P
pacyfikał - relikwiarz w kształcie krzyża lub monstrancji, srebrny, zdobiony; podawany do XIII wieku wiernym do ucałowania podczas mszy, przed komunią.
palestra - w starożytnej Grecji szkoła zapasów (pale) i walki na pięści; prostokątny dziedziniec otoczony kolumnadą, do której przylegały liczne sale, łaźnie, szatnie; często wchodziła w skład gimnazjonu.
pallium - wierzchnie okrycie męskie w starożytnym Rzymie, używany gł. przez uczonych i pedagogów; rodzaj płaszcza z wełnianej tkaniny w kształcie prostokąta, drapowanego różnorodnie.
paludamentum - w starożytnym Rzymie: płaszcz wojskowy, spinany na ramieniu, noszony przez cesarza i naczelnego wodza.
patena - płaskie, okrągłe naczynie liturgiczne, na którym leży hostia podczas mszy; zwykle z pozłacanego metalu, często zdobione rytami figuralnymi.
patynki - dawny pantofel damski na wysokiej, drewnianej podstawce • but na grubej podeszwie, nakładany dawniej na miękki pantofel przy wychodzeniu na ulicę.
pelike - ceramiczne naczynie, kształtem przypominające amforę, ale ze spłaszczonym dołem, co umożliwiało naczyniu samodzielne stanie.
pendentyw - narożne sklepienie w kształcie trójkąta sferycznego, umożliwiające przejście od kwadratowego pomieszczenia do kolistej podstawy kopuły.
pentaptyk - poliptyk składający się z pięciu części: szafy środkowej, dwóch nieruchomych skrzydeł bocznych i dwóch skrzydeł ruchomych, zamykających część środkową (ołtarz Mariacki).
peplos - długa szata bez rękawów spięta na ramionach i przewiązana w talii lub pod piersiami; noszona przez kobiety w starożytnej Grecji.
peripteros - typ świątyni greckiej z naosem obudowanym pojedynczą kolumnadą, nakrytą stropem na całym obwodzie (Partenon, Ateny).
perizonium - drapowana opaska okrywająca biodra ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa; początkowo długa, w XII–XIII wieku do kolan; w okresie gotyku przewiązywana na boku, w sztuce nowożytnej zwykle pośrodku.
perykopy - fragment Biblii przeznaczony do odczytywania podczas liturgii; w znaczeniu szerszym każdy fragment tekstu biblijnego wydzielony przez śródtytuł lub akapit.
perystaza - wieńcowy układ kolumn w kolumnadzie.
perystyl - podcień kolumnowy, otaczający dziedziniec lub ogród w domu greckim lub rzymskim, przy pomieszczeniu męskim (pana domu, andronitis) lub przy pomieszczeniu kobiecym (pani domu, gynajkonitis).
Pieta - przedstawienie martwego Jezusa Chrystusa leżącego na kolanach boleściwej Marii.
pilaster - płaski filar przyścienny (z bazą i głowicą), pełniący funkcję konstrukcyjną (wzmocnienie ściany) oraz dekoracyjną.
pithos - naczynie gliniane, o około 2m wysokości, kształtem zbliżone do beczki, przeznaczone do przechowywania żywności; odmianę stanowiło tego typu naczynie o formie jajowatej, które wkopywano w ziemię.
plinta - płaska czworoboczna płyta umieszczona pod bazą kolumny albo na abakusie głowicy doryckiej; także górna część głowicy jońskiej i korynckiej.
portal - monumentalne wejście do budowli lub ważnego wnętrza; obramowanie jest bogato wyposażone pod względem architektonicznym i rzeźbiarskim.
predella - przednia część ołtarza spoczywająca na mensie, stanowiąca podstawę retabulum; często rzeźbiona lub zdobiona malowidłem.
pronaos - przedsionek świątyni greckiej; zwykle otwarty na zewnątrz kolumnadą, zamkniętą po bokach dwoma pilastrami lub antami, przystawionymi do wysuniętych ku przodowi dłuższych ścian celli.
propyleje - w starożytnej Grecji monumentalna brama na planie prostokąta, z kolumnadą i nieparzystą liczbą przejść, prowadząca zwykle do okręgu sakralnego.
prostylos - typ świątyni o czterech kolumnach od strony frontowej.
protoma - element dekoracyjny w formie głowy lub tułowia zwierzęcego lub ludzkiego.
psałterz - księga o charakterze modlitewnym zawierająca zbiór psalmów Starego Testamentu.
pseudobazylika - świątynia o nawach różnej wysokości, ale pod wspólnym dachem dwuspadowym i o środkowej nawie oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.
pylon - jedna z dwóch czworobocznych wież piramidalnych, ściętych u wierzchołka, które tworzą elewację frontową świątyni egipskiej; pomiędzy dwoma pylonami znajduje się otwór wejściowy na dziedziniec świątyni.
porządek dorycki - krótkie i grube kolumny, bez bazy; trzon z entasis, (ostro) kanelowany, zwężający się ku górze; głowica złożona z echinusa i abakusa; belkowanie: epistylon, geison, tryglifon (tryglif i metopa).
porządek joński - smukłe kolumny z profilowaną bazą; trzon (tępo) kanelurowany; głowica w kształcie wolut, z pierścieniem z astragali; belkowanie: trójdzielny architraw, ciągły fryz z reliefem, silnie wysunięty gzyms.
porządek koryncki - smukłe kolumny z profilowaną bazą; trzon (tępo) kanelurowany; głowica o kształcie kosza ozdobionego liśćmi akantu, na których wspierają się cztery woluty dźwigające abakus; belkowanie: trójdzielny architraw, ciągły fryz z reliefem wsporniki podpierające gzyms, silnie wysunięty gzyms.
odk2008