zek szkolny dla wszystkich dzieci od 6 do 12 roku
ycia. Rodzicom za nie posy anie dzieci na nauk gro ono grzywnami i kar aresztu. Od
1790 r. wprowadzono zakaz przyjmowania ch opców do s u by i na nauk rzemios a bez
okazania wiadectwa szkolnego. Wprowadzono tak e do wszystkich szkó j zyk niemiecki,
jako j zyk nauczania. J zyk polski móg by u ywany jedynie jako pomocniczy w nauczaniu
religii, w klasach najm odszych.
Realizacja reformy przebiega a opieszale, bo nie zagwarantowano stosownych
rodków finansowych. Obowi zek utrzymania szko y i nauczyciela mia y wzi na siebie
gminy i dominia (dwory), które nie by y zainteresowane upowszechnieniem o wiaty w ród
dzieci ch opskich i biedoty miejskiej. Poza tym brakowa o nauczycieli. Znalezienie takich,
którzy znali j zyk niemiecki, nawet w miastach by o bardzo trudne. Tak wi c do ko ca XVIII
stulecia w ca ej Galicji dzia a a tylko jedna normalna szko a we Lwowie; 4 szko y g ówne:
w Jaros awiu, Przemy lu, Kro nie i Stanis awowie oraz 144 szko y trywialne, do których
ucz szcza o ok. 8 tys. dzieci, gdy tymczasem dzieci w wieku szkolnym by o ich blisko pó
miliona. Galicja w tym zakresie nale a a do najbardziej zacofanych prowincji, bo np. w
Czechach ju w 1750 r. dzia a o ju blisko 2000 szkó , na Morawach
ok. 750, a na S owacji
(w 1770 r.) prawie 900.
Szkolnictwo rednie
by o w jeszcze gorszej sytuacji. Na ziemiach I zaboru by o
15 szkó rednich. W 1775 r. zosta y upa stwowione i przez Nadworn Komisj Studiów
zreformowane. W gimnazjach, w ci gu 5 lat nauki, podstaw nauczania by a nadal acina,
a wszystkie inne przedmioty (historia, geografia, matematyka, historia naturalna) wyk adane
by y w j zyku niemieckim. G ównym celem kszta cenia by o przygotowanie oddanych
monarchii kandydatów na urz dników. ycie szkolne poddano cis emu nadzorowi w adz
politycznych.
W adze pa stwa d y y do ograniczenia liczby szkó . Na skutek zarz dzenia
z 1784 r. pozostawiono w ca ej Galicji zaledwie 4 gimnazja: w Przemy lu, Rzeszowie,
zamieniono na szko y g ówne. Teraz jedno
gimnazjum przypada o rednio na 435 tys. mieszka ców. By to najgorszy wska nik w ca ym
Cesarstwie. Na l sku np. na jedno gimnazjum przypada o 70
tys. mieszka ców.
Szkolnictwo wy sze . W zaborze austriackim by y dwie takie szko y: 1. Akademia
Zamojska , utworzona przez J. Zamoyskiego w 1595 r. i 2. Akademia jezuicka we Lwowie ,
której akt fundacyjny nada w 1661 r. Jan Kazimierz. Teraz pierwsz z nich przekszta cono
Stanis awowie i Tarnowie. Pozosta e
6212572.007.png 6212572.008.png 6212572.001.png
na gimnazjum, z 2-letnim studium filozoficznym, a drug zamieniono na Lwowski
Uniwersytet z 4 wydzia ami: filozofii, prawa, medycyny i teologii. G ównym jego celem
by o kszta cenie urz dników i pe nienie misji germanizacyjnej. J zyk aci ski z wydzia u
prawa i medycyny szybko zosta wyparty przez niemiecki, a profesorami byli niemal
wy cznie Czesi i l zacy.
Po III rozbiorze w 1795 r., za panowania Franciszka I (1792-18-35), kiedy Austria
zaj a ca Lubelszczyzn , cz Podlasia oraz Kieleckie i Kraków, granica tzw. Nowej
Galicji sz a wzd u Bugu, Wis y i Pilicy. Poniewa na tych terenach dzia a o wiele szkó
opartych na ustawodawstwie KEN, do wszystkich starano si jak najszybciej wprowadzi
austriackie struktury programowe i organizacyjne. Sporym problemem by o w a ciwe
usytuowanie Szko y G ównej w Krakowie, (któr w 1802 r. przemianowano na Uniwersytet
Krakowski), bo nie widziano potrzeby prowadzenia dwóch wy szych uczelni. Problem
rozwi zano dopiero w 1805 r., kiedy cesarz podpisa Polityczn ustaw szkoln . G ównym
jej celem by o d enie do zahamowania nasilaj cych si w ród m odzie y d e
wolno ciowych i sympatii dla hase rewolucji francuskiej. Ca emu systemowi o wiaty
postanowiono nada charakter stanowy.
Dla ludno ci wsi i ma ych miasteczek mia a wystarczy edukacja na poziomie szko y
trywialnej. Jej g ównym celem mia o by umocnienie zasad moralnych w ród
najbiedniejszych warstw spo ecze stwa, wychowanie m odzie y na wiernych poddanych
monarchii oraz zapobiegliwych i roztropnych rolników.
Szko y g ówne, zak adane w miastach obwodowych, przeznaczone by y dla
m odzie y mieszcza skiej sposobi cej si do pracy w rzemio le i handlu. Program nauczania
obejmowa religi , nauk czytania, pisania i rachunków w j zyku niemieckim, nauk
geometrii, geografii, historii naturalnej oraz pocz tki fizyki i chemii. Dla tej grupy uczniów,
którzy zamierzali uczy si w gimnazjum - dodano nauk pocz tków aciny, a dla
kandydatów na nauczycieli 3-miesi czne kursy pedagogiki i metodyki, które po 1840 r.
wyd u ono do jednego roku.
W miejsce dotychczasowych szkó normalnych wprowadzono szko y realne , które
mia y kszta ci ni szych urz dników pa stwowych, pracowników administracji w maj tkach
ziemskich oraz ksi gowych i kupców. Szko y takie powsta y tylko dwie: we Lwowie i w
Brodach.
przeznaczone by y dla bogatego mieszcza stwa i szlachty. Odpowiednio
wi c dobrano tre ci nauczania i nauczycieli. Bezpo rednim kierownikiem gimnazjum by
Gimnazja
6212572.002.png 6212572.003.png
zazwyczaj prefekt, a funkcj dyrektora pe ni najcz ciej starosta obwodowy, który od strony
politycznej czuwa nad prac nauczycieli i post powaniem uczniów.
Na nowych zasadach urz dzono tak e szkolnictwo wy sze . Uniwersytet Lwowski
zamkni to, tworz c w jego miejsce liceum stanowi ce rodzaj studium filozoficznego z
wydzia ami prawa i teologii po czone z Uniwersytetem Krakowskim. Do obu uczelni
wprowadzono j zyk niemiecki jako wyk adowy i odebrano im wszelkie prawa autonomii.
Nauka we wszystkich typach szkó pod wzgl dem pedagogicznym by a bardzo
zacofana. G ównymi rodkami wychowania by a surowa dyscyplina, czarne ksi gi, kary
cielesne itp., a nauczanie oparte zosta o na metodzie pami ciowej. Dla ka dego przedmiotu
wprowadzono zatwierdzone przez cenzur podr czniki, z których usuni to wszystko, co
mog oby pobudza uczniów do zastanawiania si nad panuj cymi w kraju stosunkami
politycznymi, spo ecznymi, nad yciem kulturalnym itd. aden podr cznik nie móg
nawi zywa , ani przypomina uczniom rodzimych tradycji kulturowych, ani w asnej historii.
Przy ka dej natomiast okazji mówiono o dziejach i tradycjach Austrii i o kulturze
niemieckiej. Starano si przy tym budzi w uczniach pro austriacki patriotyzm i przywi zanie
do dynastii Habsburgów.
Kiedy jednak po 1809 r. Kraków wraz z ca Galicj Zachodni zosta przy czony
do Ksi stwa Warszawskiego, a po 1815 r. na kongresie wiede skim powsta o Wolne Miasto
Kraków, Uniwersytet we Lwowie w 1817 r. zosta ponownie uruchomiony. Teraz znacznie
zwi kszono liczb profesorów. Dzi ki temu wzros a liczba studentów do 800. W 1822 r.
by o ich ju 1300, a w 1827 r. - 1748.
Lwów staje si powoli centrum ycia kulturalnego Galicji. Tu, w 1827 r., za zgod
cesarza, przeniesiono za o on w 1817 r. w Wiedniu przez Józefa Maksymiliana
Ossoli skiego bibliotek , jako Zak ad Narodowy im. Ossoli skich , a w 1844 r., w miejsce
szko y realnej, otwarto Akademi Techniczn
z dwoma wydzia ami: technicznym i
handlowym, która stanie si podwalin przysz ej politechniki.
Wysi ki germanizacyjne Austrii nie przynios y w Galicji oczekiwanych wyników.
W latach 20-tych (podobnie jak na Litwie i w Królestwie Polskim) nast pi o wyra ne
o ywienie tajnej patriotycznej dzia alno ci m odzie y w kó kach samokszta ceniowych.
Wielu uczniów szkó galicyjskich w czy o si do walki o niepodleg o Polski w okresie
powstania listopadowego. Ros y wp ywy ideowe Towarzystwa Demokratycznego i
Stowarzyszenia Ludu Polskiego. G o ne procesy s dowe cz onków kó ek uczniowskich
w Samborze, Lwowie, Przemy lu i Tarnowie wiadczy y o rosn cych nastrojach
rewolucyjnych i patriotycznych w ród szkolnej m odzie y.
6212572.004.png
Zgłoś jeśli naruszono regulamin