Cyprian Norwid
PROMETHIDION
RZECZ W DWÓCH DIALOGACH Z EPILOGIEM
Wirtualna Biblioteka Literatury Polskiej
Uniwersytet Gdański Polska.pl NASK
Tekst pochodzi ze zbiorów
„Wirtualnej Biblioteki Literatury Polskiej”
Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Gdańskiego 2
Ze zbiorów „Wirtualnej Biblioteki Literatury Polskiej” Instytutu Filologii Polskiej UG
SPIS TREŚCI
WSTĘP.................................................................................................. 4
DO CZYTELNIKA .............................................................................. 6
BOGUMIŁ
DIALOG, W KTÓRYM JEST RZECZ O SZTUCE I
STANOWISKU SZTUKI JAKO FORMA ......................................... 8
WIESŁAW
DIALOG, W KTÓRYM JEST RZECZ O PRAWDZIE JEJ
PROMIENIACH I DUCHU. JAKO TREŚĆ .................................... 21
EPILOG .............................................................................................. 30
NASK IFP
UG
3
RZECZ
W DWÓCH DIALOGACH Z EPILOGIEM.
... in quo possit intelligi quantum restet animae..
(Plin: O Gladiatorze konającym)
Tobie – Umarły, te poświęcam pieśni,
Bo cień gdy schyla się nad pargaminem,
To prawdę czyta, o podstępach nie śni...
Tobie poświęcam, Włodziu!... słowem, czynem,
Modlitwą... bliskim znajdziesz mnie i wiernym
– Na szlaku białych słońc – na tym niezmiernym, Co się kaskadą stworzenia wytacza
Z ogromnych BOGA piersi... Co się rozdziera
W strumienie... potem w krzyż się jasny zbiera, I wraca – i już nigdy nie rozpacza*!...
Tam czekaj... drogi mój!.., każdy umiera...
C.K.N.
* Rozpacza – w sferze ciał znaczy także: rozstępuje, rozdziela, rozciela (Przypisek Autora)
4
WSTĘP
Morituri te salutant, Veritas...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Więc pożegnałem was – którzyście chcieli, Bym nie osmucał tych brzegów zielonych,
A – przeceż żywy-m!...
*
. . .Witajcie Anieli Pokornéj pracy – w szatach rozświetlonych,
Z zaplątanemi włosami w promienie,
Jak moda świętych uczy: odniechcenie!...
O sztuko! – człowiek do ciebie powraca Jak do ciepliwéj matki dziecie smutne,
Lub marnotrawny syn – gdy życie skraca,
A słyszy Parek śpiew: „utnę już – utnę!...”
O! sztuko – Wiecznéj tęczo Jerozalem, Tyś jest przymierza łukiem – po potopach
Historyi – tobie, gdy ofiary palem
Wraz się jagnięta pasą na okopach...
Ty – wtedy skrzydła roztaczasz złocone W światyni Pańskiéj oknach, szyb kolorem,
Jakby litanie cicho skrysztalone,
Co na Aniołów czekają wieczorem.
NASK IFP UG
5
Tak jesteś – czasu ciszy – czasu burzy,
Ty się zmieniasz w ton – czekasz w trybunie
Aż się sumienie kształtem wymarmurzy,
Podniesie czoło – i fałsz, w proch aż runie.
Ty jesteś – czasu burzy – czasu gromu, Tyś bohaterstwa bezwiednym rumieńcem,
Z orłami hufce prowadzisz do domu
I nad grobowcem biała, stajesz z wieńcem...
6
DO CZYTELNIKA
I
Pismo to przyozdobić miałem myśl IMIENIEM, które by je od for-malnej książkowej krytyki uchowało – wszakże ufam do tyla publiczności, że tego sobie wybiegu, lubo arcyprzyjętego, i pod pewnym względem wielce mi pochlebnego, nie pozwolę. Zamiast powagi imienia, położę raczej powagę rzeczy samej. Forma greckiego dialogu** zdała mi się być najkorzystniejszą do zaszczepienia głównych po-jęć o powadze sztuki, bez czego niepodobna do rozwinięcia dalszego –
w prozie historycznej – i w prozie technicznej – przystąpić.
W dialogach podobnych najważniejsze dla ludzkości pytania rozstrzy-gały się u tych ludów (a mianowicie Greków), u tych, mówię, bez któ-
rych, przynajmniej co do znajomości formy, nic jeszcze dotąd uczynić nie jesteśmy w stanie, i nic się nie uczyniło stanowczego.
II
W dialogu pierwszym idzie o formę, to jest Piękno. W drugim o treść, to jest o Dobro, i o światłość obu, Prawdę.
III
W obydwóch dialogach – o zyskanie uznania potrzeby i powagi jak najżywotniejszej i jak najrozciąglejszej dla tego, co Sztuką się nazywa
– a to zaś z powodów, których elementarne pojęcia czytelnik znajdzie najprzód w tych dialogach, potem w uszanowaniu pracy ludzkiej, a potem w historii i technice.
** Co do wiersza, który potocznością swoją powinien by niewiele nawet uwagi zwracać – to już jest osobistość autora; mniema on, że w drażliwie mogących dotykać (gdzieniegdzie) przeprowadzaniach myśli w życie rytm miarą swoją i muzyką uspokaja, miarkuje i złagadza. Niepochopny do uczynienia koncesji w toku prawdy, czuł się zobowiązanym (w tym pierwszym poszycie) koncesji tej w formie znaleźć miejsce. Literatura nasza pod tym względem, mianowicie w liryce, wiele liczy przykładów.
7
Autor, nie mając na celu rozumu, który zaczyna od negacji i kończy na negacji, to jest kroku nie robi – a któremu drogi są utorowane i nie spo-tykające zawad... owszem, rozprzestrzeniane nawet przez tych, którzy z konsekwencjami rozumu (w czynie) walczą; ale – mając na celu mą-
drość, która zaczyna od bojaźni Bożej, „bo początkiem mądrości jest bojaźń Boża”, a która, tak od bojaźni w Bogu zaczynając, kończy na wolności w Bogu – musi sobie krzyżem, to jest bolesnym bojowa-niem, drogę pierwej otwierać, i dlatego czytelnik wiele niemiłych rzeczy tam napotka, których smutno było dożyć w sobie – smutniej do-wiedzieć się – a jeszcze smutniej wywlekać na forum i pasować się z nimi. Gorzką taką pracę dlaczegożeś przedsięwziął?...
* * *
...
paddingtons