PTSD.pdf

(140 KB) Pobierz
05_Zebrowski.p65
Michał R. Żebrowski 1 , Agnieszka Krucka 1 , Piotr Lipiec 1 , Leszek Markuszewski 2
1 Klinika Kardiologii II Katedry Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
2 Oddział Kliniczny Kardiologii Interwencyjnej i Kardiodiabetologii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego nr 2
im. Wojskowej Akademii Medycznej
Związek zespołu zaburzeń
wywołanych stresem pourazowym
(PTSD) z chorobami układu
sercowo-naczyniowego
Connection posttraumatic stress disorder (PTSD) with cardiovascular diseases
Traumatic events during military operations involve
exposure to extreme stress, both psychological and
physical. Many veterans reported mental and soma-
tic symptoms of numerous disorders e.g. cardiova-
scular disorders. This group of disorders, caused by
a traumatic event of life, is called posttraumatic stress
disorder (PTSD). PTSD, first established as a psychia-
tric diagnosis in 1980 (DSM IV), is extended to soma-
tization syndromes. The causes, course and symp-
toms of PTSD are current topics of great importance
to the health services of many countries, especially
United States of America, Great Britain and Israel. At
present Poland is also engaged in international mili-
tary operations and in the near future probably will
be faced with veterans’ health problems. The psychi-
cal reactions: fear as well as an anger, result in the
increase of atherogenic cholesterol fraction, which
is related to coronary disease, hypertension and sud-
den cardiac death. The investigations confirm vete-
rans are under higher risk for cardiovascular diseases.
Key words: PTSD, stress cardiovascular diseases,
veteran
tu, że nasz kraj od czasów II wojny światowej nie uczest-
niczył w większych operacjach zbrojnych. W piśmiennic-
twie medycznym takich państw, jak Wielka Brytania, Sta-
ny Zjednoczone czy Izrael, które w minionym półwieczu
angażowały się w wiele wojen, opisano odległe skutki
zdrowotne spowodowane działaniami militarnymi [1–6].
Powszechnie wiadomo, że negatywne przeżycia emocjo-
nalne wpływają na rozwój schorzeń układu sercowo-
-naczyniowego, między innymi choroby niedokrwiennej
serca, nadciśnienia tętniczego, a także na występowanie
nagłej śmierci sercowej [7–13]. Reakcja, zarówno w po-
staci lęku [13], jak i agresji [12], w sytuacji, gdy trwa zbyt
długo, wpływa negatywnie na układ krążenia. Wykaza-
no, że wydzielanie katecholamin podczas reakcji streso-
wej powoduje zmiany anatomopatologiczne w kardio-
miocytach. U pacjentów z chorobą niedokrwienną ser-
ca, w badaniach histochemicznych, stwierdzono nad-
mierne magazynowanie tych substancji, zwłaszcza no-
radrenaliny [10].
Ze względu na coraz częstszy, czynny udział naszych
sił zbrojnych w akcjach militarnych zagadnienia te stają
się bliższe również polskiej kardiologii. W systemach
ochrony zdrowia wielu państw wyodrębniono specyficz-
ne zagadnienie opieki nad weteranami wojennymi. Na-
leży zwrócić uwagę, że pojęcie to, dotychczas w Polsce
kojarzące się z pacjentem w podeszłym wieku, obecnie
W polskiej literaturze medycznej stosunkowo rzadko
są przedstawiane problemy kardiologiczne osób biorą-
cych udział w działaniach militarnych. Wynika to z fak-
Adres do korespondencji: dr med. Michał R. Żebrowski
Klinika Kardiologii II Katedry Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
Szpital im. Wł. Biegańskiego, ul. Kniaziewicza 1/5, 91–347 Łódź
e-mail: zebrowski@ptkardio.pl
Forum Kardiologów 2004, 9, 1, 27–30
Copyright © 2004 Via Medica, ISSN 1425–3674
fk@lists.viamedica.pl
27
23342658.001.png
 
Forum Kardiologów 2004, tom 9, nr 1
odnosi się również do osób młodych, które przeżyły dzia-
łania na współczesnym polu walki. Aktualnie w naszym
kraju nie ma wyspecjalizowanej placówki sprawującej
opiekę nad weteranami, dlatego też z zagadnieniem le-
czenia pacjenta, który przed kilku laty odbywał służbę
wojskową na Bałkanach, Bliskim Wschodzie lub w innym
miejscu konfliktu zbrojnego, może spotkać się każdy le-
karz ogólny bądź specjalista.
W piśmiennictwie ostatnich lat szeroko omówiono
zespół zaburzeń wywołanych stresem pourazowym
(PTSD, posttraumatic stress disorder ) — opisany po raz
pierwszy w 1980 roku [14–21]. To pojęcie, początkowo
obejmujące głównie psychiczne aspekty stresu pourazo-
wego, rozszerzono, uwzględniając także liczne zaburze-
nia somatyczne, w tym — rozwój chorób układu krąże-
nia. Do dziś nie ma jednolitej klasyfikacji zjawisk patolo-
gicznych, będących wynikiem stresu pola walki, najczę-
ściej jednak definiuje się je jako PTSD. Zjawisko to jest
przewlekłą reakcją na stres wynikający z niezwykle ob-
ciążających, traumatycznych dla psychiki przeżyć i zwią-
zaną z tym dekompensacją wydzielania wewnętrznego,
głównie osi podwzgórze-przysadka-nadnercza.
Wspomniane wyżej zaburzenia mogą wystąpić nie
tylko u bezpośrednich uczestników operacji militarnych,
ale również u osób zaangażowanych w akcje pokojowe
lub humanitarne [14]. Należy zwrócić uwagę na fakt, że
rozpoznanie PTSD wywodzące się z medycyny wojsko-
wej obecnie wiąże się nie tylko ze stresem pola walki, ale
również z katastrofami, klęskami żywiołowymi oraz za-
machami terrorystycznymi.
Niewątpliwie jedną z najsilniejszych, jeśli nie najsil-
niejszą, przyczyn stresu psychicznego jest stan bezpo-
średniego zagrożenia życia. Stresory działające na orga-
nizm przez kilka godzin nie niszczą jego zdolności ada-
ptacyjnych, a zmiany biochemiczne i hormonalne, będą-
ce odpowiedzią na te czynniki, nie pozostawiają trwałych
następstw. Jeśli natomiast trwają kilka tygodni, miesię-
cy, a nawet lat, mogą powodować wystąpienie chorób
psychosomatycznych. Trzeba zwrócić uwagę, że współ-
czesne pole walki zmieniło się diametralnie na przestrzeni
kilku lat ze względu na ogromny rozwój techniki wojsko-
wej. Współczesne działania bojowe charakteryzuje szyb-
kie tempo i nieprzerwany charakter. Stosowane nowo-
czesne środki techniczne coraz silniej działają na psychi-
kę żołnierza [22, 23]. Wpływa to na wystąpienie ostrych
reakcji stresowych wcześniej i w bardziej nasilonej for-
mie. W literaturze określa się je mianem tak zwanego
zespołu wyczerpania walką . W jego skład wchodzą:
stany lękowe, zespoły neurasteniczne, reakcje depresyj-
ne, nerwice, zaburzenia korowo-trzewne, psychozy itp.
Głównym czynnikiem patogenetycznym jest ogromny
wysiłek fizyczny i napięcie emocjonalne [22]. Analiza
wyników bitew II wojny światowej wykazuje, że wzrost
liczby żołnierzy, którzy ulegli stresowi, był wprost propor-
cjonalny do intensywności, a nie na przykład czasu trwa-
nia, działań bojowych [24]. Rozwojowi PTSD towarzyszy
również wiele czynników predysponujących i stymulują-
cych, takich jak: typ osobowości, przykre wydarzenia
mające miejsce przed traumatyzacją oraz po niej, wpływ
środowiska, obecność przewlekłych chorób itd. [21, 24].
Szacuje się, że udział w działaniach na współczesnym
polu walki spowoduje wystąpienie PTSD w okresie do
3 lat u 2–8% żołnierzy [14]. Wartości te są przybliżone
i zależą od intensywności działań wojennych; w wypad-
ku weteranów wojny w Wietnamie wynosiły 11%.
Zespół zaburzeń wywołanych stresem pourazowym
nie jest homogenny. Jednym z bardziej rozpowszechnio-
nych i lepiej opisanych jego typów jest tak zwany zespół
wojny w zatoce ( Gulf War Syndrom ) [1, 2, 14, 18].
W przebiegu PTSD, oprócz objawów psychicznych,
coraz częściej obserwuje się również objawy somatyza-
cji. Część autorów określa je jako zespół medycznie nie-
wyjaśnionych objawów fizykalnych (MUPS, Medical-
ly Unexplained Physical Symptoms ). Zjawisko to szero-
ko opisano u chorych, cierpiących na wspomniany wy-
żej zespół wojny w zatoce [25]. Jako ciekawostkę moż-
na potraktować informację, że pierwsze doniesienia
w piśmiennictwie medycznym, dotyczące somatyzacji za-
burzeń wywołanych stresem pola walki, pochodzą już
z okresu wojny krymskiej (1853–1856 r.). Proces ten może
obejmować takie dolegliwości, jak: stan przewlekłego
zmęczenia, bóle głowy, bóle mięśni, zaburzenia pamię-
ci, objawy ze strony układu pokarmowego, oddechowe-
go oraz krążenia. Z zakresu dolegliwości sercowo-naczy-
niowych mogą wystąpić: bóle w okolicy serca oraz zabu-
rzenia rytmu (dodatkowe skurcze komorowe, napado-
wy częstoskurcz przedsionkowy i węzłowy, napadowe
trzepotanie lub migotanie przedsionków, migotanie
komór). By rozpoznać MUPS, konieczne jest wykluczenie
organicznego podłoża zaburzeń. Rozwój somatycznych
objawów zespołu wojny w zatoce wymaga zadziała-
nia stresu traumatyzującego u osoby o odpowiedniej
predyspozycji genetycznej. W tym przypadku również
wykazano związek z takimi czynnikami, jak: przewlekłe
choroby somatyczne, wyczerpanie psychiczne oraz wcze-
śniejsza ekspozycja na silny stres psychiczny [25].
Powszechnie akceptuje się pogląd o ogromnym zna-
czeniu stresu psychicznego jako czynnika promującego
aterogenezę, jednak ryzyko rozwoju miażdżycy jest róż-
ne w zależności od rodzaju reakcji stresowej. Dowiedzio-
no, że wzrost stężenia cholesterolu w surowicy krwi może
być wywołany napadami złości bądź paniki, nie koreluje
natomiast z depresją [26]. Ponadto, w badaniach porów-
nawczych pacjentów z PTSD z osobami cierpiącymi na
depresję wykazano istotne różnice dotyczące lipidogra-
mu. W pierwszej grupie stwierdzono znacznie wyższe
28
fk@lists.viamedica.pl
Związek PTSD z chorobami układu sercowo-naczyniowego
stężenia triglicerydów, cholesterolu całkowitego i frak-
cji LDL oraz obniżone stężenia cholesterolu frakcji HDL,
a zatem — zwiększone ryzyko rozwoju miażdżycy [27].
Rozwój nadciśnienia tętniczego u chorych z PTSD
pozostaje dyskusyjny [28].
Należy zwrócić uwagę, że wpływ stresu pola walki na
układ krążenia może doprowadzić również do tak skraj-
nie gwałtownej reakcji, jaką jest zawał serca. Podczas
działań wojennych w byłej Jugosławii zauważono zwięk-
szoną częstość takich incydentów, zwłaszcza wśród żoł-
nierzy poniżej 45. roku życia palących tytoń. W większo-
ści przypadków były to zawały ściany dolnej mięśnia ser-
cowego [29].
Zarówno PTSD, jak i MUPS są zespołami chorobowy-
mi zdefiniowanymi stosunkowo niedawno w wyniku
rozwoju medycyny wojskowej, który nastąpił w latach 70.
ubiegłego stulecia. Jednak objawy sercowo-naczyniowe,
spowodowane stresem pola walki, opisywano w litera-
turze znacznie wcześniej. Pierwsze próby wyjaśnienia
mechanizmu powstawania dolegliwości kardiologicz-
nych u żołnierzy podjął w 1867 roku McLean, który wią-
zał ich powstanie z uciskiem plecaka na klatkę piersiową.
W 1917 roku Mackenzie w odniesieniu do tego zespołu
objawów wprowadził określenie „serce żołnierskie”.
Zespół ten następnie, w 1950 roku — po rozpatrzeniu
przyczyn i mechanizmu jego powstania — Himmel zali-
czył do zaburzeń regulacji hipotalamiczno-narządo-
wej [30]. Wyróżnił on 4 typy tego zespołu: krążeniowy,
oddechowy, nerwowy, obwodowy oraz mózgowy, z któ-
rych pierwszy występuje najczęściej. Typowym objawom
kardiologicznym, stenokardii i zaburzeniom rytmu, mogą
towarzyszyć: uczucie zmęczenia, wzmożona potliwość,
zasinienie skóry rąk, cechy zahamowania korowego.
Charakterystyczna jest okresowość występowania obja-
wów. Współcześnie przyjmuje się, że etiopatogeneza
zaburzeń regulacji hipotalamiczno-narządowej wiąże się
ze zmianami w podwzgórzu oraz wzmożoną aktywno-
ścią układu współczulnego (choć nieliczne objawy wiążą
się z układem przywspółczulnym) [31].
W związku z obecnym i przyszłym udziałem Polaków
w operacjach militarnych należy się spodziewać zwięk-
szonego zainteresowania problematyką PTSD. Może to
wymagać utworzenia specjalistycznej placówki, zajmu-
jącej się tym zagadnieniem zarówno od strony klinicznej,
jak i naukowo-badawczej.
nych przeżyć. Nazwano je zespołem zaburzeń wywo-
łanych stresem pourazowym (PTSD, posttraumatic
stress disorders ). Zespół ten, znany początkowo jako
psychiatryczna jednostka chorobowa, ma obecnie
szersze znaczenie i obejmuje również objawy soma-
tyzacji. Przyczyny, przebieg i objawy PTSD budzą za-
interesowanie pracowników systemu ochrony zdro-
wia wielu krajów, zwłaszcza Stanów Zjednoczonych,
Wielkiej Brytanii oraz Izraela. Obecnie Polska również
jest zaangażowana w międzynarodowe operacje
militarne i w bliskiej przyszłości z pewnością zetknie
się z problemami opieki zdrowotnej nad weterana-
mi. Reakcje psychiczne, zarówno strach, jak i złość,
powodują wzrost stężenia aterogennych frakcji cho-
lesterolu w surowicy krwi, co prowadzi do rozwoju
choroby wieńcowej, nadciśnienia tętniczego i zwięk-
sza ryzyko nagłej śmierci sercowej. W wielu bada-
niach potwierdzono, że weterani to grupa zagrożo-
na ryzykiem chorób układu sercowo-naczyniowego.
Słowa kluczowe: PTSD, stres, choroby układu
sercowo-naczyniowego, weteran
PIŚMIENNICTWO
1. Stuart J.A., LT Murray K.M., Col Ursano R.J., Wright K.M. The
department of defense’s Persian gulf war registry year 2000.
An Examination of veterans’ Health Status. Mil. Med. 2002;
167: 121.
2. Proctor S.P., Harley R., Wolfe J., Heeren T., White R.F.
Health-related quality of life in Persian gulf war veterans.
Mil. Med. 2001; 166: 510.
3. Stretch R.H., Knudson K.H., Durand D. Effects of premilita-
ry and military trauma on the development of post-trauma-
tic stress disorder symptoms in female and male active duty
soldiers. Mil. Med. 1998; 163: 466.
4. Hunt S.C., Richardson R.D., LTC Engel C.C. Clinical manage-
ment of Gulf War veterans with medically unexplained phy-
sical symptoms. Mil. Med. 2002; 167: 414.
5. Richardson H.J. Report of study of disabilities and problems
of Hong Kong veterans. 1964–1965. Canadian pensions
commission. Ottawa, Canada 1995.
6. Dent O.F., Richardson B., Wilson S., Goulston K.J., Murdoch
C.W. Postwar mortality among Australian World War II ve-
terans 40 years after the war. Med. J. Aust. 1989; 150: 378.
7. Theorell T. Life events and manifestations of ischemic heart
disease. Epidemiological and psychophisiological aspects.
Psychother. Psychosom. 1980; 34: 135.
8. Williams R.B., Littman A.B. Psychosocial factors: role in
cardiac risk and treatment strategies. Cardiol. Clin. 1996;
14: 97.
9. Twisk J.W., Snel J., de Vente W., Kemper H.C., van Meche-
len W. Positive and negative life events: the relationship with
coronary heart disease risk factors in young adults. J. Psy-
chosom. Res. 2000; 49: 35.
10. Siltanen P. Stress, coronary disease, and coronary death.
Ann. Clin. Res. 1987; 19: 96.
11. Pickering T.G. Mental stress as a casual factor in the deve-
lopment of hypertension and cardiovascular disease. Curr.
Hypertens. Rep. 2001; 3: 294.
12. Chang P.P., Ford D.E., Meoni L.A., Wang N.Y., Klag M.J.
Anger in young men and subsequent premature cardiova-
scular disease: the precursors study. Arch. Intern. Med.
2002; 162: 901.
Traumatyczne zdarzenia, mające miejsce podczas
operacji militarnych, wiążą się z ekspozycją na eks-
tremalnie silny stres, zarówno psychiczny, jak i fizycz-
ny. U wielu weteranów reakcją są liczne objawy cho-
robowe, psychiczne i somatyczne, między innymi ze
strony układu krążenia, które wynikają z traumatycz-
fk@lists.viamedica.pl
29
Forum Kardiologów 2004, tom 9, nr 1
13. Boisseau R., Servant D., Parquet P.J. Psychopathological disor-
ders and coronary diseases. Rev. Med. Interne 1997; 18: 303.
14. Mg Pearn J. Traumatic Stress Disorders: a classification with
implications for prevention and management. Mil. Med.
2000; 165: 434.
15. Friedman M.J., Schnurr P.P., McDonagh-Coyle A. Post-trau-
matic stress disorder in the military veteran. Psychiatr. Clin.
North. Am. 1994; 17: 265.
16. Niles D.P. War trauma and post-traumatic stress disorder.
Am. Fam. Physician 1991; 44: 1663.
17. Pary R., Lippmann S.B., Turns D.M., Tobias C.R. Post-trau-
matic stress disorder in Vietnam veterans. Am. Fam. Physi-
cian 1988; 37: 145.
18. Sutker P.B., Davis J.M., Uddo M., Ditta S.R. War zone stress,
personal resources, and PTSD in Persian Gulf War returnees.
Abnorm. Psychol. 1995; 104: 444.
19. Tennant C., Streimer J.H., Temperly H. Memories of Vietnam:
post-traumatic stress disorders in Australian veterans. Aust.
N. Z. J. Psychiatry 1990; 24: 29.
20. Orner R.J. Post-traumatic stress disorders and European war
veterans. Br. J. Clin. Psychol. 1992; 31: 387.
21. Fiedler N., Lange G., Tiersky L. i wsp. Stressors, personality
traits, and coping of Gulf War veterans with chronic fatigue.
J. Psychosom. Res. 2000; 48: 525.
22. Stein W., Rydzyński Z. O zespole wyczerpania walką. Lekarz
Wojskowy 1960; 8: 819.
23. Dójczyński M., Grecki M. Stres na współczesnym polu wal-
ki. Lekarz Wojskowy 1994; 3–4: 123.
24. Solomon Z., Mikulincer M., Habershaim N. Life-events, co-
ping strategies, social resources and somatic complaints
among combat stress reaction casualties. Br. J. Med. Psy-
chol. 1990; 63: 137.
25. Hunt S.C., Richardson R.D., LTC Engel C.C. Clinical manage-
ment of Gulf War veterans with medically unexplained phy-
sical symptoms. Mil. Med. 2002; 167: 414.
26. Kagan B.L., Leskin G., Haas B., Wilkins J., Foy D. Elevated li-
pid levels in Vietnam veterans with chronic posttraumatic
stress disorder. Biol. Psychiatry 1999; 45: 374.
27. Solter V., Thaller V., Karlovic D., Crnkovic D. Elevated serum
lipids in veterans with combat-related chronic posttrauma-
tic stress disorder. Croat. Med. J. 2002; 43: 685.
28. Miller G. Does war stress contribute to hypertension? Aust.
Fam. Physician 1993; 22 (5): 707.
29. Miric D., Giunio L., Bozic I. i wsp. Trends in myocardial in-
farction in Middle Dalmatia during the war in Croatia. Mil.
Med. 2001; 166: 419.
30. Himmel A. O tak zwanym „sercu żołnierskim”. Lekarz Woj-
skowy 1950; 6: 432.
31. Solomon Z., Mikulincer M. Combat stress, PTSD and soma-
tic complaiments among Israeli soldiers. J. Psychosom. Res.
1987; 3: 131.
30
fk@lists.viamedica.pl
Zgłoś jeśli naruszono regulamin