Barbara Weigl, APS 2005, wykłady w ramach fakultetu „Konflikt, stereotypy, uprzedzenia”
Wykład:
Dziecko w środowisku monokulturowym i wielokulturowym. Teorie wyjaśniające wczesne kształtowanie się uprzedzeń wobec obcych
... Stereotypy na temat grup społecznych wydają się częścią wspólnego dziedzictwa społeczeństwa. ...Nikt nie może dorosnąć we własnym społeczeństwie, nie nauczywszy się stereotypów przypisywanych najważniejszym grupom etnicznym.
( H.J. Ehrlich, The Social Psychology of Prejudice1973)
Jak wyjaśnić wczesne kształtowanie się uprzedzeń wobec obcych?
Cztery alternatywne propozycje
Teoria osobowości autorytarnej
Koncepcja Theodora Adorno (Adorno i współpracownicy, 1950; Altenmayer, 1994) przyjmuje, że uprzedzenia i negatywne stereotypy innych grup powstaja u jednostki w wyniku jej wewnętrznego konfliktu, poczucia zagrożenia i niezadowolenia. Pomniejszanie wartości innych jest sposobem na poradzenie sobie z wewnętrznymi problemami, ukształtowanymi najczęściej we wczesnym dzieciństwie. Motywem utrzymywania się w ciągu życia niechęci i uprzedzeń do innych, są wewnętrzne (niezaspokojone) potrzeby jednostki.
Teoria społecznego odzwierciedlenia uprzedzeń (The Social Reflection Theory of Pejudice):
Ludzie są produktem swego społecznego kontekstu. Poprzez proces społecznego uczenia się (modelowanie, empatyczne przejmowanie wzorców, komunikowanie wartości, przestrogi, etykiety) dzieci –początkowo bezrefleksyjnie- przejmują postawy i stereotypy własnej grupy społecznej (Albert Bandura, 1977; Samuel i Pearl Olinerowie, 1988). Mechanizm transmisji kulturowej ( podejmowanie ról społecznych, dopasowywanie się) powoduje odpowiedniość postaw społecznych dorosłych i dzieci żyjacych w tym samym kręgu kulturowym.
Teoria tożsamości i kategoryzacji społecznej (Henry Tajfel, John Turner 1978)
Koncepcja ta sugeruje, że tworzenie się uprzedzeń wobec grup obcych jest efektem procesu kategoryzacji społecznej. Kategoryzacja ‘my’- ‘oni’ jest funkcjonalna dla jednostki zarówno z perspektywy poznawczej jak i motywacyjnej. Pozwala kształtować i potwierdzać własną samoocenę, poprzez faworyzację grupy własnej. Podział na ‘swoich’ i ‘obcych’ odzwierciedla często realne stratyfikacje społeczne. Jak twierdzi Tajfel ‘da się stwierdzić bardzo wysoką wrażliwość dzieci na na prymitywne aspekty systemu wartości w swoich krajach’
Społeczno-poznawcza teoria rozwoju uprzedzeń (Frances Aboud, 1988; A Social Cognitive Theory of the Development of Prejudice).
Orientacja na innych (ukierunkowanie na innych) jest kształtowana u dzieci przez dwie nakładające się na siebie sekwencje rozwojowe. Pierwsza z nich, to stopniowe przechodzenie od procesów afektywnych do spostrzeżeniowych i następnie poznawczych. Druga, to przechodzenie od nastawienia na siebie (koncentracja na ‘ja’), do ukierunkowania na grupę i potem na indywidualne jednostki w ramach tej grupy. Rozwój ustosunkowań wobec innych, jest uwikłany w kontekst społeczny, zwłaszcza dotyczy to pozycji grupy własnej w społeczeństwie.
Konkurencyjne przewidywania wynikające z czterech przedstawionych modeli
Koncepcja osobowości autorytarnej
U małych dzieci brak jest uprzedzeń. Uprzedzenia powstają w efekcie wczesnych doświadczeń emocjonalnych i socjalizacyjnych, m.in. autorytarnego stylu wychowawczego rodziców (jedną z najbardziej spektakularnych analiz kształtowania się rasistowskich poglądów jest przedstawiona przez Alice Miller w tekście ‘Zniewolone dzieciństwo’ droga dochodzenia przez Adolfa Hitlera do jego skrajnie antysemickich poglądów) . Uprzedzenia i tendencje dyskryminacyjne wobec grup ‘słabszych’ staja się u osób autorytarnych znaczącą częścią osobowości. Powinny zatem stabilizować się i utrwalać wraz z wiekiem.
Teoria społecznego odzwierciedlenia uprzedzeń
Proces stopniowego nabywania (przejmowania) stereotypów i postaw podzielanych w rodzinie rozpoczyna się u dzieci bardzo wcześnie. Nabywanie to jest częściowo nieświadome (bezrefleksyjne), niezależne od własnej aktywności dziecka. Podstawową rolę w treści transmitowanych poglądów i nastawień ma kontekst społeczny i kulturowo podzielane wartości np. tolerancja i równość lub przeciwnie dyskryminacja i ksenofobia. Z przedstawionego modelu wynika oczekiwanie znacznego podobieństwa przekonań (a co najmniej zachowań) rodzice-dzieci. Utrwalanie się preferencji społecznych powinno postepować wraz z wiekiem i poszerzaniem wiedzy społecznej dziecka (poszukiwanie informacji zgodnych z przekonaniami!) - aż do czasu zgromadzenia znacznej ilości wielowymiarowych doświadczeń i wytworzenia indywidualnego systemu wartości.
Teoria tożsamości i kategoryzacji społecznej
Kategoryzacja społeczna pełni dla podmiotu funkcje poznawcze i motywacyjne. Związana jest z przynależnością do własnej grupy, z tożsamością i samooceną jednostki. Proces kategoryzacji nie wynika z pogłębionych przesłanek i wiedzy o grupach cudzej i własnej (małemu dziecku wystarczą ‘etykiety’ lub pojedyncze, wyraziste kryteria). Proste, jednowymiarowe i konkretne kategoryzacje są dostępne poznawczo już dla małych dzieci. Można przypuszczać, że są to pierwotne procesy prowadzące do tworzenie się uprzedzeń wobec grup obcych. Z teorii tożsamości społecznej wnioskować można o tendencji do utrzymywania się podziałów ‘my’ – ‘obcy’ i wynikających z niego konsekwencjach, aż do czasu ustabilizowania się indywidualnej samooceny od oceny własnej grupy społecznej (co następuje najwcześniej w okresie dojrzewania).
Społeczno- rozwojowo- poznawcza teoria formowania się uprzedzeń
Nawet bardzo małe dzieci wykazują preferencje znajomych, a nieufność wobec osób obcych (przeciwna tendencja pojawia się w przypadku preferencji obiektów nieożywionych!). Najwcześniejsze kategoryzacje dotyczą płci i innych widocznych zewnętrznych atrybutów (kolor skóry, język, ubiór). Wraz z rozwojem poznawczym dzieci stają się coraz bardziej zdolne do rozumienia kategorii społecznych. Formuje się rozwojowe przejście od emocji poprzez percepcję do poznania oraz od koncentracji na samym sobie do świadomości przynależności grupowej, a potem różnicowania w obrębie tej grupy. Początkowo, procesy te prowadzą do przesadzonej faworyzacji grupy własnej i deprecjonowania grup obcych. Wraz z wiekiem uprzedzenia powinny się osłabiać, gdyż dziecko (począwszy od okresu operacji konkretnych) jest coraz bardziej w stanie rozpoznać arbitralność przydziału do grup i wzajemność perspektywy.
Badania dzieci, zwłaszcza badania rozwojowe są obszarem bardzo niewdzięcznym metodologicznie. Ogranicza się w nich manipulację eksperymentalną i sztuczne interwencje, zwraca szczególną uwagę na respektowanie zasad etycznych. Ponadto, każdorazowo pojawia się trudność interpretacji wzajemnych wpływów badanej zmiennej i etapu rozwojowego. Eksperymentator jest zawsze przedstawicielem grupy dorosłych, o określonej płci, roli społecznej, przynależności etnicznej i co w przypadku badań dzieci nigdy nie jest obojętnym elementem oddziaływania.
Zdecydowana większość badań dotyczących omawianego obszaru pochodzi ze Stanów Zjednoczonych). Materiał tam zebrany analizuje głównie relacje pomiędzy dziećmi białej większości i czarnymi dziećmi Afro-Amerykanów. Ze względu na szczególnie wyraziste (i rejestrowane w kodzie konkretnym) kryterium różnicowania (odmienny kolor skóry) dane amerykańskie niekoniecznie dobrze opisują prawidłowości odnoszące się do populacji europejskich. Referowane są też w literaturze przedmiotu analizy badań angielskich, francuskich, niemieckich i holenderskich – ale materiał dowodowy jest tu znacznie uboższy.
Stereotypy - reprezentacje indywidualne i zbiorowe (kulturowe)
Podejścia indywidualne - koncentracja na znaczeniu stereotypu dla jednostki.
Podejście kulturowe - najważniejszą podstawą stereotypu są wartości i zachowania społeczne, a więc wspólne dla danej kultury. Stereotypy muszą wyrażać konsensus społeczny
Stereotypy jako przekonania indywidualne - tradycja społeczno-poznawcza, orientacja wewnętrzna, intrapersonalna.
Stereotypy, jako jeden z rodzajów wiedzy na temat świata społecznego, powstają w miarę jak dana osoba gromadzi spostrzeżenia dotyczące różnych grup społecznych. Spostrzeżenia te są interpretowane, kodowane w pamięci, następnie wydobywane i wykorzystywane w kierowaniu reakcjami. Są umysłowymi reprezentacjami świata społecznego w naszej pamięci.
Modele kulturowe zakładają, że społeczeństwo stanowi podstawę przechowywanej wiedzy o grupach społecznych. Stereotypy są zbiorem informacji o grupach społecznych, rozpowszechnionym wśród członków danej kultury Stereotypy kulturowe stanowią część społecznej wiedzy jednostki i wywierają wpływ na jej zachowania społeczne. Nabywanie, utrzymywanie i pojawianie się ew. zmian w stereotypach zachodzi głównie poprzez język i komunikację w danej kulturze. Język wykracza poza poziom jednostki i powoduje przechowywanie stereotypów na poziomie zbiorowości.
Poznawcze funkcje stereotypów:
· dążenie do poznawania, zrozumienia i dokonywania przewidywań na temat innych osób
· dostarczenie użytecznych informacji na temat innych zwiększanie różnic międzygrupowych
· zmniejszanie zróżnicowania wewnątrz grup
· uzyskanie większej wyrazistości zjawisk społecznych
· redukcja złożoności środowiska społecznego
· uproszczenie operacji umysłowych w sytuacjach stawiających duże wymagania poznawcze
· uzasadnianie negatywnych postaw wobec innych
· uzasadnianie negatywnych zdarzeń spotykających inne osoby „ofiary”
· uzasadnienie zachowania „status guo” uproszczenie komunikacji grupowej
Funkcje związane z samooceną (funkcje „gorące”, związane z „ja”):
· utrzymanie i podwyższanie pozytywnej samooceny
· odzyskiwanie pozytywnego obrazu siebie
· podwyższenie statusu grupy własnej upośredniające wyższą samoocenę indywidualną
· podtrzymanie standartów grupy własnej, upośredniające wyższą samoocenę indywidualną
· podzielanie tożsamości grupowej, upośredniające wyższą samoocenę indywidualną
· pozyskiwanie akceptacji osób znaczących, poprzez wyrażanie kulturowo przyjętych stereotypów innych grup
· zdobywanie poczucia solidarności grupowej.
Uprzedzenia są szczególnym rodzajem postaw
· są to postawy wobec całych grup (kategorii) ludzi
· są to postawy najczęściej oparte na stereotypowej (uproszczonej, jednowymiarowej, naduogólnionej) percepcji i na niepełnych informacjach
· są to postawy silnie nasycone wartościowaniem i emocjami
· są to postawy skłaniające do unikania kontaktu z wyodrębnionymi kategoriami obiektów, a więc trudne do zmiany na podstawie osobistego doświadczenia
· są to postawy pozornie funkcjonalne, ochraniające “ja” (fizycznie, poprzez unikanie zagrożenia; psychicznie, utrzymujące dobrą samoocenę; i społecznie poprzez wyodrębnienie i faworyzację grupy własnej, do której się przynależy)
· są to postawy często uformowane we wczesnym dzieciństwie i przejęte bezrefleksyjnie od osób znaczących
Postawy etniczne polskich dzieci i młodzieży – wyniki cyklu badań
Literatura:
· Macrae C.N.; Stangor Ch.; Hewstone M. (1999) Stereotypy i uprzedzenia. Gdańsk, GWP
· Nelson, T. (2003) Psychologia uprzedzeń. Gdańsk, GWP
· Weigl. B (1999) Stereotypy i uprzedzenia etniczne u dzieci i młodzieży. Warszawa, IP PAN
· Weigl. B. (2000) Stereotypy i uprzedzenia. W: Strelau J.(red.) Psychologia, t. III. Gdańsk, GWP
· Najwcześniejsze kategoryzacje społeczne związane są z płcią. Płeć jest dla małych dzieci najważniejszym kryterium podziału społecznego W wieku przedszkolnym płeć ocenianego obiektu (taka sama lub odmienna jak podmiotu oceniającego) wywiera silny wpływ na klasyfikowanie ludzi , preferencje lalek), zapamiętywanie opowieści Dzieci przedszkolne potrafią też klasyfikować i wartościować obiekty społeczne według przynależności etnicznej, zawodu, wieku
· Pierwsze wskaźniki świadomości etnicznej (różnicowanie fotografii różnych nacji np. czarni/biali), pojawiają się około 4-5 roku życia. Wtedy dzieci zaczynają demonstrować pierwsze preferencje/uprzedzenia etniczne,
· Od około wieku pięciu lat u większości (amerykańskich) dzieci zaczynają się rozwijać wyraźne postawy rasowe
· F. Aboud (1988) stwierdziła, że w próbach preferencji obiektów społecznych dzieci w okresie 4-7 lat wykazują największą faworyzację własnej grupy etnicznej.
· Prawidłowość powyższa nie dotyczy dzieci z grup mniejszościowych, które do wieku około 7 lat znacznie częściej wybierają jako atrakcyjne obiekty społeczne, przedstawicieli uprzywilejowanej mniejszości
· Barrett i Short (1992) używając metody rozmowy z brytyjskimi 5-10 latkami stwierdzili, że niechętna postawa wobec obcokrajowców jest silniejsza u młodszych badanych dzieci, w porównaniu z kolegami kilka lat starszymi, niezależnie od ubogiej wiedzy o innych narodach u większości badanych.
· Analiza wiedzy i preferencji dzieci 6-12 letnich z kilku krajów Europy Zachodniej wykazała, że chociaż wiedza o faktach była u badanych dzieci niejednolita i fragmentaryczna, to najmłodsze dzieci wykazywały wyraźniejszą preferencję osób które spostrzegały jako członków własnej grupy narodowej. Ta preferencja zmniejszała się wraz z wiekiem, ale u większości wszystkich badanych była zauważalna
· W wieku szkolnym większą rolę w kategoryzowaniu, niż płeć i wiek odgrywa (w USA) przynależność etniczna. Pojawia się też zdolność do tworzenia bardziej abstrakcyjnych klasyfikacji, opartych np. na religii lub narodowości. Opisy obcokrajowców stają się bardziej bogate i zróżnicowane wraz z wiekiem, dotyczy to jednak grup ocenianych pozytywnie
· Dorastająca młodzież z rodzin ‘mieszanych’ rasowo wkłada znacznie więcej wysiłku (dane kliniczne) w określenie własnej tożsamości i dwukrotnie częściej niż w rodzinach ‘jednorodnych’ (czarnych lub białych), chciałaby zmienić swoją przynależność rasową
Aktualne pytania
Czy dzieci polskie, żyjące współcześnie w społeczeństwie względnie jednokulturowym i monoetnicznym prezentują wyraziste postawy wobec przedstawicieli i grup innych narodowości?
· Czy da się stwierdzić specyficzne postawy etniczne wobec wybranych grup narodowych np. mniejszości?
· Czy postawy etniczne dzieci odzwierciedlają postawy dorosłych Polaków?
· Czy postawy dzieci zmieniają się wraz z wiekiem i edukacją. Jaki jest kierunek ewentualnych zmian?
Wybrane wyniki
Osobami badanymi było 45 dzieci (7-latków), dobranych losowo spośród pierwszoklasistów trzech szkół podstawowych w Opolu.
Dzieci indywidualnie oceniały przedstawicieli 5 narodowości (Cygana, Niemca, Polaka, Portugalczyka, Żyda).
Wskaźnikami postaw etnicznych były:
· liczba zalet i liczba wad przypisana typowemu przedstawicielowi (kolejno) każdego z narodów
· dystans od siebie, tzn. wybór miejsca w rzędzie ławek szkolnych dla ucznia każdej z narodowości
· podział słodyczy i upominków pomiędzy siebie a rówieśnika z każdej narodowości
· ocenienie każdej z grup narodowych na czterech wartościujących wymiarach (dobry, pracowity, prawdomówny, czysty)
Wybrane wyniki badań siedmiolatków:
· wyraźna jest faworyzacja grupy Polaków i w mniejszym stopniu Niemców
· wszystkie wskaźniki pokazują wyraźną defaworyzacja grupy Cyganów i w mniejszym stopniu Żydów
· różne wskaźniki ustosunkowań wobec Żydów i Cyganów są spójne tzn. silnie skorelowane wewnętrznie
Podobne układy wyników uzyskiwano w szeregu badań z udziałem uczniów pierwszych klas szkół podstawowych.
Badanie drugie
Przebadano indywidualnie 58 dzieci z I, II, III i IV klasy (7-10-latki) z małej szkoły podstawowej w Opolu. Procedury i wskaźniki były analogiczne jak w badaniu poprzednim
Wybrane wyniki uczniów ze szkoły podstawowej:
· liczba zalet spostrzeganych u Polaków (grupa własna) była znacząco wyższa niż we wszystkich innych grupach;
· liczba zalet u Cyganów była znacząco niższa, a liąco niższa, a licząco wyższa niż we wszystkich pozostałych grupach;
· wskaźniki dystansu, ofiarności oraz globalne oceny wartościujące wskazują na istnienie w świadomości uczniów trzech grup, inaczej spostrzeganych: grupy Polaków (najmniejszy dystans, największa ofiarność, najlepsze oceny); grupy Niemców (średni dystans, średnia ofiarność, średnie oceny); grupy Żydów, Rumunów i Cyganów (największy dystans, najmniejsza ofiarność, najniższe oceny).
Badanie trzecie
Przebadano grupowo 600 licealistów (15 –17-latkowie, równa proporcja płci) z terenu południowej Polski. Przedmiotem oceny był stosunek do 36 narodów europejskich, ustalany w pomiarach zależnych (wzajemne porównania narodów).
Wybrane wyniki licealistów:
· wyraźna jest silna faworyzacja grupy własnej tzn. Polaków (efekt występujący systematycznie przy użyciu wszystkich wskaźników);
· stwierdzono pozytywny stosunek badanych uczniów do narodów Zachodniej Europy (Francuzi, Włosi, Anglicy, Grecy); zaś zdecydowanie negatywny do Cyganów, do narodów bałkańskich, do narodów Europy Wschodniej;
· uzyskany obraz jest uderzająco podobny do opinii reprezentacyjnej próbki dorosłych Polaków (porównanie do badania CBOS z maja 1996 „Stosunek Polaków do innych narodowości).
Badania opisujące zasięg i intensywność specyficznych postaw etnicznych u dzieci i młodzieży przyniosły szereg powtarzalnych efektów. Najważniejszy z nich to ustalenie, że już u małych, siedmioletnich dzieci istnieją skrystalizowane stereotypy dotyczące różnych grup narodowych i przejawy apriorycznej sympatii lub niechęci do innych. Tendencje te potem występują ze znaczną trwałością. Faworyzacja i dyskryminacja poszczególnych grup narodowych pojawia się u dzieci już u progu edukacji szkolnej. Wyniki są powtarzalne i systematyczne.
Da się stwierdzić wyraźne przejawy faworyzacji grupy własnej (Polaków) i narodów bogatej Europy Zachodniej.
Niechęcią darzeni są przedstawiciele narodów bałkańskich i dawnych krajów Europy Środkowo-Wschodniej.
Dwie grupy mniejszościowe Romowie (Cyganie) i (w mniejszym stopniu) Żydzi są obiektem wyraźnych uprzedzeń. Obie grupy są w kraju nieliczne (do 20 000 osób), funkcjonują zatem w percepcji dzieci i młodzieży raczej jako negatywne „etykiety” niż jako osoby realnie wchodzące w konflikt interesów z polską większością. .
· Ambrosewicz-Jacobs J., Hońda L. (2003) Dlaczego należy uczyć o Holokauście? Kraków, Uniwersytet Jagielloński, Katedra Judaistyki
...
cheester90