Fil4.pdf

Nauka i wiedza

Wstęp

1. Nauka

2. Empiryzm metodologiczny

3. Empiryzm genetyczny

4. Racjonalizm

5. „Przewrót kopernikański”

Słownik

Bibliograﬁa

Wstęp

Tym razem zajmiemy się zagadnieniami wiedzy i nauki. Skąd pochodzi nasza wie-

dza o świecie? Czy można dowieść teorii naukowych? Co wyróżnia metody na-

uki — czym różni się nauka od innych dziedzin, takich jak literatura, sztuka czy

religia? Czym różni się dobre wyjaśnienie od złego? Wkroczymy zatem na obszar

ﬁlozoﬁinauki , a także ﬁlozoﬁipoznania,czyli epistemologii .

Wiedza może być odnoszona do wszelkich form poznania. Zwykle, mówiąc o wie-

dzy, mamy jednak na myśli wiedzę nabytą , czyli zdobytą poprzez doświadczenie

bądź naukę. Teorię, wedle której umysł ludzki jest w chwili narodzin podobny do

niezapisanej tablicy, nazywa się empiryzmem . Empiryzm wiąże się z przekonaniem,

iż poznanie ludzkie (zdobywanie wiedzy) jest możliwe dzięki pięciu zmysłom (po-

znanie świata zewnętrznego) i introspekcji — analizie własnych procesów psychicz-

nych (poznanie świata wewnętrznego).

Empiryzm przeciwstawia się z kolei racjonalizmowi i natywizmowi. W sporze

o pochodzenie wiedzy racjonalizm upatruje naczelnego źródła poznania w rozumie,

a ponadto zakłada możliwość istnienia poznania całkowicie niezależnego od do-

świadczenia. Z kolei natywizm zakłada istnienie w umyśle ludzkim idei czy też cech

wrodzonych (przykładem natywizmu może być więc idealizm Platona).

W kolejnych wykładach zajmiemy się: deﬁnicją nauki i falsyﬁkacji, empiryzmem

genetycznym — rozstrzygającym problem genezy poznania, empiryzmem metodo-

logicznym — broniącym tezy głoszącej, że poznanie prawdziwe zawsze oparte jest

na poprzedzającym je doświadczeniu, racjonalizmem Kartezjusza i estetyką trans-

cendentalną (epistemologią) Kanta.

1. Nauka

Nauka jest powszechnie uznawana za najwartościowszy oraz najefektywniejszy ze

sposobów poznawania świata i przewidywania tego, co się może zdarzyć w przy-

szłości. To wszak nauka przyczyniła się do rozwoju cywilizacji, wynalezienia le-

karstw i narzędzi.

Oczywiście, nie wszystkie wynalazki naukowe przyniosły ludziom korzyści, trud-

no jednak nie zauważyć, iż to właśnie nauka pozwoliła człowiekowi na podporząd-

kowanie sobie w znacznym stopniu świata przyrody.

Metoda naukowa zakłada, że zanim zaufamy jakiemuś twierdzeniu, musimy przepro-

wadzić odpowiednie testy i szczegółowo obserwować ich wyniki. Polega więc na

rygorystycznym i bezstronnym zbieraniu danych, przeprowadzaniu eksperymen-

tów oraz poprawnym (logicznym) uogólnianiu wniosków płynących z zebranych

w ten sposób informacji. Nauka ma zatem za zadanie przedstawianie obiektyw-

nych wyników, które mogą zostać potwierdzone przez każdego, kto zechce powtó-

rzyć eksperyment.

Powyższy obraz metody naukowej łączy się z wiarą w wartość wnioskowania in-

dukcyjnego. Indukcja to rozumowanie polegające na wyprowadzaniu wniosków

ogólnych z przesłanek będących ich poszczególnymi przypadkami, ale także na

wyprowadzaniu uogólnień na podstawie obserwacji i eksperymentów. Na przykład

dokonanie wielu obserwacji różnych gatunków ssaków może nas doprowadzić do

stwierdzenia, iż wszystkie ssaki są żyworodne.

Przeciwieństwem indukcji jest dedukcja , czyli wnioskowanie, w którym konkluzja

musi być prawdziwa, jeżeli tylko prawdziwe są wszystkie przesłanki. Przykładem

poprawnej argumentacji dedukcyjnej jest sylogizm , czyli wnioskowanie pośrednie

ze zdań kategorycznych, złożone z dwu przesłanek, w których powtarza się ten

sam termin i wynikającej z nich logicznie konkluzji, np. jeśli każdy człowiek jest

ssakiem, a każdy ssak jest kręgowcem, to każdy człowiek jest kręgowcem.

O ile w przypadku dedukcji prawdziwość przesłanek gwarantuje prawdziwość

wniosków, o tyle wnioski rozumowania indukcyjnego, zbudowane w oparciu

o prawdziwe przesłanki, mogą być prawdziwe albo nie. Na przykład, jeśli znasz

się trochę na zwierzętach, to na pewno wiesz, iż sformułowany wyżej indukcyjny

wniosek — wszystkie ssaki są żyworodne — jest wnioskiem błędnym, istnieją bo-

wiem ssaki (kolczatka i dziobak), które znoszą jaja, czyli nie są żyworodne.

A zatem ostrożnie z indukcją! Wartość indukcji będzie tym większa, im więcej roz-

ważymy przypadków i im mniej uogólniający będzie nasz wniosek. Wystarczy je-

den przypadek przeczący naszej hipotezie, by uczynić ją bezwartościową.

Próbą przezwyciężenia słabości indukcji jako metody naukowej był falsyﬁkacjonizm

— zaproponowany przez Karla Poppera (1902–1994). Za kluczową kwestię uznał

on odróżnienie nauki od wszelkich pseudonauk, takich jak alchemia czy astrolo-

gia. Według Poppera nikt dotąd nie zdołał racjonalnie uzasadnić wnioskowania

indukcyjnego, gdyż z dużej liczby jednostkowych przypadków w żadnym razie nie

możemy wywnioskować uniwersalnej reguły — „Niewielkie znaczenie ma duża

ilość białych łabędzi, które moglibyśmy zaobserwować, bowiem nie uzasadnia ona

wniosku, że wszystkie łabędzie są białe”.

Dlatego też Popper zwrócił się w stronę metody dedukcyjnej polegającej na „spraw-

dzaniu” teorii — ze sprawdzanej teorii można dopiero wydedukować szczegółowe

twierdzenia, które następnie łatwo można eksperymentalnie przetestować. Pod-

stawową cechą teorii naukowej musi być zatem możliwość zanegowania jej na dro-

dze eksperymentu. Gdy wykażemy fałszywość jakiejś teorii, to musimy ją odrzucić

albo przynajmniej zmienić. Co więcej, przyjmując taką perspektywę, zauważymy,

iż zdania ogólne, pretendujące do miana teorii naukowych, znacznie łatwiej jest

sfalsyﬁkować niż udowodnić.

Jednocześnie, jeśli żadna możliwa obserwacja nie mogłaby sfalsyﬁkować anali-

zowanej przez nas teorii, to z pewnością nie mamy tutaj do czynienia z hipote-

zą naukową. I tak na przykład zdanie: „Jutro spadnie śnieg albo i nie spadnie”

z pewnością nie należy do domeny nauki, ponieważ nie istnieje zdarzenie, które

mogłoby je obalić. Ale już zdanie: „W Łodzi deszcz pada w każdy pierwszy pią-

tek miesiąca” spełnia wymogi prognozy naukowej. Jeśli w określonym przez nas

czasie będzie padał deszcz, to oznacza to potwierdzenie teorii, wystarczy jednak

jeden „pierwszy piątek miesiąca” bez deszczu, aby nastąpiło jej obalenie, czyli

falsyﬁkacja .

Jako naukowcy musimy zatem zaczynać od teorii, a dopiero później przeprowa-

dzać obserwacje, co oznacza, że nauka rozwĳasię na drodze prób i błędów. Teoria

naukowa musi być więc możliwa do obalenia, a zarazem powinna stawiać kolejne

prognozy.

Czy falsyﬁkacjonizm faktycznie dobrze tłumaczy rozwój nauki? Jak wiemy nie-

wiele faktów empirycznych przemawiało w XVI wieku za heliocentryczną teorią

Kopernika, a jeszcze na początku XX wieku astronomowie zdawali się ignorować

fakt, że orbita Merkurego nie odpowiada przewidywaniom mechaniki newto-

nowskiej. Gdyby więc uczeni zawsze postępowali zgodnie z postulatami Poppera,

musieliby odrzucić wiele ze swoich najlepszych teorii. Falsyﬁkacjonizm nie wy-

jaśnia bowiem w sposób adekwatny wielu znaczących punktów zwrotnych w hi-

storii nauki.

Dopiero na początku lat sześćdziesiątych amerykański ﬁlozof Thomas Kuhn (1922–

–1995) zaproponował ujęcie, które pozwoliło usunąć niezgodność danych histo-

rycznych z postulatami metodologii nauk ścisłych. W znacznie większym stopniu

niż Popper zwrócił on uwagę na społeczne i instytucjonalne uwarunkowania spo-

sobu uprawiania nauki. Według Kuhna nauka funkcjonuje zwykle w ramach pew-

nego systemu podstawowych założeń, zwanego paradygmatem , ale ma też fazy wy-

jątkowe i rewolucyjne, kiedy stary paradygmat się załamuje i po jakimś okresie ry-

walizacji zostaje zastąpiony nowym.

To właśnie obecność jednego paradygmatu (zbioru reguł) przyjętego przez wspól-

notę naukową oddziela naukę od nie-nauki. Kiedy, dzięki eksperymentom, pozna-

ne zostaną nowe aspekty rzeczywistości, niewpisujące się w ów paradygmat, to po-

czątkowo są one traktowane jako niezbyt istotne anomalie. Jednak — jeśli takich

świadectw i sprzeczności pojawia się więcej — musi to doprowadzić do wyłonienia

się nowego paradygmatu tłumaczącego również najnowsze fakty i odkrycia. W ta-

kiej sytuacji coraz więcej uczonych zaczyna porzucać stary paradygmat, zastępu-

jąc go nowym, a zjawisko to określane jest mianem rewolucji naukowej . Czyli nauka

rozwĳasię na zasadzie następujących po sobie przeskoków paradygmatu.

Ciekawym spojrzeniem na naukę jest stanowisko Paula K. Feyerabenda

(1924–1994). Feyerabend w sposób przekonujący pokazał jałowość i problema-

tyczność wielu teorii pretendujących do całościowego i porządkującego ujmowa-

nia rzeczywistości. Zauważył, iż konfrontowanie teorii naukowych jedynie z da-

nymi pochodzącymi z doświadczenia grozi dogmatyzmem, bowiem fakty, do któ-

rych odwołują się naukowcy, nie są wobec sprawdzanej teorii neutralne, co więcej

— w ramach innej teorii mogłyby w ogóle nie uchodzić za fakty.

Dlatego też bronił „pluralizmu teoretycznego”, zgodnie z którym rzetelna ocena

teorii naukowych wymaga nie tylko konfrontacji z wynikami doświadczenia, ale

także z alternatywnymi założeniami teoretycznymi. A zatem nie powinniśmy od-

rzucać niczego jedynie z tego powodu, że nie mieści się to w obowiązujących kano-

nach racjonalności. W takim ujęciu to właśnie odrzucanie kanonów i paradygma-

tów jest warunkiem rozwoju — „Bez chaosu nie ma wiedzy. Bez częstej rezygnacji

z rozumu nie ma postępu”.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: