Prawo
1. Leges Barbarorum
- „ustawy” barbarzyńców, spisy praw zwyczajowych szczepów germańskich które osiedlały się w granicach Imperium Rzymskiego W IV- V w .n. e. własne państwa .(Wizygoci, ostrogoci, Burgundowie, Longobardowie)
Podstawowymi źródłami prawa w monarchii frankońskiej były właśnie prawa zwyczajowe poszczególnych szczepów germańskich. Obowiązywała zasada personalności prawa. Na większości obszarów państwa frankońskiego nie doszło do ujednolicenia prawa. Ludność miejscowa posługiwała się prawem rzymskim a ludność danego szczepu swoim własnym prawem zwyczajowym (dualizm prawa) Prawo to było spisywane przez możnowładców lub panującego w ważniejszych kwestiach. Dochodziło jednak do przejmowania zastanych urządzeń ustrojowych i pewnych nowych rozwiązań przez osiedlające się w granicach Imperium Rzymskiego, szczepy germańskie
Pierwszym i najstarszym z zachowanych spisów praw zwyczajowych szczepów germańskich – Wizygotów jest: C o d e x E u r i c a n u s - V w. n. e Posiada znamiona wpływów romanistycznych pod względem formy(napisany poprawną, ale zwulgaryzowaną łaciną) i treści (Przejęcie wielu prawnych instytucji rzymskich).Dla Burgundów- L e x G u n d o b a d a - koniec V w. n. E. Jest to zbiór ustaw królewskich o charakterze personalnym. Widoczny wpływ prawa rzymskiego oraz wizygockiego kodeksu Euryka.
Dla Longobardów – E d y k t R o t a r a – 643r.n.e. O charakterze ściśle germańskim bez rzymskich naleciałości. Systematycznie uporządkowany materiał normatywny wg kryterium osobowego. Nie uznawał on mocy obowiązującej prawa rzymskiego. Edyktem który w części uwzględniał prawo rzymskie był
E d y k t L i u t p r a n d a .Równie starym i sławnym zbiorem praw zwyczajowych był spis praw Franków Salickich L e x s a l i c a - początek VI w.n.e. O charakterze germańskim (liczne pozostałości organizacji rodowo-plemiennych. Spisany prymitywną łaciną z użyciem zwrotów starogermańskich. Ostatnia jego redakcja to: Recensio Karolina za czasów Karola Wielkiego.
Osobna grupę Leges Barbarorum stanowią spisy praw zwyczajowych Franków rypuarskich, Alamanów i Bauarów. Okres ich powstania przypada na czasy wzrostu znaczenia Kościoła w życiu politycznym i prawnym państwa frankońskiego. L e x R b u a r i a - VIII w.n.e. spis prawa zwyczajowego Franków rypuarskich. Widoczne wpływy -ustawodawczej działalności królewskiej –Kościoła -w pewnym stopniu prawa rzymskiego L e x A l a m a n o r u m – VIII w.n.e. Widoczne wpływy duchowieństwa. Podzielony na 3 części I- dotycząca ochrony interesów Kościoła II i III dotycząca spraw świeckich. L e x B a i u v a r i o r u m – spis prawa Baurów 1 połowa VIIIw.n.e. Wzorowany na prawie almanskim. Ten sam trójpodział. Widoczne zapożyczenia z kodeksu Euryka.
Leges Barbarorum powstałe za czasów Karola Wielkiego
L e x .S a x o n u m – spis prawa zwyczajowego Sasów pocz. IX w.n.e.
Dwa niedokończone zbiory L e x C h a m a w o r u m – spis prawa zwyczajowego Franków Chamawskich i drugi L e x F r i s i o n u m – spis prawa zwyczajowego Fryzów
T u r y n g i - spis prawa zwyczajowego Anglów i Warnów
3. Recepcja prawa rzymskiego w Europie
Najważniejszym nurtem prawnym o charakterze powszechnym, który w znacznym stopniu oddziaływał na systemy prawne wielu krajów Europy było prawo rzymskie, „najdoskonalsza, jaką znamy, forma prawa opartego na własności prywatnej”.
ITALIA:
· Odrodzenie zainteresowania prawem rzymskim – glosatorowie, prawnicy szkoły w Bolonii.
· Zaczęli badać prawo rzymskie na podstawie Digestów justyniańskich, wyjaśnienia i uwagi zapisywali w tekście kodyfikacji (stąd nazwa kierunku)
· Stosowali głównie scholastyczną metodę objaśniania poszczególnych słów, zdań i ustępów drogą operacji logiczno – językowych, czasem skłaniali się jednak ku interpretacji praktycznej odzwierciedlającej potrzeby czasu; próby sformułowania ogólniejszych twierdzeń i zasad prawnych.
· Prawo rzymskie = prawo żywe, glosatorowie uważali cesarzy niemieckich za kontynuatorów Cesarstwa Rzymskiego, ogłaszali tezę, że prawo rzymskie powinno mieć moc obowiązującą na wszystkich terytoriach, na których rozciąga się panowanie cesarzy niemieckich.
· poł. XIV w. – komentatorzy – twórcze przystosowanie prawa rzymskiego do potrzeb współczesności, pogodzenie czysto teoretycznych rozważań nad prawem z potrzebami praktyki, nawiązując do ówczesnych nurtów prawa (prawo statutowe, kanoniczne, partykularne prawo zwyczajowe). Praktyczna modernizacja norm prawa rzymskiego zgodnie z potrzebami czasu. Komentatorzy – właściwi twórcy nauki odrodzonego prawa rzymskiego, w ich interpretacji zaczęło przenikać jako prawo powszechne, ius commune, w charakterze czynnika ujednolicającego systemów prawnych Europy.
NIEMCY:
· W drugiej poł. XV w. recepcja prawa rzymskiego w ścisłym tego słowa znaczenia – oficjalne uznanie go za prawo obowiązujące i stosowane w praktyce wymiaru sprawiedliwości.
· XIII w. – pierwsze wpływy prawa rzymskiego na terenie Niemiec, utrzymywanie przez cesarzy kontaktów z glosatorami, którzy podbudowywali ich uniwersalistyczne plany.
· Przenikanie prawa rzymskiego za pośrednictwem kleru: klerycy wykształceni na włoskich uniwersytetach stosowali w sądownictwie duchownym normy prawa rzymskiego – wczesna recepcja.
· Przyczyny materialne recepcji: rozwój gospodarki towarowo – pieniężnej, nowe wymogi obrotu (dlatego najszybciej adoptowały normy prawa rzymskiego miasta), potrzeba prawnego usankcjonowania stosunków feudalnych (właściciele ziemscy), potrzeba ujednolicenia partykularnych praw zwyczajowych.
· Przyczyny formalne recepcji: idea kontynuacji Imperium rzymskiego przez cesarzy niemieckich. Prawo rzymskie było więc traktowane nie jako prawo obce, ale prawo wydane przez poprzedników cesarzy niemieckich, określane jako prawo cesarskie.
· Dwie drogi przenikania prawa rzymskiego do sądownictwa: Sąd Kameralny i fakultety prawa. Sąd Kameralny: oparcie w wyrokowaniu obok ustawodawstwa Rzeszy na „prawie powszechnym”, czyli rzymskim. Za jego przykładem prawo rzymskie stosowano posiłkowo w charakterze prawa powszechnego w sądownictwie poszczególnych terytoriów Rzeszy. Działalność fakultetów prawnych: zwracanie się przez sądy w sprawach szczególnie trudnych do uczonych jurystów o wydanie opinii; wydawane opinie, stanowiące wiążącą podstawę wyroku były oparte na rozwiązaniach czerpanych z prawa rzymskiego.
· Przedmiot recepcji: te części kodyfikacji, które były przedmiotem zainteresowań glosatorów i komentatorów. Recepcja polegała na wykorzystaniu siatki pojęć wypracowanej przez rzymską jurysprudencję, zapożyczeniu konstrukcji prawniczych, które nadawały się do zastosowania w praktyce Niemiec.
FRANCJA:
· Renesans zainteresowań prawem rzymskim dzięki kontaktom z miastami Italii
· Bujny rozkwit studiów nad prawem rzymskim, związany z działalnością glosatorów na uniwersytecie w Montpelier (przejściowo centrum romanistyczne Europy).
· Nie doszło nigdy do recepcji jako prawa oficjalnie obowiązującego w wymiarze sprawiedliwości (motywy polityczne!!), prawu rzymskiego przyznany był walor „pisanej racji”, a nie ustawy.
· 1219 - bulla Super specula zakazująca nauczania prawa rzymskiego na uniwersytecie w Paryżu.
· XVI w. – rozkwit badań nad prawem rzymskim, mos gallicus – czysto naukowe i teoretyczne podejście do dziedzictwa po prawnikach rzymskich, badali źródła prawa rzymskiego na podstawie całokształtu dostępnej literatury antycznej (znajomość greki), analizowali zniekształcenia tekstów pierwotnych, interpolacje. Niezwykłe rozszerzenie znajomości źródeł, krytyczna analiza i naukowa systematyzacja!!Powstały też fundamentalne opracowania źródłowe.
ANGLIA:
· W XII i XIII w. znajomość prawa rzymskiego była w Anglii rozpowszechniona.
· Wpływ na rozwój common law niewielki: prawnicy angielscy czerpali z podręczników prawa rzymskiego elementy metody prawniczej, niektóre zasady ogólne, odrzucali natomiast treść pozytywną.
· W późniejszych czasach zaznaczyło się silniejsze oddziaływanie prawa rzymskiego w sferze prawno – ustrojowej jako czynnika argumentującego absolutystyczne dążenia władców angielskich.
5.Kodyfikacja prawa kanonicznego
Normy kościelne czerpane były najpierw z Pisma Świetgo. Dalszym źródłem prawa kanonicznego były pisma Ojców Kościoła (św. Ignacy, Polikarp) oraz Doktorów Kościoła (Augustyn, Tomasz z Akwinu). Innym ważnym źródłem było ustawodawstwo synodalne i papieskie. Różnorodne i rozproszone źródła gromadzone były w postaci zbiorów o charakterze prywatnym np. zbiór Burcharda (1012 r.), Collectio Tripartita, Pseudo-Izydora. Sformułowany w XI w. program generalnej odnowy Kościoła zakładał m.in. ujednolicenie organizacji orzecznictwa sądów kościelnych, co wymagało uporządkowania źródeł prawa kanoniczego. Tym sposobem powstał DEKRET GRACJANA ( I poł. XII w., autor mnich boloński Gracjan). Dekret ten stanowił podwalinę dla rozwoju nauki prawa kanonicznego jako samodzielnej dyscypliny naukowej, wyodrębnionej zarówno z teologii, jak i z prawa rzymskiego. Po ukazaniu się Dekretu Gracjana głównym obok niego źródłem prawa kanonicznego było ustawodawstwo papieskie (dekretały). Wkrótce potem zaczęły powstawać pierwsze prywatne zbiory dekretałów (np. kompenduim Bernarda z Pawii). Natomiast pierwszy urzędowy zbiór ustawodawstwa papieskiego powstał w 1234 r. z inicjatywy Grzegorza IX, który polecił jego sporządzenie Rajmundowi z Pennaforte. Zbiór ten, występujący pod nazwą DEKRETAŁÓW GRZEGORZA IX uzyskał charakter oficjalnej i jedynie obowiązujacej księgi ustaw papieskich. Uchylono wszystkie inne źródła prawa kanonicznego poza Dekretem Gracjana. Wydane po Dekretałach Grzegorza IX konstytucje papieskie zostały z polecenia papieża Bonifacego VIII ułożone w 1298 r. w zbiór pod nazwą LIBER SEXTUS, a więc 6 księga, dołączona do 5 ksiąg Dekretałów, stanowiąca niejako kontynuację zbioru. Na początku XIV w., z inicjatywy papieża Klemensa V, podjęto pracę nad ułożeniem systematycznego zbioru dekretałów papieskich i uchwał soborowych, który ukazał się pod nazwą CLEMENTINAE, jako ostatni z urzędowych zbiorów prawa kanonicznego. Obok niego obowiązywały teraz luźne przepisy tzw. EXTRAVAGANTES.
Wszystkie wymienione zbiory tj. Dekret Gracjana, Dekretały Grzegorza IX, Liber Sextus, Clementinae i Extravagantes, były określane wspólną nazwą CORPUS IURIS CANONICI. Nazwa ta została po raz pierwszy użyta oficjalnie przez Grzegorza XIII w 1580 r.
Prawo kanoniczne stanowiło system prawny o charakterze powszechnym, co wiązało się z powszechnym, ponadnarodowym charakterem Kościoła Katolickiego.
8. Equity law
z jęz. ang. – equity – fairness, justice- sprawiedliwość
Ściśle związane z angielskim systemem common law, ukształtowanym pod wpływem orzecznictwa sądów królewskich. Common law stworzyło bardzo sztywne, zarówno pod względem treści, jak i postępowania sądowego, ramy prawne. Należało więc znaleźć środek, który pozwoliłby na uzupełnienie i poprawienie common law. Środkiem stało się później, bo od XVI wieku stosowanie praw słuszności – equity.
Potrzebie uelastycznienia common law wyszedł naprzeciw Sąd Kanclerski. Sądownictwo kanclerskie wywodziło się z uprawnień kanclerza do samodzielnego rozstrzygania petycji skierowanych na jego ręce do króla. Sąd Kanclerski nie był związany regułami prawa powszechnego. postępowanie przed tym sądem było – w porównaniu z procedurą wg. common law – znacznie uproszczone. Również w samych orzeczeniach sąd ten nie trzymał norm prawa powszechnego, ale kierował się względami słuszności -0 equity.System Eguity mógł więc skutecznie łagodzić formalizm common law, a także z biegiem czasu zapewnić ochronę prawną nowym instytucjom prawnym, wyrosłych gruncie przemian gospodarczych (podobieństwo do działalności pretorów w Rzymie), zatem wykształcił się nowy, obok, common law, system prawny określany jako equity law. Nastała więc swoista dwutorowość prawa, która w głównych zarysach zachowała się do czasów dzisiejszych, dzisiejszych znajduje wyraz głównie w różnicach procedury sądowej systemu common i equity.
Common law w Anglii
Prawo zwyczajowe angielskie przybrało odmienny niż na kontynencie charakter, pod względem zasięgu i sposobu funkcjonowania oraz genezy. Lokalne prawa zwyczajowe wraz z prawem zwyczajowym Normandii zaczęły pod wpływem działalności sądów królewskich tworzyć jednolity system prawny. Źródłem rozstrzygnięć dla sądów królewskich coraz częściej stawały się precedensy sądowe tj., orzeczenia sądowe zapadłe w podobnych sprawach. Walor precedensów miały w szczególności wyroki tzw. sądów westministerskich, czyli Sądu Ławy Królewskiej – dla spraw karnych, Sądu Spraw Pospolitych – dla spraw cywilnych, Exchequeru – dla spraw skarbowych. Tak wykształciło się od XIII w. Prawo powszechne – common low. Wpływ prawa rzymskiego i kanonicznego był niewielki. Prawnicy angielscy szkolili się nie na uniwersytetach ale w tzw. korporacjach, zajazdach „inns”
10.Własność w dawnym prawie europejskim
Własność we wczesnym średniowieczu było to władztwo nad rzeczą o najpełniejszym zasięgu
Był to najwyższy stopień posiadania.
Pojecie to zaczęło zaczęło ulęgać konkretyzacji w drodze praktyki sądowej, kiedy to wyliczano poszczególne uprawnienia przysługujące właścicielowi- wyliczenie pozytywne (np: używanie rzeczy wg. upodobania, ciągnięcie korzyści)
Początkowo własność określano terminem possesio perpetua(posiadanie wieczyste)lub hereditaria(dziedziczne)później terminem dominium(władztwo)lub propprietas.
Odróżnienie własności od posiadania również początkowo dokonywała się w sferze procesu sadowego.
Wytaczano proces o bezprawne posiadanie. Oskarżony musiał wykazać swoje prawo do posiadania(kwestie petytoryjne)A sad musiał stwierdzić czy rzeczywiście poszkodowanego wyzuto z posiadania bądź tez czy jego prawa sa naruszane(kwestie posesoryjne)
Własność była podstawową forma władania dobrami materialnymi. Była podstawowym składnikiem produkcji i wymiany dóbr materialnych. Wykształcenie się własności feudalnej następowała natomiast poprzez przekształcanie wolnych posiadaczy ziemskich w ludność feudalnie zależną i rozciąganie własności zwierzchników feudalnych na ich grunty
*własność podzielona-co do treści miedzy kilka podmiotów. np. w Europie Zachodniej
własność zwierzchnia-dominium directum emines
własność użytkowa- dominium utile Na przykład w stosunkach feudalnych gdzie pan lenny ,senior miał własność zwierzchnią a użytkownik lenny, wasal własność użytkową
*niedział wspólnoty ojcowskiej bądź braci inaczej własność pospólnej ręki- manus comunis. Była to własność której nie można było podzielić. Nie dało się również określić udziału np. braci w majątku ,którzy związku z tym nie mieli prawa nim dysponowania.
Własność feudalna charakteryzowała się związaniem, przejawiającym się w szeregu ograniczeń zakresie alienacji ziemi .Miedzy innymi były to ograniczenia:
*ze względu na pokrewieństwa Krewni posiadali bowiem prawo bliższości(ius propinquitatis)uzasadniało ono wyłączenie od własności dóbr dziedzicznych osób obcych o ile istnieli krewni. Posiadali oni prawo pierwokupu a jeśli własność została sprzedana obcej osobie, mieli prawo odkupu nieruchomości.
* z tytułu sąsiedztwa lub sąsiedztwa członków gminy
*a także istniało prawo retraktu lennego w stosunkach lennych- seniorów i w wypadku alienacji dóbr lennych przez wasala.
Można było nabyć własność na 2 sposoby. W sposób pierwotny i pochodny.
*pierwotne- kiedy nabywca nie wywodzi swojego prawa od innej osoby, kiedy nie ma poprzednika prawnego np: zawłaszczenie rzeczy, znalezienie rzeczy, łupy wojenne, własność rzeczy wyrzucanych na brzeg ius nufragi.
Nabycie pierwotne odbywało się w ściśle określonej formie. nabycie nieruchomości odbywało się przez karczunek karczunek uprawę ziemi, potwierdzony prawnie przez zapowiedź. Później nabywano rzecz poprzez zasiedzenie
*pochodne – przeniesienie prawa własności z jednej osoby na druga na podstawie kupna-sprzedaz darowizny czy zamiany. Przeniesienie odbywało się poprzez dopełnienie 2 aktów prawnych: 1 Akt prawny to: umowa realna miedzy zbywca a nabywca(w prawie staropolskim zwana wzdaniem)Polegał na wywiązaniu się z praw nad rzeczą. Istotą tego aktu prawnego było przeniesienie władzy nad rzeczą. Wywiązanie to odbywało się w ściśle określonej formie, połączone było z zapłatą za tą rzecz. 2 Akt prawny to: wwiązanie się, wejście w posiadanie. Również dokonywana w ściśle określonej formie poprzez szereg symbolicznych gestów.
Rozpowszechnił się także zwyczaj sądowego przenoszenia własności i pojawiła się instytucja specjalnych ksiąg, do których
Z czasem własność ta zaczęła się przekształcać w ziemie do wieczystej dzierżawy- emfiteuza.
Od schyłku średniowiecza wraz z rozwojem stosunków kapitalistycznych, własność ziemska zaczęła tracić swoja pozycje ekonomicznej podstawy ustroju. Nowego znaczenia natomiast zaczął nabierać kupiecki kapitał ruchomy.
13. Zasady procesu inkwizycyjnego
Postępowanie inkwizycyjne zaczęło z czasem wypierać postępowanie skargowe.
1. wdrożenie tego postępowania następowało z urzędu przez sędziego lub specjalny organ powołany do ścigania
2. Funkcje prowadzącego dochodzenie, oskarżyciela i wyrokującego były skupione w jednym ręku
3. Oskarżony nie był w procesie stroną ale przedmiotem postępowania sądowego często pozbawiony prawa do obrony i apelacji. Prawo wyboru obrońcy tylko ze składu sędziowskiego! Sprawca nie uczestniczy we wszystkich etapach procesu.
4. Proces był tajny i utrwalany w pisemnych protokołach stanowiących podstawę wyroku
5. Postępowanie dowodowe oparte było na teorii dowodów formalnych i dopuszczano stosowanie tortur.
Postępowanie dzieliło się na 3 etapy:
a. postępowania informacyjnego zwanego także inkwizycją generalną.
Polegało na zbieraniu wiadomości i gromadzeniu materiału. Celem tego etapu było ustalenie czynu przestępnego i zebranie poszlak wystarczających do wdrożenia śledztwa przeciw osobie sprawcy. Dokonywano wizji lokalnej, rewizji domowej, zasięgano opinii rzeczoznawców.
b. Właściwego śledztwa zwanego też inkwizycją specjalną
Były to działania skierowane bezpośrednio przeciw podejrzanemu. Celem jego było zebranie dowodów które stałyby się podstawa wyroku skazującego. Przyjęta był zasada artykułów dowodowych – materiał dowodowy dzielony był na poszczególne pozycje w formie krótkich, prostych pytań, na które oskarżony musiał kolejno odpowiadać. Przesłuchanie było tajne, spisywane przez protokolanta. Z dopuszczeniem stosowania tortur
W dziedzinie środków dowodowych posługiwano się teorią dowodów formalnych – polegała ona na tym ze wartość zeznań świadków doktryna nakazywała oceniać według z góry przyjętych kryteriów ich wiarygodności. Sędzia musiał także znaleźć pełny dowód winy. Pełnym i najlepszym dowodem winy było przyznanie się( confesio est regina probationum)
Do dowodów określanych jako domniemane były poszlaki i podejrzenia. Jeśli nie zdołano zebrać całości dowodów możliwe było albo uwolnienie od sądu – dające możliwość wznowienia postępowania albo kara z podejrzenia – łagodniejsza od przewidzianej za dane przestępstwo z zależności od wartości dowodów.]
c. rozprawy końcowej czyli osądzenia
Oparte na pisemnych materiałach dochodzenia oraz referacie sędziego – inkwirenta. Odbywał się jawnie ustnie. Było jedynie formalnością.
Proces inkwizycyjny miał charakter klasowy
* większa wartość dowodowa osób wyższego stanu
* niestosowanie tortur wobec osób wyższego stanu
* możliwość obrony wymagała środków finansowych a wiec osoby bogatsze były uprzywilejowane.
15.Ius Publicum
Publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, provatum quod ad singulorum utilitatem - Prawem publicznym jest prawo, które dotyczy państwa, a prawem prywatnym to prawo, które dotyczy interesów poszczególnych osób. Jest to znana sentencja wybitnego rzymskiego jurysty oraz pisarza Ulpiana, która posłużyła za podstawę do podziału całego systemu prawa rzymskiego na prawo publiczne(ius ...
didek4