Konserwacja drewna zabytkowegoWażny i Kurpik.pdf
(
668 KB
)
Pobierz
Konserwacja drewna zabytkowego w Polsce – historia i stan badań
NAUKA
1/2005 • 101-121
J
ERZY
W
AŻNY
,
W
OJCIECH
K
URPIK
Konserwacja drewna zabytkowego w Polsce
Wstęp
Nowoczesna konserwacja zabytków powinna wykorzystywać interdyscyplinarną wie-
dzę biologiczno-techniczną i estetyczno-artystyczną. Szczególnie wyraźnie ta zależność
występuje przy konserwacji, restauracji, renowacji i rekonstrukcji drewnianych obiek-
tów zabytkowych. W wyniku biokorozji zachodzą w nich zarówno zmiany właściwości
technicznych, jak i estetyczno-artystycznych. Drewno naturalne lub zdobione, wystę-
pując w różnorodnych formach zabytków ruchomych i nieruchomych, w zależności od
warunków termiczno-wilgotnościowych zmienia strukturę, barwę, rysunek, kształt i fak-
turę. Tylko zintegrowana konserwacja techniczno-artystyczna zabytku daje gwarancję
uzyskania właściwych efektów, zgodnych z zasadami etyki i wymogami kanonów konser-
watorskich (Kurpik 1996, 1997), wymaga zatem szerokiej współpracy specjalistów róż-
nych dyscyplin: biologii, mikrobiologii, chemii, fizyki, technologii i sztuki.
Drewno jako surowiec, materiał i produkt końcowy przerobu rzemieślniczego lub
przemysłowego towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów. W historii kultury material-
nej świata znaleźć można liczne przykłady jego zastosowania w życiu i gospodarce
człowieka: do wyrobu narzędzi, broni, naczyń, mebli, ozdób, rzeźb, obiektów kultu, do
budowy siedzib ludzkich, zabudowań gospodarczych, budynków sakralnych, jednostek
pływających, pojazdów, wreszcie jako źródło energii do ogrzewania i przyrządzania
posiłków. Nic dziwnego, że w Polsce, kraju przez długie wieki obfitującym w zasoby
leśne, drewno było w powszechnym i wielokierunkowym użyciu. Jako materiał naturalny
odnawialny posiada ono niezaprzeczalne walory techniczne, technologiczne, estetyczne
i proekologiczne. Jego cechą ujemną jest jednakże podatność – w określonych warun-
kach wilgotnościowo-termicznych – na działanie licznych czynników degradacyjnych ze
świata organicznego i nieorganicznego, wraz z konsekwencjami z tego zjawiska wypły-
wającymi. W wyniku ich działania trwałość obiektów z drewna może ulec ograniczeniu,
wymaga zatem stosowania odpowiednich zabiegów ochronno-konserwacyjnych: pro-
filaktycznych i sanacyjno-terapeutycznych, natury chemicznej, fizycznej, konstrukcyjnej
i eksploatacyjnej. Dzięki nim znaczna liczba starych obiektów drewnianych przetrwała
Prof. dr hab. Jerzy Ważny, członek rzeczywisty PAN, Prof. dr Wojciech Kurpik, ASP Warszawa.
Opracowanie to jest zmodyfikowaną wersją artykułu, opublikowanego w czasopiśmie „Ochrona
Zabytków” nr 1-2, 2004.
102
Jerzy Ważny, Wojciech Kurpik
do naszych czasów i jako zabytki ruchome lub nieruchome stanowią dowody rozwoju
i poziomu naszej kultury materialnej: sztuki, rzemiosła, architektury i budownictwa.
Dla realizacji tych założeń podejmowano w świecie – w mniejszym lub większym za-
kresie – prace badawcze drewnianych obiektów zabytkowych, mające stanowić podsta-
wę do realizacji zadań konserwacji technicznej prowadzonej równolegle lub poprzedza-
jącej działania estetyczno-artystyczne. Opracowanie niniejsze jest próbą dokonania kry-
tycznego przeglądu i podsumowania osiągnięć w tym zakresie polskiej myśli naukowej.
Pod uwagę wzięto przede wszystkim wyniki własnych badań autorów krajowych, a także
krytyczne prace informacyjno-przeglądowe. W formie publikowanej występują one
dalece niekompletnie. Należy bowiem podkreślić, że tempo odbudowy kraju po znisz-
czeniach I i II wojny światowej, w tym i zabytków, nie sprzyjało twórczości publikacyjnej
wyników badań dotyczących konserwacji. Wiele interesujących koncepcji i realizacji
pozostało jedynie w formie dokumentacji techniczno-artystycznej i nie jest szerzej dos-
tępne. O trafności działań konserwatorskich w tych obiektach świadczy ich późniejszy
i obecny stan.
Historia badań drewna zabytkowego w Polsce
Idea ochrony zabytków drewnianych w świecie sięga XIX w., kiedy to zaczęto gro-
madzić obiekty o znaczeniu historycznym lub kulturowym. Eksponowano je w two-
rzonych muzeach w pomieszczeniach zamkniętych i na wolnym powietrzu in situ lub
po przemieszczeniu na tereny parków etnograficznych. Zapoczątkowane w Szwecji
w 1891 r. przez Artura Hazeliusza gromadzenie obiektów architektury drewnianej było
kontynuowane również na ziemiach polskich. Teodor i Izydor Gulgowscy utworzyli
w roku 1906 we Wdzydzach Kiszewskich Muzeum Kaszubskie, w którym zebrano i pod-
dano konserwacji liczne obiekty ruchome, eksponowane w wiejskich budynkach zabyt-
kowych. W 1927 r. w Nowogrodzie Łomżyńskim otwarto, dzięki staraniom Zofii i Adama
Chętników, skansen kurpiowski. W następnych latach idea prezentacji zabytków drew-
nianych znalazła szerokie rozwinięcie. Do 1990 r. powstało w różnych rejonach kraju
przeszło 40 muzeów na wolnym powietrzu, często z bogatym wyposażeniem w drew-
niane zabytki ruchome. Wymienić należy w szczególności otwarte w 1958 r. po dłuż-
szych pracach organizacyjnych Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Pod
kierunkiem organizatora i długoletniego jego dyrektora Aleksandra Rybickiego
(1904-1988) odegrało ono ważną rolę w rozwoju skansenów w Polsce, zarówno pod
względem koncepcji, ekspozycji, jak i metod konserwacji. Znaczącym obiektem jest
również Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka wraz ze skansenem w Ciecha-
nowcu, gromadzące liczne drewniane zabytki ruchome i architektury ludowej (Czaj-
kowski 1979, Midura 1987, Lutomski i Gaida 1987). Rozwój metod konserwacji drew-
nianych zabytków możliwy był przy wykorzystaniu badań etnologicznych, prowadzonych
Konserwacja drewna zabytkowego w Polsce
103
przez Glogera (1907), Czajkowskiego (1979), Midurę (1979, 1987), a także historyczno-
architektoniczne (Kopkowicz 1958, Tłoczek 1980, Brykowski 1977, 2003, Tajchman
1987) i innych.
Stosowane w muzealnictwie metody i środki konserwacji początkowo pozbawione
były podstaw naukowych. Realizowali je mniej lub więcej profesjonalni cieśle, budowni-
czowie i rzemieślnicy innych specjalności, działający w oparciu o przekazywane doświad-
czenia i ludową intuicję realizatorów. Dopiero rozwijające się pod koniec XIX w.
intensywne badania nad teorią oraz praktyką degradacji i ochrony drewna, prowadzone
w Niemczech, głównie w Uniwersytecie Wrocławskim (Universität Breslau), stworzyły
pierwsze zalążki podstaw naukowych dla potrzeb konserwacji drewna (Richard Falck
1983-1955). W Polsce rozwój oryginalnych badań naukowych w tym zakresie zapocząt-
kowany został po I wojnie światowej głównie w Politechnice Warszawskiej przez profe-
sorów Wacława Iwanowskiego (1880-1943), Franciszka K. Skupieńskiego (1888-1962),
Annę Wałek-Czernecką (1890-1978), (Ważny 2001). Szerszy rozwój osiągnęły one jed-
nakże dopiero po II wojnie. Idea ratowania drewnianej spuścizny kultury materialnej
w kraju była realizowana w różnym stopniu w oparciu o przesłanki naukowe (Mączyński
2002). Ich nieodzowność dla realizacji prawidłowej konserwacji zabytków znalazła pełne
zrozumienie w działaniach profesorów Bohdana Marconiego (1894-1975), Jana Zachwa-
towicza (1900-1983), Leonarda Torwirta (1912-1967), Tadeusza Polaka (1927-2001)
i in. Jan Zachwatowicz, profesor P.W., pierwszy powojenny generalny konserwator
zabytków w kraju, przedstawił swój pogląd w tej sprawie w następującym ujęciu:
„...moim niezrealizowanym marzeniem naukowym było zawsze przeprowadzenie peł-
nych metodycznych badań jednego zabytku i opublikowanie ich...” (wg Majewskiego
2001). Podobny pogląd wyraził Leonard Torwirt, profesor UMK w Toruniu, stwier-
dzając, że „...konserwacja staje się specjalną, obszerną gałęzią wiedzy wymagającą
zespołowej pracy i badań wielu specjalistów...” (Torwirt 1961). Wyrażone idee realizo-
wali oni poprzez inicjowanie i popieranie wszechstronnych badań obiektów, podlega-
jących konserwacji i rekonstrukcji, w tym licznych zabytków drewnianych lub z udzia-
łem drewna w Warszawie, i w całym kraju. Słynne były cykliczne konferencje meto-
dyczne w Nidzicy, organizowane przez Jana Zachwatowicza, na których omawiano m.in.
metody badań i konserwacji drewnianych zabytków. Wielki wkład w tym zakresie wnieśli
również Tadeusz Polak, wieloletni dyrektor PP Pracownie Konserwacji Zabytków, oraz
Bohdan Marconi, profesor ASP w Warszawie, wieloletni kierownik laboratorium PKZ.
Realizowane w tej specjalistycznej instytucji prace konserwatorskie zabytków archi-
tektonicznych i ruchomych w ogromnej większości były poprzedzane badaniami mikro-
biologicznymi i technologicznymi.
W latach powojennych badania naukowe dotyczące konserwacji drewna zabytko-
wego prowadzone były w różnych ośrodkach w kraju, zarówno w szerszym zakresie, jak
104
Jerzy Ważny, Wojciech Kurpik
i tylko sporadycznie. Początkowo problematyka ta zajmowała dużo miejsca w dzia-
łalności Instytutu Techniki Budowlanej, a później Katedry i Zakładu Ochrony Drewna
SGGW (Ważny i Kotowska 1990). Począwszy od roku 1950, najpierw pod kierunkiem
prof. Józefa Kochmana (1903-1995), a potem przy współpracy z PKZ i ASP wykonano
wiele prac o charakterze podstawowym oraz liczne ekspertyzy mykologiczne i projekty
konserwacji zabytków drewnianych lub z udziałem drewna i innych organicznych mate-
riałów. Wśród nich należy przykładowo wymienić takie obiekty o wysokiej randze za-
bytkowej w Warszawie, jak: zespół pałacowy Corazziego, Belweder, pałace: Paca, pod
Blachą, Prymasowski, Błękitny, Branickich, a także poza Warszawą, jak: Zamek Lubel-
ski, pałace Lubomirskich w Puławach, Pszczyńskich (von Pless) w Pszczynie, Potockich
w Łańcucie, Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie i wiele innych. Dla niektórych
obiektów prowadzono stały nadzór konserwatorski przez cały okres odbudowy jak: pałac
w Wilanowie, pałac w Nieborowie i inne. Wśród badanych obiektów były także liczne bu-
dynki sakralne konserwowane in situ lub po przeniesieniu do parków etnograficznych.
Stała współpraca naukowa była prowadzona z licznymi skansenami, a w szczególności
z Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku i Muzeum Wsi Lubelskiej. Ogromne
zasługi na tym polu poniósł dr Michał Czajnik (1921-1981) przy współpracy z ZZG
„Inco” (Ważny 1987, 1991). Oprócz Instytutu Techniki Budowlanej i SGGW działalność
naukowa w zakresie konserwacji drewna zabytkowego prowadzona jest w Instytucie
Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa UMK w Toruniu, a także w Instytucie Chemicznej
Technologii Drewna AR w Poznaniu i Instytucie Technologii Drewna w Poznaniu. Obok
prac podstawowych powstały tam ekspertyzy mykologiczno-konserwatorskie licznych
zabytków, jak: Zbór Poluterański we Wschowie, Zespół pałacowy w Czerniejewie, pałac
w Sicinach, Gogolewie, dwór w Studzeńcu (Lutomski, wg Prądzyńskiego 1999) i skan-
sen w Osieku (Ratajczak 1987) oraz inne. Konserwacją drewna archeologicznego zajmu-
ją się: Muzeum Archeologiczne w Biskupinie i Centralne Muzeum Morskie w Gdańsku.
Czynniki degradacji drewna zabytkowego w Polsce
Konserwacja, a później ekspozycja drewnianych obiektów zabytkowych powinna być
oparta na pełnej znajomości czynników powodujących degradację – występujących po-
przednio, współcześnie lub zagrażających w przyszłości. Ich rozpoznanie lub domnie-
manie pozwala na zaprojektowanie właściwych środków i metod postępowania kon-
serwatorskiego oraz na ustalenie formy i warunków ekspozycji obiektów po konser-
wacji. Propozycje systematyki czynników degradacji drewna pojawiły się w literaturze
wielokrotnie, jednakże w pełnym zakresie jego stosowania i różnorodności środowisk
występowania i stopnia zagrożenia opracowana została w Polsce (Ważny 1977, 1979).
Po dyskusji na forum międzynarodowym przyjęto jej zweryfikowaną formę (Ważny
1993, 2003). Wersja dla drewna zabytkowego była przedstawiona po raz pierwszy w ro-
Konserwacja drewna zabytkowego w Polsce
105
ku 1968, a następnie w latach 1986 i 1991 (Ważny); a dla drewna archeologicznego
w roku 1999 (Ważny). Aktualną, zweryfikowaną wersję dla drewna zabytkowego przed-
stawia się w tabelach 1-2.
Tabela 1. Biotyczne czynniki degradacji drewna zabytkowego
– Klasyfikacja etiologiczna (J. Ważny 2004)
Rodzaj czynnika
Typ środowiska*
i zagrożenie degradacyjne**
1
2
3
4
1. Bakterie (Schizomycetes)
1.1. Bakterie właściwe (Eubacteriales)
+
+
++
+++
1.2. Promieniowce (Actinomycetes)
-
+
++
+++
2. Glony
2.1. Sinice (Cyanophyta)
-
+
+++
+++
2.2. Zielenice (Chlorophyta)
+
+
+++
+++
2.3. Brunatnice (Chrysophyta)
-
+
+++
+++
3. Grzyby (Mycota)
3.1. Śluzowce (Myxomycotina)
-
+
++
-
3.2. Sprzeżniaki (Zygomycotina)
+
+
++
+
3.3. Workowce (Ascomycotina)
+++
+++
+++
+
3.4. Podstawczaki (Basidiomycotina)
+++
+++
+++
-
3.5. Grzyby niedoskonałe (Deuteromycotina)
+++
+++
+++
+
4. Porosty (Lichenes)
-
+
++
-
5. Mchy (Musci)
-
++
+++
+
6. Paprocie (Filicinae)
-
++
+++
+
7. Rośliny nasienne (Spermatophyta)
-
+
++
+
8. Owady (Insecta)
8.1. Chrząszcze (Coleoptera)
+++
+++
+++
-
8.2. Motyle (Lepidoptera)
-
++
++
-
8.3. Błonkówki (Hymenoptera)
-
++
++
-
8.4. Termity (Isoptera)
+++
+++
+++
-
9. Inne organizmy zwierzęce
9.1. Małże (Mollusca)
-
-
-
+++
9.2. Skorupiaki (Crustacea)
-
-
-
+++
9.3. Nicienie (Nematoda)
-
+
++
+
9.4. Roztocza (Acaroidea)
+
+
+++
+
* Typ środowiska:
** Zagrożenie degradacyjne:
1. pod dachem
- nie występuje
2. na otwartej przestrzeni bez kontaktu z gruntem
+ słabe występowanie
3. na otwartej przestrzeni w kontakcie z gruntem
++ średnie występowanie
4. w wodzie lub mokrym gruncie
+++ silne występowanie
Plik z chomika:
ankhis
Inne pliki z tego folderu:
Rysunki projektów detali stolarskich i architektonicznych, 1854.djvu
(6271 KB)
Podręcznik sorrento i mozaiki dla amatorów. 1876.pdf
(3501 KB)
Skarbnica wiedzy, 1919. Farbowanie drewna.pdf
(1271 KB)
Skarbnica wiedzy,1919. Kleje i kity.pdf
(3307 KB)
Skarbnica wiedzy,1919. Pokosty i lakiery.pdf
(4672 KB)
Inne foldery tego chomika:
_Florystyka_rożne
◄► Pszczelarstwo - Pasieki, Pszczoły, Miody, Ule
♦ 11 KULINARIA (buttergirl)
♦♦♦ Pies ( wychowanie i tesura )
♦♦♦ Wspaniale cialo
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin