/Azja Mniejsza: Milet, Efez/
Arche:
§ przyczyna, zasada wszechświata, właściwa natura istniejących rzeczy
§ coś, co może się wydawać, iż posiada zmienne właściwości w różnych momentach, ale w rzeczywistości zachowuje w tych zjawiskach swą własną naturę
§ istnieje sama z siebie
§ jest jednorodna (monizm)
¦ ok. 623 – 546 p.n.e.
„Tales, obserwując gwiazdy i zadzierając głowę, wpadł do studni, z której go wyciągnęła, jak powiadają, ładna i sprytna służąca tracka. Uczony pragnął poznać, co się dzieje na niebie, ale nie zauważył tego, co było tuż przed nim, u jego stóp” [Platon, Teajtet]
podobno przewidział zaćmienie Słońca na 28 maja 585 r.
„filozofowie mogą z łatwością stać się bogaci, jeśli zechcą” – na podstawie ruchu ciał niebieskich Tales przewidział urodzaj na oliwki i wzbogacił się wynajmując wszystkie tłocznie w okolicy
uważany za jednego z siedmiu mędrców: „To istny Tales!” [Arystofanes, Ptaki]
§ arche: woda, bo bez wody, bez wilgoci nie ma życia: jeśli odejmiemy wodę od wszystkiego, to nic nie przetrwa
§ cały świat, jak też każdy z jego elementów, posiada duszę; jest w ciągłym ruchu i podlega nieustannym zmianom; ruch oznacza życie (hylozoizm – przypisywanie życia całej materii)
Świat pełen jest bogów.
¦ ok. 610 -540 p.n.e.
§ arche: bezkres (apeiron), coś nieokreślonego, bo gdyby było określone, gdyby było jednym z elementów, to zostałoby unicestwione przez element sobie przeciwny
Ä wszystko to, co określone byłoby niemożliwe bez odniesienia do bezkresu
Ä boskość bezkresu: zamieszkuje rzeczy, immanentna, wewnątrz świata
Ä jest w wiecznym ruchu, wiruje – z niego wyłaniają się przeciwieństwa: ciepło i zimno, suchość i wilgoć, rożne stany skupienia materii i 4 żywioły
§ istniejące rzeczy obracają się przez zniszczenie w to, z czego powstały
A z czego powstają istniejące rzeczy, w to niszczeją, zgodnie z koniecznością: płacą bowiem sobie nawzajem karę i pokutę za niesprawiedliwość, zgodnie z postanowieniem Czasu.
¦ ok. 587 – 527 p.n.e.
§ arche: powietrze (aer) ~oddech, ~życie
Ä łączy to, co bezkresne i to, co ma kres
§ wszystko to, co jakościowe daje się sprowadzić do tego, co ilościowe: jakość – różne formy skupienia jednorodnej substancji
Ä rozrzedzone powietrze – ogień
Ä zagęszczone powietrze – wiatr Øchmura Ø deszcz Ø ziemia Ø kamień
§ dynamizm świata
¦ ok. 540 – 475 p.n.e.
§ świat, byt jest procesem – znajduje się w ciągłym ruchu
Ä zasada świata: ruch, walka przeciwieństw, zmiana (wariabilizm)
Ä przeciwieństwa współistnieją w jednym i tym samym (droga jest drogą „od” i „do”)
Ä nie ma bytu jako czegoś ciągłego i niezmiennego - jest tylko zmiana, stawianie się
§ arche, pojmowana nie jako pierwotne tworzywo, ale jako wieczne źródło naturalnych zjawisk: ogień
Ä w nim przejawia się zasada bytu
Ä ogień „żywi się” innymi rzeczami
§ nauczanie: twierdzenia w formie metafor (aby oddać walkę przeciwieństw)
Wszystko płynie. [Panta rhei.]
Niepodobna dwa razy wstąpić do tej samej rzeki.
Jesteśmy i nie jesteśmy zarazem.
Nie możemy powiedzieć, że jesteśmy, gdyż wciąż stajemy się dzieckiem, młodzieńcem, dorosłym mężem, starcem.
Każdy człowiek ma zdolność poznawania samego siebie.
Szukam i pytam samego siebie × napis na bramie świątyni delfickiej: Poznaj samego siebie (gr. gnothi seauton)
Granic duszy nie znajdziesz, choćbyś przeszedł wszystkie drogi – ograniczoność poznania
§ rzeczy nie są takie, jakimi je widzimy i opisujemy, zmysły zwodzą nas
§ świat nie jest chaosem, przypadkiem, ale porządkiem świata kieruje ukryty rozum, logos – wieczny, nieśmiertelny czynnik, niejako boski, dusza świata, pojęta w sposób nieosobowy;
/Sycylia: Elea, Akragas/
§ Związek Pitagorejski – szkoła filozoficzno-religijna utworzona przez Pitagorasa w mieście Kroton
§ ~„scjentyzm” – naukowe objaśnianie natury rzeczy
§ szukanie sposobu życia dającego spełnienie
§ kult liczby
§ liczba nie jest materią wszechświata, lecz jego formą, tym, co kształtuje Ø dualizm świata
§ liczba łączy bezkres z kresem
Ä bierze się z bezkresu: nieskończonego ciągu liczbowego
Ä jest czymś konkretnym
§ wszystko w świecie można sprowadzić do relacji liczbowych
Ä liczby wyjaśniają świat
Ä byt jest policzalny
Ä przyczyną dźwięku jest ruch, a harmonia powstaje dzięki prostym stosunkom liczbowym Ø tony w muzyce; „muzyka sfer” – rozbrzmiewa w kosmosie, gdyż sfery kosmosu są w ciągłym ruchu, a tam gdzie ruch, tam też jest dźwięk
§ zasada świata jest rozumna
§ poglądy etyczne pitagorejczyków – wiara w nieśmiertelność duszy ludzkiej oraz metempsychozę – były nawiązaniem do orfizmu, istniejącego od VIII w. p.n.e. mistycznego nurtu religii greckiej, którego twórcą miał być mityczny Orfeusz. Orfizm zakładał, że po śmierci dusze sprawiedliwych dostępują zbawienia, a dusze złych muszą wcielać się kolejno w coraz to inne stworzenia, aż dokona się w nich oczyszczenie i zasłużą sobie tym samym na nieśmiertelność
mędrzec, guru
§ negacja tezy Heraklita o zmienności świata: w świecie panuje stałość, niezmienność i bezruch
¦ ok. 569 – 477 p.n.e.
§ arche: ziemia
§ sprzeciw wobec greckiego politeizmu i antropomorfizmu: istnieje bóstwo, „które całe widzi, całe myśli, całe słyszy”, nie przypomina ani umysłem, ani wyglądem człowieka, jest wewnętrzną siłą działającą w świecie, ale nie poza światem (panteizm), nie jest kimś osobowym, ale gwarantuje niezmienność i wieczność świata
Gdyby woły, konie i lwy miały ręce i mogły nimi malować, to konie malowałyby obrazy bogów podobne do koni, a woły podobne do wołów.
§ rozróżnienie między mniemaniem (doxa) a wiedzą, zjawiskiem a rzeczywistością
Nie było nigdy i nie będzie człowieka, który by miał dokładną wiedzę o bogach i o wszystkim tym, o czym mówią. Gdyby nawet udało mu się mówić, prawdę zupełną, nie wiedziałby o tym. Tylko mniemanie jest udziałem wszystkich.
¦ ok. 515 – 450 p.n.e.
Tylko to, co jest istnieje: może bowiem istnieć, a to, co nie jest – nie może
§ istnieją dwie drogi dociekania prawdy:
niezawodna droga Prawdy: to, co jest, nie może nie być
daremna droga Pozorów: jest i to, co jest, i to, co nie jest
§ jest tylko byt, wszystko jest bytem Ø nie ma nicości, próżni Ø ruch jest niemożliwy, bo nie istnieje wolna przestrzeń
§ byt jest jeden, ma naturę ciągłą – nie ma przerwy, luki w bycie
§ byt jest niezmienny, wieczny, niezniszczalny – coś, co istnieje nie może nagle przestać istnieć i stać się czymś innym Ø nie ma zmian
§ człowiek może pomyśleć o tym, co jest, czyli o bycie, a o tym, czego nie ma, o niebycie, nie jest w stanie pomyśleć
§ prymat rozumu, tego, co racjonalne nad doświadczeniem, tym, co zmysłowe: zmysły mylą nas, bo podpowiadają, że w świecie zachodzą zmiany, że coś jest w pewnym miejscu i czasie, a nie ma go w innym miejscu i czasie – a wg rozumu to sprzeczność
¦ ok. 490 – ok. 430
§ dialektyka Zenona: metoda polegająca na obalaniu tezy sprzecznej z tą, którą chce się udowodnić poprzez wykazanie, że tezy przeciwne jego tezie prowadzą do paradoksalnych konsekwencji
§ argumenty przeciw ruchowi, wielości i poznaniu zmysłowego w postaci paradoksów:
Dychotomia – przedmiot w ruchu, aby pokonać jakąś drogę, musi wpierw przebyć jej połowę, potem połowę tej połowy, itd. Musi zatem przejść nieskończoną ilość odcinków, a to jest niemożliwe w skończonym czasie. Zatem: ruch jest niemożliwy.
Achilles – Achilles nie dogoni żółwia, gdyż musi najpierw dobiec do miejsca, z którego wystartował żółw. Gdy dobiegnie, żółw będzie już przed nim. I tak w nieskończoność.
Strzała – lecąca strzała w danej chwili, „teraz”, nie porusza się, tylko spoczywa nieruchomo w powietrzu. I tak w każdej innej chwili. Czas składa się z chwil, a zatem strzała nie może się poruszyć i wisi w powietrzu.
Stadion – prędkość, z jaką poruszają się przedmioty, jest zarazem taka i inna, zależy bowiem od tego, względem jakich przedmiotów (układu odniesienia) jest obliczana. A skoro jest i taka, i inna, to jest sprzeczna i nie może istnieć.
Argument przeciwko poznaniu zmysłowemu: ziarno rzucone na ziemię nie wydaje dźwięku, gdy jednak rzucimy worek ziarna, dźwięk słychać wyraźnie. A zatem zmysły nas oszukują.
¦ ok. 495 – 435 p.n.e.
§ próba pogodzenia stanowisk Heraklita i eleatów: byt jest wieczny i niezmienny, ale nie jednorodny
§ istnienie 4 podstawowych, wiecznych i niezmiennych „korzeni wszechświata”, „pierwiastków”: wody, powietrza, ognia i ziemi
§ bardziej złożone rodzaje materii powstają z wymieszania tych 4 elementów
§ za proces mieszania się żywiołów odpowiadają 2 siły: Miłość i Nienawiść, które sprawiają, ze elementy przyciągają się do siebie i odpychają się od siebie (rozpadają)
¦ ok. 500 – 428 .p.n.e
oskarżony o bezbożność i skazany na wygnanie, gdyż utrzymywał, że Słońce jest rozżarzoną masą metalu, a Księżyc jest zamieszkany
§ materia składa się z nieskończonej ilości niezmiennych składników, złożonych z nieskończonej ilości „nasion”, „zarodków”, które można dzielić w nieskończoność na coraz mniejsze elementy
§ w każdej rzeczy znajdują się wszystkie składniki świata
§ rozróżnienie między materią a duchem – intelektualną siłą, rozumem (nous), który w przeciwieństwie do logosu Heraklita jest siłą działającą poza i ponad przyrodą, niezależnie i samodzielnie, jednakże cząstka rozumu jest w każdej rzeczy
§ nie wszystko dostępne jest poznaniu zmysłowemu, istnieją prawdy o świecie, które odkrywa się przez rozum
¦ ok. 470 / 460 – 400 / 370 p.n.e.
§ monizm: substancja świata ma charakter materialny
§ wielość, różnorodność bytu
§ materia składa się z niepodzielnych, niewidzialnych, wiecznych i niezmiennych cząstek (atomów)
§ atomy różnią się kształtem, porządkiem i położeniem
§ poruszają się w próżni – wirowy ruch na wzór pyłków jest ich odwieczną właściwością
§ łączą się ze sobą za pomocą różnego rodzaju haczyków, widełek, itp.
§ dusza ludzka ma charakter materialny: składa się z najdelikatniejszych, idealnie kulistych, najruchliwszych, najmniejszych atomów, które w chwili śmierci ulegają rozproszeniu
§ 2 rodzaje poznania:
zmysłowe – ciemne, niepewne, subiektywne, następuje przez dotyk (od przedmiotów odrywają się ich cząstki-podobizny i dostają się do wnętrza oka)
rozumowe
simpatico