Intellectus fidei.pdf

INTELLECTUS FIDEI – rozumienie wiary; proces wyjaśniania wiary;

ustalanie sensu prawdy objawionej w Kościele.

Niemal od początku istnienia chrześcijaństwa zachodziła potrzeba

objaśniania danych objawienia Bożego przez rozum posługujący się filozofią,

by dojść do rozumienia tego, co zostało przyjęte przez wiarę; wyraził to

Boecjusz swoją dewizą: „fidem, si poteris, rationemque coniunge” („wiarę,

jeśli możesz, powiąż z rozumem”). Wzór racjonalnego uznawania wiary

objawionej stanowiły dociekania filozoficzne i teologiczne św. Augustyna z

Hippony. Szczególny akcent na rozumienie wiary i jej systemowo-szkolne

wyjaśnienie położył ojciec scholastyki – św. Anzelm z Canterbury: „sicut

rectus ordo exigit ut profunda christianae fidei credamus, priusquam ea

praesumamus ratione discutere, negligentia mihi videtur, si, postquam

confirmati sumus in fide, non studemus quod credimus intelligere” – Cur Deus

homo ? (PL 158, 362: „Tak jak właściwy porządek wymaga, abyśmy

niezgłębione prawdy wiary chrześcijańskiej przyjęli wiarą, zanim ośmielimy

się je roztrząsać za pomocą rozumu, tak też wydaje mi się niedbalstwem,

gdybyśmy, raz utwierdzeni w wierze, nie usiłowali zrozumieć tego, w co

wierzymy”).

Scholastyka średniowieczna jest wyrazem dążenia do zrozumienia wiary

przez największych myślicieli, takich jak św. Bonawentura, św. Tomasz z

Akwinu, bł. Jan Duns Szkot. Szczególnie doniosłe i trwałe są dociekania

Akwinaty nad zrozumieniem wiary przekazanej w pismach ST i NT.

R ECEPCJA I INTERPRETACJA OBJAWIENIA BIBLIJNEGO . Pismo Święte to przekaz

objawienia danego człowiekowi przez Boga za pośrednictwem tzw. proroczego

poznania. Naturę tego poznania analizował w swych pismach, zwł. w Sumie

teologicznej Tomasz z Akwinu. Skoro poznanie prorockie dotyczy Boga i

spraw Boskich, mających na względzie człowieka i jego zbawienie, to rodzi się

pytanie, czy poznanie to nie dokonuje się dzięki oglądowi Boskiej istoty?

Odpowiedź Tomasza jest następująca: „Proroctwo dotyczy Boskiego poznania

jako istniejącego w oddali. Stąd o prorokach jest powiedziane w Liście do

Hebrajczyków, iż byli oglądający z oddali. Ci zaś, którzy już są w ojczyźnie,

istniejący w stanie szczęśliwości, nie widzą jako z oddalenia, lecz jako z

bliska, wedle słów psalmisty: zamieszkają sprawiedliwi przed Twym obliczem.

Intellectus fidei PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

Dlatego jest jasne, iż poznanie prorockie jest odmienne od poznania

doskonałego, które, gdy nastąpi, spowoduje, że tamto ustanie, jak to mówi

Apostoł w Liście do Koryntian, w rozdz. 13” ( S. th. , II–II, q. 173, a. 1).

Wykluczając możliwość poznawania przez człowieka (proroka) samej

Bożej istoty, pozostaje do wyjaśnienia sposób proroczego poznania, a przez to

proces objawiania człowiekowi Bożego przesłania, jeśli właśnie „mowa

prorocka” (proroków, Apostołów czy samego Chrystusa) jest jakąś formą

objawienia. Odpowiedzi udzielił Akwinata w artykule drugim kwestii 173 pt.

„Utrum in prophetica revelatione imprimantur divinitus menti prophetae novae

rerum species, vel solum novum lumen?” („Czy w objawieniu prorockim

zostają wrażone w umysł proroka Boskie, nowe obrazy rzeczy, czy tylko nowe

światło?”).

Stanowisko Akwinaty jest następujące: „W tym, co się tyczy ludzkiego

umysłowego poznania, to należy wziąć pod uwagę dwie sprawy, a mianowicie

przyjmowanie lub reprezentowanie rzeczy i sąd o rzeczach prezentowanych.

Samo reprezentowanie umysłowi ludzkiemu jakiejś rzeczy dokonuje się

poprzez jakieś obrazy i wedle porządku natury jest potrzebne, by obrazy te były

przedstawione zmysłom, a następnie wyobraźni, a po trzecie intelektowi

możnościowemu, który doznaje przemiany od obrazów wziętych z wyobraźni,

według ich prześwietlenia przez intelekt czynny. A w wyobraźni znajdują się

formy rzeczy zmysłowych, nie tylko te, które pochodzą od rzeczy zmysłowo

poznawalnych, ale też przekształcane na różne sposoby, czy to wskutek jakichś

przemian cielesnych, jak to ma miejsce u tych, którzy śpią, lub psychicznie

chorych, lub też według nakazów rozumu zachodzą dysproporcje w

przyporządkowaniu do intelektualnego poznania. Podobnie bowiem jak z

różnego układu tych samych liter uzyskuje się różnorakie ich rozumienie, tak

też w następstwie różnego rozdysponowania wyobrażeniami pojawiają się w

intelekcie różne obrazy intelektualnie poznawalne. Natomiast sąd ludzkiego

umysłu dokonuje się w następstwie światła intelektu” (tamże, q. 173, a. 2,

resp.).

„Światło zaś intelektualnopoznawcze niekiedy wraża się przez działanie

Boga, aby rozsądzić to, co inni widzieli, jak to już powiedziano o Józefie i jak

to uwidoczniło się u Apostołów, którym Pan otworzył zmysły, aby rozumieli

Intellectus fidei PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

pismo, jak jest powiedziane u Łukasza 24, 45. I tego właśnie dotyczy tzw.

interpretacja – wyjaśnianie powiedzeń. Może też zachodzić [uzyskanie światła]

dla osądzania wedle Boskiej prawdy tego, co człowiek poznaje w porządku

naturalnym, a także dla osądzania prawdziwie i skutecznie tego, co ma się

czynić, wedle powiedzenia Izajasza (63, 14): »Duch Pański był jego

przewodnikiem«.

Tak więc jest jasne, że objawienie prorockie dokonuje się albo jedynie

przez udzielanie światła, a niekiedy także przez obrazy wrażane na nowo lub

też inne ich uporządkowanie” (tamże).

Rodzi się pytanie, czy prorocy zawsze poznają to, o czym prorokują?

Akwinata uważa, że prorok w swoim poznaniu jest tylko narzędziem,

charakteryzującym się brakami, i jego poznanie jest nacechowane brakami,

dlatego nie może wszystkiego dokładnie poznawać, o czym prorokuje, gdyż

sprawy Boskie przewyższają wszelkie poznanie, również prorockie.

M ETAFORYCZNY CHARAKTER OBJAWIENIA B OŻEGO . Przyjrzenie się mowom

prorockim ST, a także formie literackiej pism NT pokazuje, że w mowie

prorockiej, a także w przepowiadaniu dokonanym przez Chrystusa oraz w

Listach Apostolskich występują różne typy metafor: przypowieści, porównania,

metonimie i zwyczajne przykłady. Analizy języka prorockiego dokonane przez

Akwinatę wskazują na dwie ważne warstwy występujące w metaforze – na

obrazy poznawcze (zmysłowe, wyobrażeniowe lub intelektualne) oraz na ich

osąd, czyli ich rozumienie, a więc na tzw. accepta (treści) oraz na tzw. iudicium

de acceptis (sąd o treści).

Mając na uwadze fakt, że język Pisma Świętego jest zasadniczo językiem

metaforycznym, istotnym zabiegiem poznawczym jest dotarcie do sensu

metafory. Objawienie Boże nie mogło być przedstawione w innym języku,

aniżeli metaforyczny, ponieważ prawdy objawione przekraczają ujęcia

jednoznaczne. Zresztą sama jednoznaczność jest następstwem ludzkiego

abstrakcyjnego schematu poznania, natomiast nadprzyrodzona rzeczywistość,

dotycząca Boga, to rzeczywistość jedyna, nie podlega więc procesowi

uniwersalizacji. Można ją – w akcie intuicji ujrzeć, zrozumieć, albo też dla jej

rozumienia użyć zabiegu „okrężnej drogi” i wyrazić ją w postaci jakiejś

metafory: porównania, przykładu, przypowieści czy innych form

Intellectus fidei PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

metonimicznych ludzkiego języka, bowiem język w swym użyciu jest językiem

kontekstualnym.

Znaczenie słowu nadaje kontekst (por. J. A. Richards, The Philosophy of

Rhetoric ), w zależności od kontekstu kształtuje się znaczenie słowa. Każde

słowo otrzymuje znaczenie jako wynik interakcji nie tylko wszystkich słów w

danym kontekście, ale także jako wynik pamięci jego występowania w innych

kontekstach; język jest żywym narzędziem komunikacji międzyosobowej. W

tej komunikacji zasadniczą rolę odgrywa kontekst użytego wyrażenia

językowego. Nasze treści poznawcze komunikujemy drugiemu najczęściej nie

jednoznacznie, lecz analogicznie – ujmując jakiś jeden określony element

relacji, przy rozbieżności wszystkich innych elementów ujmowanej poznawczo

treści.

Wyrażenia metaforyczne to takie wyrażenia, które nie są właściwe dla

opisywanych stanów rzeczy, lecz są przeniesione z innych stanów rzeczowych,

którym dana nazwa przysługuje w sposób właściwy, na inne stany – nieznane

lub odległe. Jeśli mówimy o „uśmiechu łąki” czy „uśmiechu słońca”, to nazwa

ta, związana z tymi stanami rzeczy (łąki, słońca), sama w sobie nic nie znaczy,

bowiem ani łąka, ani słońce nie są bytami zdolnymi do uśmiechu. Nazwa ta –

jak we wszystkich przypadkach metafory – jest przeniesiona (gr. 

[phoréin]) ze stanów właściwych ludziom, na stany przyrody. Co jest podstawą

tego przeniesienia? Na pewno nie przedmiotowe stany rzeczy. Nie ma bowiem

relacji realnej pomiędzy uśmiechem człowieka a łąką czy słońcem; należy

szukać innej racji przeniesienia nazwy, aniżeli czysto obiektywne stany rzeczy.

Odróżnienie wyrażenia metaforycznego od nie-metaforycznego opiera się na

słowniku wyrazów, czyli ściśle semantycznej stronie języka. Dla rzeczy,

działań i stanów bytowych istnieją nazwy właściwe, co nie znaczy, by sens

nazw właściwych nie mógł być poszerzany kontekstem językowym w jego

żywym użyciu wyrazów; ale bez istnienia słownika znaczeń wyrazów nie ma

możliwości zastosowania metafory.

Mechanizm przeniesienia znaczeń metaforycznych oddaje klasyfikacja

metafor, wskazująca na przeżycia poznawczo-emocjonalne człowieka. Istnieją

różnorodne (logiczne, psychologiczne, retoryczne) podstawy klasyfikacji

metafor; Arystoteles użył podstaw logicznych – w Poetyce czytamy: „Metafora

polega na przeniesieniu na imię obcego znaczenia: na rodzaj z gatunku, na

jeden gatunek z drugiego, na gatunek z rodzaju, lub na przeniesieniu na

podstawie pewnej proporcji. Jako przykład przeniesienia z gatunku na rodzaj

przytaczam: »okręt mi tutaj stoi«, bo pozostawienie na kotwicy jest staniem

okrętu. Przeniesienie na gatunek z rodzaju: »zaiste tysięcznych czynów

wspaniałych dokonał Odyseusz«; tysięcznych użyte jest zamiast wielu. Z

gatunku na gatunek: »spiżem duszę wyczerpał« i »odciął hartownym spiżem«,

tak bowiem »wyczerpać« znaczy »ciąć«, a tu »ciąć – czerpać«, oba zaś słowa

oznaczają odjęcie czegoś. Przeniesienie na podstawie proporcji zachodzi,

moim zdaniem, wtedy, gdy druga rzecz ma się do pierwszej tak – jak czwarta

do trzeciej; powie się więc zamiast drugiej czwartą lub zamiast czwartej drugą.

A niekiedy dodaje się także to, zamiast czegoś, co się wymieniło, do tego, co w

nim pozostaje w pewnym stosunku. Rozumiem to tak: »czara ma się do

Dionizosa, jak tarcza do Aresa«. Można więc czarę nazwać tarczą Dionizosa i

tarczę, czarą Aresa. Albo: »starość ma się tak do życia, jak wieczór do dnia«.

Można więc wieczór nazwać starością dnia, a starość wieczorem życia, lub

jego zachodem; nie ma odpowiedniego wyrazu dla części proporcjonalnej, ale

mimo to można wyrazić się podobnie, np. »ziarna rozsypywać« i »siać«;

natomiast na »płomienie rozsypywać« o słońcu nie ma osobnego słowa. Mimo

to rozsypywanie płomieni tak się ma do słońca, jak sianie do rozsypującego

ziarna i dlatego poeta mówi: »siejąc boskie światło« ( Poet. , 1457 b).

Można też mówić o psychologicznych podstawach metafory, animizacji

czy antropomorfizacji („słońce malowało złote plamy na wodzie, ziemia śpi –

mnie snu nie ma”), oraz o metaforach synestezyjnych, skonstruowanych na

przemieszczaniu jakości, np. „zimny – gorący”, „ciemny – jasny”, „wysoki –

niski” („A każdy dźwięk ten razem gra i płonie, / mam go w uchu, mam go w

oku” – A. Mickiewicz, Dziady . Część III , wers 45–46). Metafory występują też

w dobrze użytej retoryce, jak to pokazują mowy Cycerona.

Podstawy użytych metafor wskazują na to, że mechanizm przeniesienia

znaczeń metaforycznych jest zawsze sprzężony z poznawczo-emocjonalnym

przeżyciem człowieka. Reakcja poznawczo-emocjonalna powstała pod

wpływem różnych bodźców staje się podstawą przeniesienia jednej nazwy

mającej własny sens (mniej lub bardziej oczywisty, samodzielnie lub w

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: