TEMPERAMENT.doc

©M.Chojnacki              Wykład Podstawy psychologii              Sem. zimowy 2008/09

TEMPERAMENT

ZAGADNIENIA

Temperament a osobowość

Falkiewicz F. (1874): Temperament: wrodzona właściwość, czyli naturalne usposobienie człowieka.

Baley S.: temper. łączy się ze sferą uczuciowo-pożądaniową, która przejawia się w żywotności organizmu, w stanie napięcia jego sił życiowych (biotonus).

Rubinsztejn S.L.: temperament jest dynamicznym aspektem osobowości; podłożem temperamentu jest neurodynamika mózgu.

Przejawy temperamentu

Życie emocjonalne – uczucia człowieka

Psychomotoryka – w odniesieniu do energii życiowej, żywotności, biotonusa, żwawości.

Cechy formalne zachowania się (przeżyć): sposoby reakcji: siła, trwałość, rytmiczność, głębia przeżyć.

Orientacje w typologiach temperamentu

W zależności od wiązania cech psychicznych, składających się na TEMP, z:

Organizmem -à typologie przyrodnicze,

Środowiskiem przyrodniczym -à społeczno- humanistyczne,

Opisowe: abstrahujące od organizmu i od warunków społecznych.

Prekursorzy i kontynuatorzy

Hipokrates z wyspy Kos (V w. p.n.e.): lekarz i filozof przyrody.

Teza: natura człowieka sprowadza się do kompozycji (stosunków, proporcji) między czterema sokami w organizmie: krew, żółć czarna, żółć żółta i flegma

Galen (II w. p.n.e.)

Powiązał typy osobników o danym składzie soków życiowych (ich dominacji) z typami psychicznymi.

Podobnie jak u Hipokratesa – proporcje tych płynów decydują o zdrowiu lub chorobie.

Typy psychiczne: sangwinik, melancholik, choleryk, flegmatyk.

C.G.Jung (XX w.): lekarz psychiatra; odstąpił od psychoanalizy

Propozycja dwóch głównych typów: ekstrawertyk i introwertyk.

2

Temat: Temperament

Ekstrawertyk: ujawnia na zewnątrz swoje przeżycia emocjonalne,

Sterują nim oczekiwania i potrzeby środowiska zewnętrznego,

Bywa otwarty na innych; łatwo nawiązuje kontakty.

Ważna jest dla niego: aktywność, wykonywanie czynności, realizowanie celów.

Introwertyk: raczej zamknięty w sobie

Skoncentrowany na swoich przeżyciach,

Na nieznane otoczenie reaguje  wycofaniem.

Konstytucjonalne typologie temperamentu

Na przełomie XIX i XX w. upowszechniają się poglądy o zależności między budową ciała a typem temperamentu.

Zob. W.H.Sheldon i E.Kretschmer.

Sheldon: temper. to cecha osobowości, która wykracza poza funkcje fizjologiczne. Budowa ciała i temperament to dwa aspekty tej samej rzeczywistości.

E.Kretschmer wyróżnił 3 typy budowy ciała i związane z nimi typy temper. oraz skłonności do chorób. Porównaj zestawienie:

E.Brzezicki uzupełnia tę typologię o nasz polski „specjał”: typ skirtotymiczny.

Typologia G.Heymansa i E.Wiersmy: uczeni holenderscy

Wprowadzili 3 wymiary temperamentu:

q       Aktywność – dotyczy skłonności do zachowania sprawczego i ukierunkowanego na osiągnięcia celu oraz ilości czasu poświęcanego na daną aktywność,

q       emocjonalność (w tym: wrażliwość i  pobudliwość), i

q       typ funkcji (pierwotna lub wtórna;: procesy psychiczne warunkowane są - odpowiednio - przez treści psychiczne, które występują aktualnie w polu świadomości, bądź są uwarunkowane przez wcześniejsze doświadczenia i stany świadomości).

Do koncepcji Heymansa i Wiersmy nawiązał twórczo Renné Le Senne.

Le Senne’go typlogia charakteru

Le Senne R. wyróżnił typy charakteru w oparciu o 3 cechy (emocjonalność, aktywność i oddźwiękowość). Cenne: wskazał na domniemane wartości życiowe owych typów.

Emocjonalność – to wrażliwość, pobudliwość – czyli dyspozycja do silnego reagowania.

Aktywność – dyspozycja do spontanicznego działania mimo przeszkód; chodzi o zdecydowanie do działania w kierunku utrudnionym przez przeszkodę.

Oddźwiękowość – pierwotna lub wtórna. Dyspozycja do krótszego lub dłuższego krótszego przechowywania reakcji na doznane bodźce, w konsekwencji -à do szybkości ujawniania reakcji w układzie nerwowym.

Mowa jest o oddźwiękowości pierwotnej lub wtórnej – podobnie jak u Wiersmy i Heymansa.

Uwaga: występuje zbieżność między pierwotnością i wtórnością a – odpowiednio – ekstrawersją i introwersją u Carla G.Junga.

Typy charakteru wg Le Senne i ich charakterystyka

Nerwowiec - typ pobudzająco-emocjonalny.

              Emocjonalny, nieaktywny, pierwotny (E, nA, P)

              Ceniona wartość życiowa: rozrywka

Flegmatyk – typ systematyczny.              nE, A, W, itd.

              Prawda i prawo.

Sangwinik – realista.

              Powodzenie życiowe, bycie użytecznym.

Sentymentalny – typ hamująco – emocjonalny.

              Życie wewnętrzne i przyjaźń.

Pasjonat – władczy – autorytatywny.

              Zadania do wykonania.

Amorfik – typ limfatyczny.

              Rozrywka i przyjemność.

Apatyk – typ statyczny.

              Spokój.

Choleryk – typ dynamiczny.

              Najwyższą dla niego wartością jest działanie.

Guilforda J.P. ujęcie temperamentu

TEMPER to zbiór cech lub dyspozycji, które warunkują sposób reagowania danej jednostki w różnych obszarach życia.

Człowiek może reagować następująco:

Aktywnie lub biernie,

Kontrolować mniej lub bardziej swoje działania,

Być obiektywny lub egocentryczny,

Być reaktywny itp.

Guilford skonstruował 15 dwubiegunowych cech temperamentu, umieszczając te cechy w 3 działach:

Cechy ujawniane we wszystkich zachowaniach, jak: pewność siebie czy poczucie niższości.

Cechy związane z życiem emocjonalnym, jak: nerwowość versus opanowanie.

Cechy przejawiane w stosunkach społecznych, jak:

              Dominowanie i bojaźliwość

              Inicjatywa – bierność

              Przyjacielskość – wrogość

              Tolerancja - krytycyzm

              Uspołecznienie – samowystarczalność.

I.P.Pawłowa ujęcie temperamentu

Wg niego: TEMP to najogólniejsza charakterystyka każdego człowieka, zasadnicza dla jego układu nerwowego.

Nawiązuje on do tradycyjnego podziału na: sangwiników, choleryków, flegmatyków i melancholików, lecz interpretuje owe typy wg właściwości ośrodkowego układu nerwowego:

siła, równowaga podstawowych procesów pobudzania i hamowania, ruchliwość.

Typy układu nerwowego są dla Pawłowa tym, czym dla innych – temperamenty.

Porównanie :

q       Typ słaby u Pawłowa – odpowiada temperamentowi melancholicznemu w ujęciu tradycyjnym;

q       Silny niezrównoważony – cholerycznemu,

q       Powolny – flegmatycznemu,

q       Silny żywy – sangwinicznemu.

Literatura:

J.Bielecki: Wybrane zagadnienia psychologii, 1986

M.Jankowska: Podstawy psychologii, 2008.