Preambuła – jest częścią konstytucji, ale nie ma charakteru normatywnego, może ją ew. wykorzystać TK lub SN, ale czynią to rzadko, kompromisowe odniesienie do Boga (razem z definicją – „źródło prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna”)
Rozdział I – „Rzeczpospolita” – najwięcej artykułów, bo 29, w projekcie było 17 w rozdziale „Zasady ustrojowe”, ale potem się rozszaleli
Art. 1-6 – cytując Chruściaka „poezja konstytucyjna”, jest ładnie, ale w sumie nie wiadomo, o co tam chodzi
Art. 1 – definicja Rzeczypospolitej – „dobro wspólne wszystkich obywateli” (miało być „wspólne dobro”, jak w kwietniowej, ale skojarzyło się kolektywistycznie)
Art. 2 – zasada demokratycznego państwa prawnego + sprawiedliwość społeczna
Art. 3 – jednolitość państwa
Art. 5 – co ma robić RP – strzec niepodległości i nienaruszalności terytorium, zapewnić prawa i wolności człowieka i obywatela, dbać o bezpieczeństwo swoich obywateli, strzec dziedzictwa narodowego oraz chronić środowisko poprzez zasadę zrównoważonego rozwoju
Art. 6 – działalność kulturalna – stworzenie warunków upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury oraz pomoc Polakom za granicą w zachowaniu więzi z narodowym dziedzictwem kulturalnym
Art. 7-9 – artykuły „prawne”
Art. 7 – legalizm – organy władzy publicznej mają działać na podstawie i w granicach prawa
Art. 8 – bezpośrednie stosowanie konstytucji, gdzie się da (chyba, że ona sama stanowi inaczej)
Art. 9 – przestrzeganie wiążącego prawa międzynarodowego (w kontekście integracji z UE)
Art. 10 – zasada trójpodziału władzy
Art. 11-14 – artykuły tworzące społeczeństwo obywatelskie
Art. 11 – zasada pluralizmu politycznego
è Ustawa o partiach politycznych:
Definicja partii – dobrowolna organizacja, występująca pod określoną nazwą, stawiająca sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wpływanie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej (art.1.1)
Członkostwo – obywatele RP, którzy ukończyli 18 lat, zakaz przynależności określają odrębne ustawy (art.2), pracują dla partii społecznie (art.3 – choć partia ma także prawo zatrudniać pracowników do prowadzenia swych spraw), mają prawo do wystąpienia (art. 10)
Prawa i zakazy – obowiązek równego traktowania przez państwo (art.4) i prawo do dostępu do publicznej radiofonii i telewizji na zasadach określonych w odrębnych ustawach (art.5), z drugiej strony partie nie mogą wykonywać zadań zastrzeżonych dla organów władzy publicznej, ani tych organów zastępować (art.6) oraz nie mogą tworzyć jednostek organizacyjnych w zakładach pracy (art.7)
Struktury – oparte na zasadzie demokracji: jawne, powoływane w wyborach i podejmujące uchwały większością głosów (art. 8)
Statut – uchwała podejmowana przez zgromadzenie ogólne członków lub ich organ przedstawicielski, określająca cele, strukturę i zasady działania partii, a w szczególności:
a) nazwę, skrót nazwy (różne od nazw i skrótów już istniejących) i siedzibę partii
b) sposób nabywania i utraty członkostwa
c) prawa i obowiązki członków
d) organy partii
e) wybór organów
f) finansowanie
g) tworzenie i znoszenie jednostek terenowych
h) sposób zmiany samego statutu
i) sposób rozwiązania partii lub połączenia jej z inna (art. 9)
Ewidencja partii – prowadzona przez Sąd Okręgowy w Warszawie, zgłoszenie jest dokonywane przez 3 osoby wchodzące w skład organów, które wg statutu mogą reprezentować partię na zewnątrz lub zaciągać zobowiązania majątkowe, zawiera ono:
a) statut partii
b) 1000 podpisów
c) nieobowiązkowo – wzorzec symbolu graficznego (różny od symboli już istniejących) (art.11)
Finansowanie partii – pochodzi z: (art.24.1)
a) składek
b) darowizn
c) spadków
d) zapisów
e) dochodów z majątku (oprocentowanie z rachunków bankowych, obrót bonami i obligacjami Skarbu Państwa, zbycie należącego do niej majątku, sprzedaż materiałów programowych i gadżetów – art. 24.4 i art. 27)
f) dotacji i subwencji od państwa – patrz niżej
Przeznaczenie majątku – wyłącznie na działalność statutową lub charytatywną (art.24.2)
Ograniczenia w zdobywaniu majątku – zakaz prowadzenia działalności gospodarczej (art. 24.3) oraz zbiórek publicznych (art. 24.6), użyczanie nieruchomości i lokali tylko na biura parlamentarzystów lub radnych (art. 24.5), trzymanie środków tylko na rachunku bankowym (art. 24.8), dozwolony za to jest kredyt (art. 24.7)
Finansowanie indywidualne – maksymalna wysokość 15x wynagrodzenie minimalnego/rok (nie licząc sumy składek niższej niż wynagrodzenie minimalne i wpłat na fundusz wyborczy), wpłata wyższa niż minimalne wynagrodzenie musi być dokonana wyłącznie bezgotówkowo, zakazane jest przyjmowanie pieniędzy i czegokolwiek innego od cudzoziemców (zarówno zamieszkałych za granicą, jak i w Polsce) (art. 25)
Subwencja – przysługuje partii lub koalicji (wtedy w umowie ją zawiązującej muszą być określone proporcje), która w wyborach do Sejm uzyskała co najmniej 3% głosów (6% przy koalicji), wypłacana przez ministra finansów co 3 miesiące od początku pierwszego roku po wyborach do końca roku po następnych wyborach (chyba, że Sejm skróci kadencję – wtedy do końca kwartału – art.32), warunkiem jest złożenie przez partię do 31 III każdego roku wniosku o jej przyznanie, potwierdzonego przez PKW, wypłacana według przelicznika:
głosy od 0 do 5% - 10 zł/głos
głosy od 5 do 10% - 8 zł/głos
głosy od 10 do 20% - 7 zł/głos
głosy od 20 do 30% - 4 zł/głos
głosy powyżej 30% - 1,30 zł/głos (w przypadku wzrostu wskaźnika cen o ponad 5% kwoty te mogą zostać zwiększone) (art.28-29)
Postępowanie w sprawie stwierdzenia zgodności działalności partii z konstytucją – toczy się przed TK, w trybie określonym przez ustawę o TK, w przypadku stwierdzenia niekonstytucyjności celów lub działalności partii następuje wykreślenie jej z ewidencji, wyrok jest ostateczny (art.42-44)
Likwidacja partii – samorozwiązanie lub wykreślenie z ewidencji wskutek:
a) niepoinformowania o zmianie statutu, siedziby lub zmian w składzie organów reprezentujących partię oraz zaciągających zobowiązania
b) orzeczenia TK (art.45)
Art. 12 – swoboda zrzeszania się
Art. 13 – zakaz działania partii i organizacji nazistowskich, faszystowskich, komunistycznych, kierujących się nienawiścią rasową i narodowościową, zakładających stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę oraz o utajnionych strukturach i członkostwie
Art. 14 – wolność informacji
Art. 15-17 – artykuły samorządowe
Art. 15 – decentralizacja władzy
Art. 16 – samorząd terytorialny
Art. 17 – samorządy zawodowe i inne
Art. 18 – ochrona rodziny
Art. 19 – opieka nad kombatantami
Art. 20-24 – artykuły gospodarcze
Art. 20 – definicja ustroju gospodarczego: „społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych”
è Ustawa o Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych i wojewódzkich komisjach dialogu społecznego – Komisja miała już być zapisana w konstytucji, ale UW była przeciw:
Definicja – „forum dialogu społecznego prowadzonego dla pogodzenia interesów pracowników, interesów pracodawców oraz dobra publicznego” (art.1.1)
Cel – dążenie do osiągnięcia i zachowania pokoju społecznego poprzez prowadzenie dialogu społecznego w sprawie wynagrodzeń, świadczeń socjalnych oraz w innych sprawach społecznych i gospodarczych, a także realizacja zadań zapisanych w odrębnych ustawach (art. 1.2-1.3)
Zakres działania – obrady nad szczególnie ważnymi sprawami społecznymi i gospodarczymi, wyrażanie stanowiska przez poszczególne strony oraz zawieranie ponadzakładowych układów zbiorowych przez strony reprezentujące pracowników i pracodawców (art.4)
Skład – przedstawiciele strony rządowej, pracowników i pracodawców oraz z głosem doradczym: przedstawiciel prezesa NBP, przedstawiciel prezesa GUS oraz przedstawiciele samorządu (tylko w sprawach samorządowych) (art.4)
Komisje wojewódzkie – złożone z przedstawicieli: wojewody, pracowników, pracodawców oraz marszałka województwa (w posiedzeniach mogą też brać udział zaproszeni przedstawiciele powiatów i gmin), przewodniczącym jest wojewoda, który powołuje i odwołuje członków, obsługę organizacyjną zapewnia biuro komisji, które wchodzi w skład urzędu wojewódzkiego, szczegółowe zasady określa premier drogą rozporządzenia po zasięgnięciu opinii organizacji pracowników i pracodawców oraz strony samorządowej w Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego (art. 18)
Art. 21 – zasada ochrony własności i prawa dziedziczenia
Art. 22 – zasada wolności gospodarczej
Art. 23 – gospodarstwo rodzinne na wsi (oczywiście pomysł PSL)
Art. 24 – państwowa opieka i nadzór nad pracą (bo było już od marcowej i nikt nie chciał ruszyć)
Art. 25 – kwestie religijne:
Reguły uniwersalne – równouprawnienie, bezstronność, niezależność (ust. 1-3)
Reguły dla Kościoła katolickiego – źródłami prawa umowa zawarta ze Stolicą Apostolską (niekoniecznie konkordat) i ustawy
Reguły dla pozostałych wyznań – źródłami prawa umowy między RM a odpowiednimi przedstawicielami
Art. 26 – wojsko – neutralność polityczna, kontrola cywilna i demokratyczna
Art. 27 – język urzędowy – polski
Art. 28 – symbole – godło, barwy i hymn
Art. 29 – stolica
Garlicki formułuje zasady nieco inaczej, wg niego są to:
1. Zasada suwerenności narodu – art. 4
2. Zasada niepodległości i suwerenności państwa – art. 5
3. Zasada demokratycznego państwa prawnego – art. 2
4. Zasada społeczeństwa obywatelskiego – nie jest dosłownie sformułowana, ale wiele przepisów na niej bazuje
5. Zasada podziału władz – art.10
6. Zasada społecznej gospodarki rynkowej – art. 20
7. Zasada przyrodzonej godności człowieka – art. 30
Rozdział II – „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela” – nowość, wcześniej było tylko o obywatelskich (patrz art. 37)
Struktura – 3 grupy wolności i praw: osobiste, polityczne, ekonomiczne – społeczne – kulturalne.
Zasady ogólne:
Art. 30 – godność (też po raz pierwszy) – wartość podstawowa, z której wynika reszta, definicji nie ma i raczej nie będzie, bo nie ma takiej potrzeby, artykuł przeznaczony w zasadzie tylko do interpretacji przez SN i TK jako metanorma, ale na razie niestosowana
Art. 32 – równość (a ona już była) – wobec prawa (32.1) i niedyskryminacja (32.2) – katalogu nie ma, bo lewica wrzuciła tam orientację seksualną, a referendum się zbliżało
Art. 33 – równość płci
Art. 34 – obywatelstwo – ius sanguinis +ustawa, jedynym przypadkiem utraty zrzeczenie się (czyli nikogo nie można pozbawić obywatelstwa)
Art. 35 – prawa mniejszości: język, obyczaje, tradycja, kultura, instytucje, decydowanie o własnych sprawach
Art. 36 – opieka nad obywatelami polskimi za granicą
Art. 37 – zakres praw i wolności – wszyscy znajdujący się pod władzą RP (a więc i cudzoziemcy, wcześniej tylko obywatele), wyjątki odnoszące się do cudzoziemców w ustawie
Osobiste:
Art. 38 – prawo do życia (też nie było), ale nic z niego w sumie nie wynika, więc szczegóły w ustawach
Art. 39 – zakaz eksperymentów na ludziach bez ich zgody
Art. 40 – zakaz tortur i kar cielesnych – pytanie, czy konstytucja działa wertykalnie (państwo-jednostka), czy horyzontalnie (jednostka-jednostka), bo to jest niejasne, więc szczegóły także w ustawie, w efekcie przyjmuje się, że kary cielesne konstytucyjnie zakazane są w sektorze publicznym (szkoły, więzienia, itp.), a sektor prywatny (rodzina) określa ustawa
Art. 41 – nietykalność i wolność osobista, pozbawienie lub ograniczenie takowej tylko na zasadach i w trybie ustawowym (41.1), obowiązek humanitarnego traktowania (41.4), poinformowania rodziny o zatrzymaniu, a zatrzymanego o przyczynach zatrzymania i przekazania sądowi w ciągu 48 h, jeśli sąd w ciągu następnych 24 h nie dostarczy wniosku o tymczasowe aresztowanie, obowiązek wypuszczenia (41.3), prawo do odwołania się do sądu w sprawie legalności zatrzymania (41.2) i do odszkodowania w razie nielegalności (41.5)
Art. 42 – odpowiedzialność karna – wyłącznie wobec czynów zabronionych ustawowo lub przez prawo międzynarodowe (42.1), prawo do obrony, domniemanie niewinności
Art. 43 – nieprzedawnianie – zbrodni wojennych i przeciwko ludzkości
Art. 44 – zawieszenie przedawnienia – przestępstw nieściganych z przyczyn politycznych i popełnionych przez funkcjonariuszy publicznych lub na ich zlecenie – do czasu ustania tych przyczyn
Art. 45 – prawo do sądu: właściwego, bezstronnego, niezależnego, niezawisłego i działającego bez uzasadnionej zwłoki (45.1), jawność rozprawy (chyba że zachodzi potrzeba ochrony moralności, bezpieczeństwa, porządku publicznego lub interesów stron) i wyroku (45.2)
Art. 47 – ochrona życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz wolność życia osobistego
Art. 49 – swoboda i tajemnica komunikacji, ograniczenie tylko w przypadkach i na sposób określony ustawowo
Art. 50 – ochrona mieszkania i pojazdu, przeszukanie tylko w przypadkach i na sposób określony ustawowo
Art. 51 – ochrona danych osobowych (czego też nie było i dlatego takie długie): obowiązek ich ujawniania tylko ustawowy (51.1), władze mogą gromadzić tylko niezbędne informacje (51.2), prawo do dostępu do dotyczących dokumentów i zbiorów (ale może być ograniczone ustawowo) (51.3), prawo do żądania poprawienia lub usunięcia informacji błędnych lub zdobytych nielegalnie (51.4), a w ogóle i tak szczegóły w ustawie (51.5)
Art. 52 – swoboda poruszania się po kraju, wyboru miejsca zamieszkania (52.1) i opuszczania kraju (52.2), ale może to być ograniczone ustawowo (52.3), zakaz wydalania lub zakazu powrotu w stosunku do obywateli polskich (52.4), prawo do osiedlania się osób pochodzenia polskiego (52.5)
Art. 53 – wolność wyznania (wg Chruściaka zdecydowanie za długa i połowa co najmniej jest niepotrzebna) – swoboda wyznawania, przyjmowania, uzewnętrzniania, posiadania świątyń, prawo do pomocy religijnej (53.2) i prawo rodziców do wychowania dzieci we własnej religii (53.3), religia może być nauczana w szkołach, przy czym nie może dojść do naruszenia wolności sumienia i wyznania innych (53.4), nie można zmuszać do uczestniczenia lub nieuczestniczenia w praktykach religijnych (53.6) ani zobowiązywać do ujawnienia swoich przekonań (53.7), wolność może być ograniczona wyłącznie ustawowo, jeśli zachodzi potrzeba ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności oraz wolności i praw innych osób (53.5)
Art. 54 – wolność poglądów i rozpowszechniania informacji (54.1), zakaz cenzury prewencyjnej i koncesjonowania prasy, choć koncesjonowanie radia i telewizji może być ustawowo dopuszczalne (54.2)
Art. 55 – ekstradycja – o jej dopuszczalności orzeka sąd, zakazana jest ekstradycja obywateli polskich i osób podejrzanych o bezkrwawe przestępstwa polityczne
Art. 56 – prawo do azylu (na zasadach ustawowych) i przyznania statusu uchodźcy
Polityczne:
Art. 57 – wolność zgromadzeń (ale może być ograniczana ustawowo)
Art. 58 – wolność zrzeszania się (z wyjątkiem zrzeszeń o celach i działaniach sprzecznych z prawem), rejestrację i nadzór nad niektórymi zrzeszeniami mogą wykonywać sądy, szczegóły w ustawie
Art. 59 – wolność do zrzeszania się w związkach, organizacjach rolniczych i organizacjach pracodawców, prawo do rokowań, układów zbiorowych i strajków (ale może być ograniczane ustawowo) – wszelkie ograniczenia tylko w zakresie dopuszczalnym przez wiążące umowy międzynarodowe
Art. 60 – prawo do dostępu do służby publicznej
Art. 61 – prawo do informacji o działaniach organów publicznych (dokumenty, wstęp na obrady i ich rejestracja), ograniczenie tylko ze względu na ochronę: praw i wolności innych osób i podmiotów, bezpieczeństwa, porządku publicznego lub ważnego interesu gospodarczego państwa, szczegóły w ustawach lub regulaminach Sejmu i Senatu
Art. 62 – prawo do udziału w wyborach i referendach – przysługuje wyłącznie obywatelom polskim (więc jest problem co z cudzoziemcami w wyborach lokalnych, ale chyba można to rozszerzyć przez ustaw...
JoanEm