Honor.pdf

HONOR (gr.  [timé],  [aidós], łac. honor, honos – cześć, uznanie,

godność, chwała, poważanie, szacunek) – osobista godność człowieka, prawość

moralna; doskonałość moralna człowieka zasadzająca się na posiadaniu pełni

cnót, stanowiąca jedno z podstawowych dóbr osobowych; forma uznania i czci

oddawanej osobie z racji jej autorytetu lub pełnionych funkcji.

Słowo „honor” pojawiło się w pierwszych zachowanych utworach

kultury gr.: Iliadzie i Odysei . Dowiadujemy się z nich o znaczeniach w jakich

używano podstawowych terminów oceniających zachowania i postawy ludzi.

Oddawanie czci czy h. było miernikiem wartości człowieka i jego zasług, a

także pozycji społecznej. Człowiek homerowy zdany był na ocenę

społeczności, do której należał; odmowa czci ze strony otoczenia pojmowana

była jako tragedia; podstawową zasługą i wyznacznikiem wartości człowieka

było dążenie do stawania się jak najlepszym (gr.  [áristos] – stąd

arystokracja), czyli zdobycie wszelkich dostępnych sprawności ludzkich.

Arystoteles jako pierwszy w czasach starożytnych przedstawił obraz

życia moralnego człowieka, stanowiącego podstawę h.; uważał, że odbieranie

czci jest zapłatą za postawę nacechowaną pełnią cnót ( E. nic. , 1123 b 35); tylko

człowiek prawdziwie dobry może być czczony przez oddawanie mu h. (tamże,

1124 a 25). Przeciwieństwem tego jest często spotykana postawa ludzi, którzy

okazują komuś uznanie z powodu jakiejkolwiek przewagi w jakimś dobru, zwł.

z powodu bogactwa czy dobrego urodzenia. Jest to uzasadnione o tyle, że

wszelka wyższość w czymś dobrym budzi większą cześć (tamże, 1124 a 22).

Ten aspekt h. był przestrzegany w tradycji rzymskiej, gdzie pełnienie

funkcji publicznych lub urzędowych w republice było zaszczytem i nie wiązało

się z otrzymywaniem wynagrodzenia: byłoby to sprzeczne z dobrymi

obyczajami, ponieważ pieniądze otrzymywali najemnicy i rzemieślnicy, a nie

obywatele, którzy mieli swe majątki czy posiadłości. Dlatego urzędnikowi i

jego czynnościom przysługiwał h., cześć i uznanie publiczne. Prawo tworzone

przez urzędników nazywało się ius honorarium . Obywatelowi rzymskiemu

przysługiwało prawo piastowania urzędów – ius honorum (bierne prawo

wyborcze), stanowiące integralną część pełni praw politycznych .

Jednak sam h. (czy cześć) ma swe ograniczenia, ponieważ dla doskonałej

cnoty nie znajdzie się proporcjonalna, godna jej cześć (tamże, 1124 a 7). Ma to

HONOR

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

szczególne znaczenie w przypadku religii, gdzie nieskończona doskonałość (i

stąd chwała) Boga jest dalece nieproporcjonalna w stosunku do wszystkich

czynów wielorako ograniczonego człowieka. Jakakolwiek wdzięczność za

okazane stworzonemu człowiekowi dobra nigdy nie będzie w stanie im

dorównać. Jedynie więc oddawanie czci Bogu w formie kultu religijnego jest

adekwatną do tej sytuacji postawą człowieka. Dopiero w chrześcijaństwie

można mówić o doskonałym oddawaniu czci Bogu, ponieważ celebracja

religijna jest uświęcona przez obecność i działanie Syna Bożego. Analogicznie,

nie sposób odwdzięczyć się rodzicom za otrzymane dobro – życie. Arystoteles

powiadał, że przyjaźń szuka tego, co w ludzkiej mocy, a nie tego, co

proporcjonalne do godności lub wyświadczonego dobra, w przeciwnym

wypadku byłaby niemożliwa (tamże, 1163 b 15). Dlatego cześć dla rodziców

jest podstawą przyjaźni w rodzinie.

Arystoteles podkreślał społeczny wymiar h.: ponieważ, jak się wydaje,

jest on celem życia politycznego ludzi (tamże, 1095 b 22), przy czym istotną

rolę pełnią relacje społeczne: nie czci się ludzi, którzy w niczym nie

przyczynili się do wspólnego dobra, natomiast zazwyczaj odpłaca się

udzieleniem z owego dobra wspólnego tym, którzy się w różny sposób doń

przyczynili. Oddawanie im czci czy sławienie ich dobrego imienia jest czymś

wspólnym dla danej społeczności (tamże, 1163 b 6). Takim ludziom godzi się

trwać we wspólnej pamięci (jeszcze za życia, a także po śmierci) w postaci

zapisów historii, literatury, architektury czy dzieł sztuki, w formie różnego

rodzaju pomników. Społeczny wymiar h. dominuje nawet nad indywidualymi

dokonaniami człowieka, co podkreślał Stagiryta, mówiąc, że h. wydaje się

tkwić bardziej w obdarzającym niż w obdarzanym (tamże, 1095 b 24). Z tego

powodu nie można twierdzić, że szczęście polega na odbieraniu h. czy różnych

przejawów czci, co było i jest dość rozpowszechnionym przekonaniem.

Szczęście polega na życiu zgodnym z wymaganiami cnót w czynieniu dobra:

dopiero ich posiadanie i dokonanie dobrych dzieł skutkuje h., a nie odwrotnie

(św. Tomasz z Akwinu, S. th. , I–II, q. 2, a. 2). Ze względu na to, iż h. czy dobre

imię jest jednym z najważniejszych dóbr człowieka, łatwo można przesadzić w

dążeniu do zaszczytów i czci; z drugiej strony można spotkać się z pogardą

opinii publicznej lub przesadną skromnością. Dlatego Arystoteles wskazywał

HONOR

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

na konieczność posiadania dwóch specyficznych cnót dotyczących czci, które

chronią przed przesadą w postaci nadmiaru i niedostatku: wspaniałości, zw.

czasem wielkodusznością lub uzasadnioną dumą, która dotyczy wielkich

zaszczytów oraz ambicji, bardziej przydatnej w życiu codziennym.

W kulturze pol. żywe jest zawołanie: „Bóg – Honor – Ojczyzna”, które

streszcza sens kultury klasycznej, będącej duszą cywilizacji łac.; słowa te są

świadectwem duchowych korzeni pol. narodu. Bóg jest ostatecznym celem

człowieka, dawcą życia i jego wypełnieniem się w szczęściu wiecznym. H.

oraz to, co jest jego fundamentem – pełnia cnót – jest sposobem realizowania

się człowieczeństwa w warunkach doczesnych, zaś ojczyzna to koleba życia

człowieka i przedmiot miłości, jako synteza duchowo-materialna osób i

warunków, w których dzieje się życie ludzkie. Negacja któregokolwiek z tych

dóbr jest negacją życia prawdziwie ludzkiego, zatem ich obrona, nawet za cenę

życia, jawi się jako naturalna konieczność.

Katolicka wykładnia h. eksponuje godność człowieka ( Dignitatis

humanae , 1) ujętą jako warunek prowadzenia życia prawdziwie ludzkiego i

odnosi do personalistycznego (człowiek jako osoba) i religijnego wymiaru

człowieka ( Gaudium et spes , 19, 26).

Zbigniew Pańpuch

H. jest wartością wewnętrzną i indywidualną człowieka (w

przeciwieństwie do dobrej sławy, która należy do kategorii dóbr zewnętrznych).

Podstawy h. zasadzają się w osobowej godności człowiek, a także w moralnej

doskonałości jednostki. H. nie jest wartością historyczną ani narodową. Jest

wartością uniwersalną: ponadczasową i ponadnarodową. W wymiarze

historycznym h. można rozpatrywać jedynie w aspekcie, jak wysoką rangę w

hierarchii wartości miał w danej społeczności (jak wysoko był ceniony),

natomiast nie w aspekcie jego istoty.

H. można rozpatrywać w znaczeniu podmiotowym i przedmiotowym: w

znaczeniu podmiotowym wyraża poczuwanie się do określonej kategorii

obowiązków, powinności wynikających z określonej sytuacji osobistej lub

społecznej (franc. wyrażenia „point d’honneur” i „noblesse oblige”

HONOR

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

odpowiadają tak pojętemu h.); w tym znaczeniu h. stał się jedną z

fundamentalnych zasad regulujących życie społeczne. W znaczeniu

przedmiotowym h. oznacza dobre imię, szacunek, jakim cieszy się ktoś

przestrzegający określonych reguł postępowania. Sprzeniewierzenie się h.

ściąga hańbę, kładzie „plamę na honorze”.

H. zapodmiotowany jest w samej osobie, a społeczne potwierdzenie, w

postaci dobrej sławy, dobrego imienia, czci, znajduje w otoczeniu osoby,

sytuując się w ten sposób również w ramach wartości społecznych.

Fundamentem, na którym opiera się wewnętrzna treść h., jest przysługująca

człowiekowi osobowa godność, utożsamiająca się z wartością samego

człowieczeństwa. Tak rozumiana godność (jako podstawa h.) domaga się

potwierdzenia w konkretnych działaniach osoby i daje podstawę do rozumienia

h. w jego właściwym sensie. Czynnikiem decydującym o h. człowieka są

wypracowane przez niego kwalifikacje (zalety) moralne, głównie prawość i

uczciwość. Osobiste walory moralne człowieka są czynnikami bogacącymi

jego osobową godność. Samowiedza o tej wartości rodzi poczucie h. i starania

o utrzymanie go w oczach innych.

H. (w przeciwieństwie do dobrej sławy, dobrego imienia) niepodatny jest

na akty naruszania go ze strony innych ludzi (jest niezniszczalny z zewnątrz),

zasadza się bowiem na duchowych, a więc czysto wewnętrznych wartościach

człowieka. Naruszenie cudzego h. może mieć miejsce tylko w sferze

zewnętrznych przejawów, nigdy w jego istocie. Uszczerbek na h., a nawet jego

zaprzepaszczenie, może przynieść człowiek wyłącznie sam sobie (splamić

własny h.), podejmując działania sprzeczne z ogólnie przyjętym poczuciem

prawości (uczciwości). „Słowo honoru” to formuła wypowiadana przy

uroczystym zaręczeniu własnym dobrym imieniem.

H. ma za podstawę godność osoby ludzkiej, na której opiera się

obiektywny ład moralny i prawo naturalne. Wyrosłe na tym gruncie prawo (i

obowiązek) osoby do h. ma charakter również obiektywny i naturalny.

Człowiek ma nie tylko prawo do h., ma również obowiązek zachowania swego

h.; ma prawo zastosować środki proporcjonalne do obrony swego h. w

przypadku, kiedy h. (i dobra sława) zostaje zagrożony (w formie obelgi,

obmowy lub oszczerstwa) ze strony innych osób („Zuchwalstwo człowieka

HONOR

urągającego komuś i rzucającego nań obelgi należy poskromić w sposób

umiarkowany, z obowiązku miłości, a nie z żądzy osobistego honoru” – św.

Tomasz z Akwinu, S. th. , II–II, q. 72, a. 3). Przede wszystkim jednak każdy

człowiek ma obowiązek obrony swego h., zagrożonego przez własne

niegodziwe postępowania. Negatywne nastawienia ze strony innych osób nie są

zdolne dosięgnąć h. w jego istocie, mogą co najwyżej dotknąć jego przejawów

zewnętrznych w postaci dobrej sławy, natomiast własne niegodziwe

postępowanie narusza istotę h. Obrona swojego h. to obrona własnego etosu

oraz własnego człowieczeństwa.

Grekom homerowym poczucie h. w znaczeniu podmiotowym było mniej

znane, natomiast poczucie h. w znaczeniu przedmiotowym, jako dobre imię,

było powszechne. Pogląd, że Grecy lekceważyli dobrą sławę, o ile nie

przynosiła ona pożytku, wyrażał Cyceron ( O najwyższym dobru i złu , III 57),

powołując się na Diogenesa i Chryzypa: „Chryzyp, a także Diogenes byli

zdania, że ku dobrej opinii, która byłaby pozbawiona pożytku, nie warto

wyciągnąć nawet palca”.

Zagadnienie h. jako właściwości człowieka „słusznie dumnego”,

odznaczającego się dzielnością etyczną, rozważał Arystoteles ( E. nic. , 1095 a –

1023 b), dowodząc, że czci powinien doznawać tylko człowiek etycznie

dzielny („cześć jest nagrodą za dzielność etyczną” – tamże, 1124 a – 1125 a).

Również dla stoików h. to coś więcej niż dobra opinia, niż cześć odbierana

od innych. Stoickim uosobieniem człowieka h. jest mędrzec-filozof; lekceważy

on dobrą sławę, ponieważ zewnętrzne naruszenie dobrej opinii nie godzi w

istotę h., który leży we wnętrzu człowieka („Cóż ma uczynić mędrzec uderzony

w policzek? – jak Katon, którego ugodzono w twarz: nie zapłonął gniewem,

nie oddał i nie poskarżył się na niegodziwość, lecz zaprzeczył, jakoby miało to

miejsce” – O niezłomnści mędrca , 14, w: L. A. Seneka, Pisma filozoficzne , I,

Wwa 1965). Seneki nawoływanie do cnoty i doskonałości było nawoływaniem

do h. („Raz na zawsze chwycić się jakiegoś jednego prawidła, wedle którego

wiódłbyś życie, i do tego prawidła przystosuj cały swój sposób postępowania”

– Listy moralne do Lucyliusza , Wwa 1961, 20, 2–5).

W filozofii średniowiecznej próbę refleksji teoretycznej nad h. w

kontekście chrześcijańskim podjął Tomasz z Akwinu ( S. th. , I–II, q. 2, a. 2–3;

HONOR

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: