z gł. portalem: Portico de la Gloria. Zamknięcia transeptu również rozbudowane rzeźbiarsko: Puerta Francigena i Puerta de las Platerias.
* Saint-Sernin w Tuluzie, 1080-2 poł. XII w., kons. 1096, przy via Tolosane.
5nawowe założenie z transeptem, systematyczność i regularność, pogrubione filary na skrzyżowaniu naw, wieniec kaplic z wystawioną kaplicą na osi, apsydiole. Wnętrze: tunelowość, rytm, potężne służki, ściana 2kondygnacyjna: bardzo wysokie arkady, głębokie empory, brak oświetlenia nawy gł., ładnie wykończony detal architektoniczny. W fasadzie wielokondygnacyjna wysoka wieża.
* Sainte-Foy w Conques, 1050-1130, przy via Podiensis.
Skrócony 5przęsłowy korpus, bardzo gruba partia muru, 3nawowy transept, na skrzyżowaniu wieża: kopuła na trampach, 8kątna. Wnętrze bardzo wysokie, oddzielność prezbiterium: 3kondygnacyjne, korpus: 2kondygnacyjny. 2 poziomy przepływu pielgrzymów. Fasada trochę normandzka, ujawnia podział wnętrza, ale wieże są niższe- bliższe westwerkowi karolińskiemu.
* Saint-Martin w Tours (już nieistniejący)
* Saint-Marcialis w Limoges (nieistniejący)
ARCHITEKTURA ROMAŃSKA W ITALII
W architekturze włoskiej tego okresu panuje zastój. Powielane są wzory architektury wczesnego chrześcijaństwa. Największą uwagę przywiązuje się do wystroju wewnętrznego i wyglądu elewacji, która często naśladuje osiągnięcia minionych epok. Nowe kościoły budowane są jako bazyliki z dachem opartym na wieźbach dachowych, które niekiedy przesłaniają pułapy. Sklepienia na szerszą skalę zaczęto ponownie stosować dopiero w XII wieku. Do podziału wnętrza na nawy stosowane są zazwyczaj kolumny, wieloboczne filary spotykane są niezmiernie rzadko. Podobnie nieczęsto spotyka się wydłużone nawy poprzeczne i jeszcze rzadziej obejścia (wyjątkiem są kościoły Św. Zofii w Padwie i Św. Stefana w Weronie). Kościoły mają zazwyczaj absydy w osi głównej oraz, zwłaszcza na północy, dodatkowo dwie mniejsze absydy na przedłużeniu naw bocznych.
- kampanile: charakterystyczne w tym okresie dobudowywanie dzwonnic.
* Santa Maria w Pomposie, IX-XI w.
* Katedra Santa Maria Assunta w Torcello, pocz. 1008.
PÓŁNOC ITALII
Spotykane na tym terenie motywy dekoracyjne nawiązują do architektury niemieckiej (północ kraju popierała władzę cesarską). Fasady rozwiązywane są jako wielopoziomowe, arkadowe galerie. Wejścia poprzedzają portale z dekoracją figuralną widoczną także na fasadach. Kolumny portali często są opierane na rzeźbionych Iwach lub innych przykucniętych zwierzętach.
* LOMBARDIA
* San Abbondio w Como, 1017-1095.
5nawowa bazylika o monumentalnej fasadzie. Rozwiązano ją z zachowaniem podziału lizenami na układ odtwarzający wewnętrzny podział na nawy. Każda część elewacji otrzymała osobne zwieńczenie ozdobione fryzem arkadowym. Zachowane są przylegające do fasady półkolumny, pozostałość po nieistniejącym portyku poprzedzającym wejście.
* San Michele Maggiore w Pawi, po 1117.
Zachował się romański portal w fasadzie kościoła. Jego ościeża i archiwolty pokryte zostały dekoracją z wici roślinnej. Powyżej portalu, na fasadzie, można zobaczyć wyrzeźbiony fryz o motywach figuralnych i zoomorficznych. Portal został wykonany w pierwszej połowie XII wieku przez rzeźbiarzy należących do szkoły Komasków.
* San Ambrogio w Mediolanie, 1098-1180.
Zbudowany w IV wieku został przebudowany w okresie XI - XII wieku. Z XI wieku pochodzi obecny układ budowli. Najstarszym elementem są trzy absydy i poprzedzające je przęsło. Pod koniec XI wieku przebudowano korpus kościoła z zastosowaniem systemu wiązanego. Nad nawami bocznymi zastosowano sklepienia krzyżowe, nawę boczną przykryto dopiero pod koniec XII wieku sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Z XII wieku pochodzi także kopuła nad przęsłem wschodnim (nad grobem świętego). W 1150 r. zastąpiono wczesnochrześcijańskie atrium nowym z dekoracjami w postaci lizen i fryzów arkadowych. Do kościoła przylegają dwie wieże: Wieża Kanoników z XII wieku i Wieża Mnichów z XV wieku.
* EMILIA-ROMANIA
* Katedra San Gimignano w Modenie, 1090-1184.
lubiejaszczury