autorytarna mentalno Polakw.pdf
(
262 KB
)
Pobierz
Mishellanea nr 1
IV
:
NAVKI SPOŁ ECZNE
Maja Rumińska
Nowa polska demokracja
a autorytarna mentalność Polaków
1. Wprowadzenie
Dziesięć lat temu zmiany, które następowały niemal z dnia na dzień we
wszystkich obszarach funkcjonowania naszego społeczeństwa, począwszy od polityki, a
skończywszy na życiu codziennym, spotkały się z powszechną akceptacją, wręcz
entuzjazmem. Obecnie zarówno profesjonalni badacze społeczeństwa polskiego, jak i
jego obserwatorzy zaniepokojeni są rosnącą wśród Polaków tendencją do wyrażania
niezadowolenia ze zmian ustrojowych, które miały miejsce począwszy od 1989 roku.
Faktem jest, że znaczna część społeczeństwa nieprzychylnie wyraża się o teraźniejszej
sytuacji w naszym kraju i z nostalgią spogląda w przeszłość. Z badań
CBOS
-u wynika, że
jest to aż 40% naszego społeczeństwa.
Tabela 1. Procentowy rozkład odpowiedzi na pytanie: „Czy dla ludzi takich jak Pan(i) krajem
lepszym do życia?”
Źródło:
CBOS
.
„Jest Polska obecnie”
„Była Polska przed rokiem 1989”
„Trudno powiedzieć”
45%
40%
15%
Takie zjawisko słusznie napawa niepokojem, gdyż w obliczu dziesiątej rocznicy
transformacji, w czasie wzmożonej refleksji nad tym, co się stało, liczba całkowicie
przekonanych o słuszności przemian ustrojowych jest coraz mniejsza, a coraz
liczniejsze stają się głosy tych, którzy z radością wspominają dawne czasy
PRL
-u. Wielu
badaczy próbowało udzielić odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak się dzieje. Czyżby
Polacy zapomnieli, jak za wszelką cenę chcieli wydostać się spod jarzma komunizmu,
jak walczyli o demokrację, często ryzykując własnym życiem? To niemożliwe, by tak
wielu ludzi jednocześnie ogarnęła amnezja. Musi istnieć inna przyczyna tak szerokiego
niezadowolenia z tego, co oferuje demokracja. Do rozwiązania tej „zagadki” może nas
zbliżyć analiza psychologicznego mechanizmu stosunku do demokracji.
Przede wszystkim należy stwierdzić, iż uprzywilejowana pozycja społeczna sprzyja
aprobacie panującego systemu. Jeżeli jego zmiany przynoszą awans w hierarchii
społecznej, to owe zmiany zyskują poparcie, zaś jeśli wiążą się z degradacją, to
naturalnie spotykają się z dezaprobatą. Dlatego właśnie obserwujemy tak szerokie
niezadowolenie wśród lekarzy, nauczycieli, górników oraz bezrobotnych, którzy teraz
pozbawieni zostali swych dawnych przywilejów albo cieszą się mniejszym
zainteresowaniem i opieką ze strony państwa, niż to miało miejsce przed transformacją
ustrojową w roku 1989. Mechanizm ten został przez socjologów nazwany względną
deprywacją (Wnuk-Lipiński 1996). Ponadto rozczarowanie demokracją „w polskim
39
wydaniu”, niespełnione oczekiwania dotyczące bezpieczeństwa socjalnego i efektywnej
gospodarki wiążą się z dezaprobatą przemian ustrojowych i rosnącym poparciem dla
rządów „silnej ręki”.
Oczywiście położenie jednostki ma znaczący wpływ na jej przekonania, jednak
jest to wpływ dość nietrwały, gdyż każda zmiana jej pozycji powoduje zmianę
poglądów. Psychika i struktura ludzkiego umysłu, będące skutkiem przystosowania się
do danej sytuacji lub jej krytyki, ulegają zmianom znacznie rzadziej, stąd ich wpływ na
preferencje w stosunku do danej sytuacji jest silniejszy i o wiele bardziej znaczący.
Dlatego przyczyn krytyki demokracji i poparcia rządów autorytarnych należy szukać nie
tylko w warunkach ludzkiej egzystencji, ale przede wszystkim w ludzkiej świadomości.
Zdaniem badaczy tego zjawiska są powody, aby przypuszczać, że taka postawa w dużej
mierze uwarunkowana jest typem ludzkiej świadomości, nazwanym przez nich
autorytaryzmem.
2. Krótka historia pojęcia „autorytaryzm”
„Autorytaryzm” to obecnie pojęcie niemal obiegowe, ma ono swoje stałe miejsce
nie tylko w słowniku profesjonalnych badaczy życia społecznego, ale przeszło już
nawet do języka potocznego. Popularność tego terminu nie oznacza, że zawsze jest on
używany poprawnie, dlatego warto zapoznać się z jego genezą i ze zmianami, którym
podlegał.
Jako pierwsi posłużyli się nim pracownicy Instytutu Badań Społecznych we
Frankfurcie, którzy szukali przyczyn masowego poparcia dla rodzącego się wówczas w
Niemczech faszyzmu. Ich prace zostały przerwane po dojściu faszystów do władzy, a
sami badacze zmuszeni do emigracji. W Stanach Zjednoczonych podjęli współpracę z
pracownikami Uniwersytetu w Berkeley i tam kontynuowali swoje badania. Efektem tej
współpracy była książka wydana w 1950 roku i zatytułowana
The Authoritarian
Personality
, w której T. W. Adorno, E. Frenkel-Brunswik, D. J. Levison i R. N. Sanford
zawarli podstawowe założenia swojej teorii osobowości autorytarnej i przedstawili
narzędzie do jej pomiaru: skalę F (nazwa pochodzi od słowa faszyzm).
W swej koncepcji inspirowali się oni psychoanalityczną wizją człowieka, który w
swych działaniach zdeterminowany jest przez swoje wewnętrzne pragnienia i potrzeby.
Trwała i względnie stała struktura tych nieświadomych potrzeb to osobowość.
Autorytaryzm, według Adorno i jego współpracowników, to pewien typ tej
osobowości, która czyni człowieka potencjalnie faszystowską jednostką. Autorzy
wyróżnili kilka wymiarów, które składają się na osobowość autorytarną:
Konwencjonalizm — sztywne przywiązanie do wartości klasy średniej,
Autorytarne podporządkowanie — bezkrytyczne podporządkowanie się
autorytetom,
Autorytarna agresja — skłonność do potępiania i karania osób
naruszających konwencjonalne wartości,
Antyintracepcja — niechęć do tego co subiektywne, tzn. niechęć do
zrozumienia stanów psychicznych innych ludzi,
Przesądność i stereotypowość — tendencja do myślenia w sztywnych
kategoriach,
M
.
RUMIŃSKA
:
AUTORYTARNA MENTALNOŚĆ POLAKÓW
40
MISHELLANEA
№ 1. —
IV
:
NAVKI SPOŁECZNE
Wiara w siłę — przecenianie roli siły i twardości, identyfikacja z ludźmi
mającymi władzę i siłę,
Destruktywność i cynizm — wrogość do ludzi,
Projektywność — rzutowanie na zewnątrz swoich nieświadomych
emocjonalnych impulsów,
Nadmierne zainteresowanie seksem.
(Korzeniowski 1999, Marody 1976, Koralewicz 1987)
Koncepcja autorytarnej osobowości natychmiast wzbudziła ogromne
zainteresowanie, ale jednocześnie wielką falę krytyki. Przede wszystkim polemizowano z
psychoanalityczną interpretacją źródeł autorytaryzmu i zarzucano jej zbyt ścisłe związki
z polityką. Próbowano zmieniać ustalony zestaw wymiarów składających się na
syndrom osobowości autorytarnej i z jego pomocą wyjaśniać inne zachowania ludzi niż
te zasugerowane przez autorów koncepcji. Jednakże najważniejszym przełomem w
myśleniu o autorytaryzmie była zmiana w rozumieniu samego pojęcia. Autorytaryzm
zaczęto odnosić, nie jak pierwotnie to czyniono do typu osobowości, ale do
charakterystycznego dla niektórych ludzi typu mentalności.
Tak rozumiany autorytaryzm nie ma swego źródła w nieuświadomionych
potrzebach ludzkich. Autorytarne widzenie świata uzależnione jest nie tylko od
indywidualnych skłonności jednostki, ale również od warunków środowiskowych.
Więcej o źródłach tak rozumianego autorytaryzmu będzie mowa w dalszych
rozdziałach. Autorzy i kontynuatorzy nowego ujęcia tego pojęcia akcentują różne jego
cechy, zawsze jednak odwołując się do oryginalnej koncepcji Adorno i innych autorów
The Authoritarian Personality
. W ich pracach daje się jednak zaobserwować tendencję do
ograniczania liczby wymiarów tego zjawiska; stałe pozostają: gotowość do
podporządkowywania się silnym autorytetom, identyfikacja jedynie z wąską grupą ludzi,
tendencja do posługiwania się stereotypami i niechęć wobec ludzi o odmiennych
wartościach i przekonaniach.
Rezygnacja z niektórych wymiarów autorytarnej mentalności ma również względy
praktyczne, trudne jest bowiem jednoczesne badanie tak wielu cech. Są one ze sobą na
tyle mocno skorelowane, że wystarczy uwzględnienie kilku najistotniejszych z nich.
W tej pracy będą wykorzystywane wyniki badań nad autorytaryzmem
przeprowadzonych w Polsce, dlatego warto przyjrzeć się temu, jak ich autorzy
rozumieli pojęcie autorytaryzmu. Pracownicy Instytutu Psychologii
PAN
na użytek
swoich badań definiują autorytaryzm jako „orientację polegającą na przeświadczeniu o
hierarchicznej organizacji stosunków międzyludzkich oraz konieczności
podporządkowania się autorytetom i rezygnacji z własnej podmiotowości”
(Korzeniowski 1993). Słomczyński(1995) i jego współpracownicy przeciwstawiają
autorytaryzm tolerancji i definiują jako „predyspozycję do trzymania się utartych reguł
nawet, gdy zmieniają się warunki ich stosowania” oraz wewnętrzny nakaz
posłuszeństwa wobec autorytetów.
Wszyscy posługują się zbliżonymi pytaniami wskaźnikowymi autorytaryzmu, które
nawiązują do pytań stosowanych przez Adorno w skali F. Praktyka badawcza wielu
polskich psychologów i socjologów dowiodła ich dużej użyteczności i trafności.
Przykłady tych pytań zamieszczone są poniżej:
41
„Najważniejszą rzeczą, którą trzeba uczyć dzieci, jest całkowite posłuszeństwo
wobec rodziców.”
„Niedobrze jest robić cokolwiek w inny sposób, niż robiły to poprzednie
pokolenia.”
„Każdy dobry kierownik, aby uzyskać uznanie i posłuch powinien być surowy
i wymagający wobec ludzi, którzy mu podlegają.”
„W tym skomplikowanym świecie jedynym sposobem na to, aby wiedzieć co
robić, jest zdać się na specjalistów i doradców.”
„Żaden przyzwoity mężczyzna nie może szanować kobiety, która przed
małżeństwem nawiązywała stosunki seksualne.”
„Zawsze powinno okazywać się szacunek tym, którzy sprawują władzę.”
„Każdy powinien być posłuszny wobec swoich zwierzchników, niezależnie od
tego, czy jest przekonany o ich racji.”
W zależności od potrzeb badacza można używać skróconych lub rozbudowanych wersji
tego zestawu; wyniki analiz wykorzystujące różne wersje są do siebie zbliżone.
Przykładowo Słomczyński zastosował dziewięciowskaźnikowy model pomiaru,
natomiast Korzeniowski tylko czterowskaźnikowy.
3. Autorytaryzm Polaków lat dziewięćdziesiątych
Badania nad autorytaryzmem mają już długą tradycję. Zjawisko to intensywnie
badano w krajach Europy Zachodniej, Ameryki Północnej, w Australii, a nawet w
Afryce. Natomiast za „żelazną kurtyną” z powodów politycznych problem ten
pomijano i nie czyniono zeń przedmiotu badań empirycznych ani rozważań
teoretycznych przez wiele lat. W Polsce studia nad autorytaryzmem rozpoczęto dopiero
w latach osiemdziesiątych, a J. Koralewicz podejmując się tego zadania przeprowadziła
badania na najszerszą skalę.
Na początku lat dziewięćdziesiątych nastąpiła wielka „rewolucja” w polskim
społeczeństwie. Rozpoczęła się nowa dekada: nowy ustrój polityczny, nowe zasady
funkcjonowania państwa, nowe instytucje społeczne. Polska wkroczyła na drogę
demokratyzacji. Tak wyglądała oficjalna strona transformacji, ale co działo się w
świadomości jednostek, głównych bohaterów całego wydarzenia? To, czy podobna
rewolucja miała miejsce w umysłach i psychice Polaków, postanowili zbadać
pracownicy Instytutu Filozofii i Socjologii
PAN
. Podjęli się oni porównania ogólnego
poziomu autorytaryzmu społeczeństwa polskiego okresu państwowego socjalizmu i
społeczeństwa polskiego po zmianie ustroju. Z ich analiz (tabela 2.) wyraźnie wynika, że
poziom autorytaryzmu był niższy na początku lat dziewięćdziesiątych niż pod koniec lat
siedemdziesiątych.
Tabela 2.: Przekrojowe porównanie średnich wartości autorytaryzmu w latach 1978/1980 i w roku
1993 (odchylenia od średnich dla 1978/1980)
1
. U w a g a : (+) oznacza spadek poziomu
autorytaryzmu. Źródło: Mach (1998).
1
Autorzy badań analizowali rodzinne zasoby mentalne (między innymi autorytaryzm), dlatego pomiarów
dokonywano na triadach rodzinnych składających się z ojca, matki i dziecka. Badania odbyły się
dwukrotnie. Pierwsze badanie miało miejsce w latach 1978-1980, w okresie „ustabilizowanego”
państwowego socjalizmu końca lat siedemdziesiątych. Badanie powtórnie zrealizowano po zmianie
ustrojowej — w roku 1993 (Mach 1998).
M
.
RUMIŃSKA
:
AUTORYTARNA MENTALNOŚĆ POLAKÓW
42
MISHELLANEA
№ 1. —
IV
:
NAVKI SPOŁECZNE
1978/1980 1993
Istotność różnicy 1978/1993
Ojcowie
Matki
Dzieci
0,00
0,00
0,00
0,29
0,19
0,27
t=3,88
t=2,03
t=3,89
Powyższe wyniki mogą prowadzić do wniosku, że wszystko podąża we
„właściwym kierunku” tzn. demokratyzują się nie tylko instytucje społeczeństwa
polskiego, ale również świadomość Polaków. Dodatkowo zaobserwowana zmiana
poziomu autorytaryzmu polskiego społeczeństwa zgodna jest z wynikami
międzykulturowych porównań poziomu autorytaryzmu, które wskazują na znaczną
dysproporcję między krajami kapitalistycznymi i socjalistycznymi: niskim
autorytaryzmem cechują się kraje kapitalistyczne, a wysokim kraje socjalistyczne. Te
optymistyczne stwierdzenia są jednak zbyt przedwczesne, bowiem badania
przeprowadzone w latach dziewięćdziesiątych przez pracowników Instytutu Psychologii
PAN
, którzy systematycznie śledzili zmienność poziomu autorytaryzmu w dobie
transformacji systemowej, wskazują na ciągłą obecność, a nawet wzrost autorytarnych
nastawień wśród Polaków. Wyniki tych badań przedstawiono w tabeli 3.
Tabela 3.: Procentowy rozkład odpowiedzi na pytania diagnostyczne dla autorytaryzmu w latach
dziewięćdziesiątych w Polsce Źródło: Korzeniowski (w druku).
Rok
Zdecydo-
wanie
zgadzam się
Raczej
zgadzam
się
Nie
mam
zdania
Raczej
się nie
zgadzam
Zdecydowa-
nie się nie
zgadzam
„Najważniejszą rzeczą,
którą trzeba uczyć
dzieci jest całkowite
posłuszeństwo wobec
rodziców.”
1990
1991
1993
1994
1995
1997
40.4
35.6
54.0
53.4
50.1
33.8
28.6
42.5
29.6
26.2
28.6
33.8
9.1
6.7
1.8
1.8
1.2
5.7
14.6
11.5
8.8
12.8
12.8
15.1
7.3
3.7
5.8
5.8
7.3
5.7
„W tym
skomplikowanym
świecie jedynym
sposobem na to, aby
rozeznać się jak na-
leży postępować jest
zdanie się na
specjalistów i
doradców.”
1990
1991
1993
1994
1995
1997
15.1
14.0
18.5
19.7
20.5
12.2
31.5
42.2
32.2
30.2
36.2
30.5
17.1
32.1
13.6
11.4
7.2
21.5
23.5
15.8
24.2
26.9
25.7
25.2
12.9
4.9
11.4
11.9
10.5
10.2
„Każdy dobry
kierownik, aby uzyskać
uznanie i posłuch,
powinien być surowy i
wymagający wobec
ludzi, którzy mu
podlegają.”
1990
1991
1993
1994
1995
1997
28.2
24.1
31.7
31.4
26.1
21.5
36.3
41.4
32.7
31.7
35.2
34.4
8.9
8.9
5.3
3.9
3.1
9.3
18.7
19.0
19.2
22.1
23.8
25.6
8.8
6.6
11.1
10.9
11.7
5.7
„Jak się dobrze
zastanowić to trzeba
przyznać, że istnieją na
świecie tylko dwa typy
1990
1991
1993
1994
21.3
14.5
37.4
40.0
20.6
30.4
27.7
26.1
20.9
20.2
6.9
4.3
24.2
22.5
16.4
18.6
13.0
12.5
12.2
11.0
Plik z chomika:
Asica18
Inne pliki z tego folderu:
Psychologia polityki.doc
(113 KB)
autorytarna mentalno Polakw.pdf
(262 KB)
egzamin v2.doc
(195 KB)
Inne foldery tego chomika:
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin