Fozz.PDF

Daniel Wicenty

Instytut Socjologii UMK

Fosa Staromiejska 1a

87-100 Toru

Afera FOZZ jako modelowy przykład funkcjonowania

zakulisowych wymiarów transformacji ustrojowej w

Polsce *

Afera FOZZ jest reprezentatywna dla powstania

istotnej cz ci nowego polskiego kapitału.

Wildstein 1995

Motto tego studium przypadku mo na zinterpretowa nast puj co: afera FOZZ to istotny

wymiar transformacji systemowej, co najmniej współ-determinuj cy niektóre sfery ycia

publicznego (por. Przystawa 1994). Poka emy, e znaczenie afery FOZZ dla dynamiki

przemian roku 1989 rozgrywa si na wielu planach i jak zobaczymy, o szerokim zasi gu tej

afery mog wiadczy nakładaj ce si na zjawiska takie jak:

- geneza polskiego kapitalizmu;

- miejsce i rola słu b specjalnych w procesie transformacji oraz yciu gospodarczym,

politycznym i medialnym Polski po 1989 roku;

- kryzys polskiego wymiaru sprawiedliwo ci;

- powstanie i rozrost nieformalnych powi za pomi dzy polityk a biznesem.

W tym sensie b dziemy traktowa afer FOZZ nie tylko jako „matk afer”, najwi ksz i

najsłynniejsz ujawnion afer III RP 1 , lecz równie jako swoisty model nielegalnego

transferu maj tku publicznego w prywatne r ce, pokazuj cy, jakie nale y przedsi wzi

rodki, aby transfer taki był skuteczny oraz bezkarny. Afer FOZZ mo na zinterpretowa

jako modelow równie w tym sensie, e analiza maszynerii FOZZ daje jedn z mo liwych

odpowiedzi na pytanie o pocz tki polskiej elity biznesu.

* Niniejsze studium przypadku jest fragmentem maszynopisu ksi ki Zagubiona rzeczywisto : o społecznych

mechanizmach tworzenia niewiedzy autorstwa Radosława Sojaka i Daniela Wicenty. Ksi ka niebawem uka e

si drukiem w warszawskiej „Oficynie Naukowej”.

1 Zazwyczaj takie okre lenia towarzyszyły aferze FOZZ w prasie, zob. np. Jurczenko 1993a, Krasnowolski 1992,

Reszka 2000.

ródła informacji

Least but not last wybrali my przypadek afery FOZZ równie z tego wzgl du, i

dysponujemy do bogatymi ródłami prasowymi. Bibliografia, któr umie cili my w

Aneksie 3 , liczy ponad dwie cie artykułów i notek prasowych. wiadomie ograniczyli my

selekcj tytułów prasowych do jednej bardzo prostej zasady – interesowały nas wszelkie

wzmianki, jaki ukazały si na łamach polskiej prasy ostatnich lat. Z kilku wzgl dów - przede

wszystkim dlatego, i nie sposób zbudowa sobie w miar cało ciowej wizji afery FOZZ

ograniczaj c si do analizy kilku dzienników i tygodników o zasi gu ogólnokrajowym, nawet

je li s one powszechnie uznawane za do wiarygodne (np. Polityka , Wprost , Gazeta

Wyborcza czy Rzeczpospolita ). Sporo cennych tropów odnale mo na w lokalnych (np.

Gazeta Wrocławska ) lub niskonakładowych tytułach (nieistniej ce ju Spotkania czy Nowy

wiat ). Poza tym konkretne tytuły prasowe okazywały zmienne zainteresowanie tematem, a

ich postawa wzgl dem FOZZ ewoluowała 2 . Oczywi cie rzetelno nie pozwalała nam na

pomini cie tych tytułów, które konsekwentnie zaprzeczały istnieniu czego takiego jak „afera

FOZZ” (przede wszystkim Nie ). Oprócz tego przypomnijmy, e sprawa FOZZ była w

mniejszym lub wi kszym stopniu przedmiotem trzech ksi ek – Via bank i FOZZ autorstwa

Mirosława Dakowskiego i Jerzego Przystawy (1992), Po drugiej stronie lustracji napisanej

wspólnie przez Janusza Heathcliffa Iwanowskiego Pineiro i Jakuba Kopcia (2000) oraz Trzeci

akt dramatu 3 autorstwa Janusza Heathcliffa Iwanowskiego Pineiro (2002). Wykaz wszystkich

przeanalizowanych tekstów dotycz cych FOZZ znajduje si w Aneksie 3 (212 pozycji), w

niniejszym case study odwołujemy si do niemal stu z nich.

Je li chodzi o dyskurs socjologiczny, to nasza analiza wykazała, e w okresie 1989 -

2000 nie opublikowano ani jednego artykułu po wi conego w cało ci aferze FOZZ lub

zwracaj cego na t afer bli sz uwag . Afera FOZZ stała si przedmiotem case study w

ksi ce Marii Ło i Andrzeja Zybertowicza Privatizing the Police State (2000: 165-8).

Sporadycznie b dziemy si odwoływa do pewnych tre ci tej ksi ki, jak równie do hipotez

i spostrze e innych badaczy społecznych.

2 Przykładowo stanowisko Polityki – w tek cie z 1992 wyra ona została powa na w tpliwo , czy w ogóle

mieli my do czynienia z przest pstwami (zob. Sarzy ski 1992), w artykule z 1995 roku mówi si ju o

„nadu yciach”, cho słowo „afera” nie pada ani razu (zob. Podemski 1995), natomiast w roku 2002 FOZZ

ukazany jest jako jedna z najpowa niejszych afer ostatniego dziesi ciolecia (zob. Pawlak i Pytlakowski 2002).

3 Wydanej pod nazwiskiem Cliff Pineiro. Omówienie ksi ki znale mo na w Nie – zob. Schulz 2002.

Krótka historia FOZZ

Fundusz Obsługi Zadłu enia Zagranicznego miał dwie fazy istnienia. Tzw. stary FOZZ

powstał na mocy ustawy z dnia 23 grudnia 1985 roku (Dz. U. nr 59, poz. 296) i pocz tkowo

działał jako agenda resortu finansów, bez osobowo ci prawnej. O tej fazie wiadomo bardzo

niewiele. W ksi ce Via bank i FOZZ zamieszczony jest fragment artykułu autorstwa

Tomasza Sakiewicza, opublikowanego w Nowym wiecie 6 lutego 1992 roku (zob. Dakowski

i Przystawa 1992: 126-7). Dowiedzie si stamt d mo emy, sk d pochodziły rodki

finansowe starego FOZZ. Były to m.in. pieni dze pobierane od przedsi biorstw pa stwowych

(ok. 2 % warto ci ich obrotów), dotacje bud etu pa stwa oraz dewizy pochodz ce z

zagranicznych po yczek (zob. równie Smoli ska-Borecka 1994: 17 4 ). Wg szacunków (autor

nie mówi, na jakiej podstawie i przez kogo poczynionych) stary FOZZ mógł operowa

rocznie kwotami z przedziału 4-5 mld dolarów. Prawdopodobnie oprócz celów okre lanych

ustaw (obsługa długu zagranicznego) stary FOZZ pełnił te inne funkcje – Sakiewicz

wspomina o dotowaniu budowy gazoci gu w ZSRR, w jednej z notek prasowych przeczyta

mo emy, e stary FOZZ obsługiwał inwestycje Polski na Wschodzie (zob. ira 1992: 2).

Podkre lmy, e s to informacje o trudne (czy wr cz niemo liwe) do zweryfikowania, a zatem

ich wiarygodno stoi pod znakiem zapytania.

Zasadniczym przedmiotem naszej analizy b dzie druga faza istnienia FOZZ. Moc

ustawy z dnia 15 lutego 1989 roku (Dz. U. nr 6, poz. 31, zmiana ustawy Dz. U. nr 64, poz.

389, art. 5) FOZZ został powołany jako jeden z pa stwowych funduszy celowych. FOZZ

posiadał osobowo prawn , organami funduszu była Rada Nadzorcza (gdzie zasiadali przede

wszystkim ówcze ni wysocy urz dnicy Ministerstwa Finansów) oraz dyrektor generalny.

Ustawa stanowiła m.in., e zasadniczymi zadaniami funduszu było gospodarowanie

wydzielonym i nabytym mieniem stanowi cym własno skarbu pa stwa, gromadzenie

rodków finansowych przeznaczonych na obsług zadłu enia zagranicznego, prowadzenie

ksi gi zobowi za i nale no ci z tytułu kredytów i gwarancji pa stwowych, jak równie

spłacanie oprocentowania i rat polskiego zadłu enia zagranicznego. Dotacje z bud etu

pa stwa w latach 1989-90 wyniosły 9,8 bln starych zł. W rzeczywisto ci fundusz miał

zajmowa si potajemnym wykupywaniem na rynku wtórnym zagranicznego długu Polski za

pomoc podstawionych podmiotów. Poniewa wiarygodno Polski jako pa stwa była wtedy

4 W artykule tym autorka podaje ponadto (za GUS) cz ciowe dane dotycz ce rocznego bilansu FOZZ (lata

1987-88) oraz wysoko ci rocznych dotacji z bud etu.

mocno ograniczona na arenie mi dzynarodowej, cena polskiego długu na rynku wtórnym była

rednio czterokrotnie ni sza od nominalnej, w ró nych okresach wahała si od 12 do 45

centów za dolara (zob. Pazurski 2000: 67; P. K. 1992; Smoli ska-Borecka 1994: 17). W

wietle ówczesnego prawa mi dzynarodowego była to działalno nielegalna. Moc ustawy z

14 grudnia 1990 roku (Dz. U. nr 89, poz. 517, art. 5, pkt. 4) FOZZ został rozwi zany,

rozpocz cie likwidacji to stycze 1991 roku. 7 maja 1991 roku zostało wszcz te ledztwo

przez Prokuratur Wojewódzk w Warszawie w sprawie zagarni cia z funduszu znacznych

rodków, ledztwo sko czyło si w lutym 1993 roku. Skierowano do s du akt oskar enia,

obejmuj cy m.in. trzech byłych członków Rady Nadzorczej 5 i byłego dyrektora generalnego,

zarzucaj cy im marnotrawstwo ok. 1 bln starych zł (wg kursu walut z dn. 31.12.1995 – 3,5

bln starych zł). We wrze niu 1993 roku s d odesłał akta prokuraturze z zaleceniem powołania

innych biegłych w celu weryfikacji oszacowanych strat oraz prowadzenia dalszego ledztwa..

Nowy akt oskar enia skierowano do s du w styczniu 1998 roku, nie obejmował niektórych

wcze niej oskar onych osób. Straty, jakie poniósł skarb pa stwa w wyniku afery oszacowano

na 354 mln zł. Ponad połowa operacji prowadzonych w ramach FOZZ przyniosła straty.

Biegli ustalili równie , e gdyby FOZZ słu ył wył cznie skupowaniu długu Polski na rynkach

wtórnych, to powinien on skupi 3 razy wi ksz sum ni od rzeczywi cie skupionej.

Pierwsza rozprawa odbyła si w grudniu 2000 roku, proces trwał do pa dziernika 2001 roku,

kiedy to został zdj ty z wokandy, poniewa prowadz ca spraw s dzia Barbara Piwnik obj ła

funkcj ministra sprawiedliwo ci. Wyznaczono nast pc (s dzia Andrzej Kry e), proces

ponownie rozpocz ł si 30 wrze nia 2002 roku i jeszcze nie zako czył si (stan z maja 2004).

Jaki był cel FOZZ?

Wydaje si nam, e oprócz potajemnego skupywania polskiego długu na rynkach wtórnych

(działalno nielegalna wietle ówczesnego prawa mi dzynarodowego) istotn cz działa

FOZZ stanowiły operacje maj ce na celu wyprowadzenie spod kontroli pa stwa sporej cz ci

maj tku publicznego (por. Ło 2003). W tym sensie nie zgadzamy si z cz sto przywoływan

opini , e afera FOZZ była produktem ubocznym przemian ustrojowych 6 czy

niezamierzonym skutkiem chaosu instytucjonalnego, który towarzyszył przełomowi roku

1989. Słuszno naszego stanowiska zdaje si potwierdza kilka faktów:

5 Pó niej wobec jednego z nich wycofano oskar enie.

6 Na stanowisku takim stoi np. Leszek Balcerowicz. W swojej ksi ce 800 dni. Szok kontrolowany pisze: „W

1991 roku coraz gło niej było o ró nych zjawiskach negatywnych, które towarzyszyły narodzinom nowej

gospodarki. Chodziło o przejawy patologii wyst puj ce, cho w ró nej skali, w ka dej gospodarce rynkowej,

takie jak niepłacenie podatków czy nadu ycia finansowe” (1992: 156).

stopie skomplikowania transakcji finansowych pomi dzy ró nymi podmiotami

krajowymi i zagranicznymi zwi zanymi z FOZZ wiadczy raczej o istnieniu starannie

opracowanego planu ni o działaniach ad hoc , zaimprowizowanych w sytuacji

nadarzaj cej si okazji (Smoli ska-Borecka 1994: 16). Celowo tej zło ono ci

prawdopodobnie była dwojaka. Po pierwsze, sie powi za , licz ca ponad sto ró nych

podmiotów gospodarczych (polskie i zagraniczne banki, polskie i zagraniczne spółki,

cz z nich fikcyjna), dzi ki której dokonywano tysi ce operacji, tylko w pewnej

cz ci słu yła skupywaniu polskiego długu. Przede wszystkim umo liwiła

wyprowadzenie z FOZZ pieni dzy (Jakimczyk 2003a; Kania 2001; Krasnowska 2000;

Pytlakowski 2000). Po drugie zło ono ta tworzyła pewien rodzaj zasłony dymnej,

zacieraj cej lady operacji 7 ;

liczne transakcje FOZZ przeprowadzone zostały w stosunkowo krótkim przedziale

czasowym. Tu znowu w sposób uprawomocniony mo emy domniemywa , e nie

byłoby to mo liwe bez uprzednich planistyczno-logistycznych posuni (zob.

Smoli ska-Borecka 1994).

Kim s aktorzy odpowiedzialni za afer FOZZ?

Identyfikacja aktorów odpowiedzialnych za afer FOZZ jest w niemałym stopniu zadaniem

spekulatywnym. Akt oskar enia nie jest najlepszym tropem, gdy w naszym mniemaniu

obejmuje raczej wykonawców, a nie mocodawców. Dlatego dokona mo emy jedynie

logicznej rekonstrukcji faktów w oparciu o pewne zało enia.

Prób okre lenia aktorów stoj cych za afer FOZZ mo emy zacz od postawienia

najbardziej zasadniczego pytania – qui prodest ? Zanim na nie odpowiemy, musimy

przedstawi nast puj ce zało enie: elity partyjne PRL w sporej mierze zdołały

zreprodukowa własny status po roku 1989 8 . Wydaje si nam, e reprodukcja ta była mo liwa

m.in. dzi ki pozyskaniu rodków z FOZZ 9 :

7 Michał Falzmann, inspektor NIK, który badał spraw FOZZ, w jednej ze swych notatek słu bowych u ył

okre lenia „system generowania szumu informacyjnego” (zob. Dakowski i Przystawa 1992: 30).

8 Wg Edmunda Wnuka-Lipi skiego reprodukcja elit zarówno gospodarczych, jak i politycznych miała

stosunkowo szeroki zasi g (1996: 141-2). Zob. równie Wasilewski i Wnuk-Lipi ski 1995: 79; Wesołowski

1997: 243; Błasiak bdw oraz wyró nione przez Krzysztofa Jasieckiego cie ki wej cia do elity biznesu w III RP

(2002). Pami ta jednak nale y, e teza o stosunkowo szerokim rozmiarze biznesu nomenklaturowego (a wi c

po rednio teza o reprodukcji elit) oceniana jest krytycznie przez wielu autorów (zob. Kofman i Roszkowski

1999: 183-4, zwł. przypis 40).

9 Hipoteza ta wpisuje si w formuł kapitalizmu politycznego, sformułowan przez Jadwig Staniszkis. Pierwsza

faza kapitalizmu politycznego wi zała si z „przesuni ciem rodków i kapitału z sektora pa stwowego w r ce

prywatne” (Staniszkis 2001: 197).

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: