TAMERLAN.pdf

POCZĄTKI NA STEPACH

1336–1370

Timur, Pan Koniunkcji, był największym azjatyckim zdobywcą,

jakiego znała historia. Syn przywódcy pomniejszego plemienia był nie tylko

najdzielniejszym z dzielnych, ale także mężem niezwykle rozważnym,

hojnym, doświadczonym i wytrwałym człowiekiem; połączenie tych cech uczyniło go

niezrównanym przywódcą ludów i istnym bogiem wojny, którego uwielbiały

wszystkie warstwy ludności (...). Celem Timura była chwała i,

podobnie jak w przypadku wszystkich zdobywców, czy to starożytnych,

czy współczesnych, wzrostowi jego potęgi towarzyszył straszliwy rozlew krwi.

Czasem nakazywał masakrę z zemsty lub z ostrożności, ale przyczyną

bardzo niewielu rzezi było czyste okrucieństwo.

podpułkownik P.M. Sykes A History of Persia (Historia Persji)

liną na swą armię. Jego liczne wojska pokrywały równinę Czibukabad, leżącą

na północny wschód od Ankary, niczym ciemna, przerażająca plama. Wódz kazał

konnym łucznikom uformować szeregi, które ciągnęły się aż po horyzont i ginęły

w słonecznej poświacie. Wszyscy czekali na sygnał do ataku: 200 000 wojowników

pochodzących z najdalszych rubieży państwa, od Armenii po Afganistan, od Sa-

markandy po Syberię. Byli pewni swej siły, zdyscyplinowani i zahartowani w ogniu

bitew. Nigdy nie zaznali porażki.

Przez 30 lat ci ludzie, ich ojcowie i synowie jak burza przetaczali się przez

pustynie, stepy i góry Azji, siejąc śmierć i zniszczenie. Pod ich naporem jedno po

drugim upadały wielkie miasta Wschodu. Antiochia, Aleppo, Balk, Bagdad,

R ankiem 28 lipca 1402 roku niemłody władca patrzył ze wzniesienia nad do-

Damaszek, Delhi, Herat, Kabul, Sziraz i Isfahan zmieniły się w dymiące zgliszcza.

Wszystkie ludy padały na kolana przed niepokonanymi tatarskimi hordami, które

zabijały, gwałciły, grabiły i paliły, znacząc swój szlak przez kontynent kolejnymi

triumfami i straszliwymi trofeami. Na każdym polu bitwy pozostawiały krwawe

wieże i piramidy głów obciętych wrogom: okrutne ostrzeżenie dla tych, którzy

śmieli im się przeciwstawić.

Teraz, patrząc na odległą sylwetkę siedzącego na koniu człowieka, która ryso-

wała się nad nimi na tle nieba, wojownicy szykowali się do kolejnego zwycięstwa.

Ich władca zasłużył na wspaniale brzmiące tytuły: Pan Szczęśliwych Koniunkcji

(co odnosiło się do zapowiadającego powodzenie układu planet w chwili jego na-

rodzin), Zdobywca Świata, Cesarz Swych Czasów, Niepokonany Pan Siedmiu

Krain. Jedno z imion pasowało do niego bardziej niż inne: Timur, Bicz Boży.

Stojąc pod rozpalonym letnim niebem i patrząc w dół, władca był spokojny.

Kilka chwil przed najważniejszą bitwą życia czuł tylko niezachwianą wiarę w swo-

je przeznaczenie, które dotąd go nie zawiodło. Zsiadłszy z ogiera, ukląkł, żeby od-

mówić zwyczajowe modlitwy do stworzyciela wszechświata, rozciągając się po-

kornie na spękanej ziemi, poświęcając swoje zwycięstwa Allachowi i prosząc, by

nadal otaczał boską łaską Swego sługę. Potem wstał, wyprostował 66-letnie plecy,

proste jak zwykle u jeźdźca, i spojrzał na pole walki, gdzie czekali jego ukochani

synowi i wnukowie: przyszłość dynastii Timura.

Lewym skrzydłem dowodzili jego syn książę Szach Ruch i wnuk Chalil Suł-

tan. Strażą przednią kierował inny wnuk, sułtan Husajn. Trzeci w kolejności syn

Timura, książę Miranszach, prowadził do boju prawe skrzydło wojsk, na czele

awangardy mając swego syna, Abubakra. Jednak zamglone oczy władcy prawdo-

podobnie spoczęły najdłużej na głównym trzonie armii, mieniącym się jak w ka-

lejdoskopie skupisku żołnierzy pod dowództwem jego wnuka i dziedzica, księcia

Mohammeda Sułtana. Nad ich głowami wznosił się królewski znak Timura, buń-

czuk z końskiego włosia, zwieńczony złotym półksiężycem. Żołnierze przybyli

prosto ze stolicy – Samarkandy – odróżniali się od steranych w bojach towarzyszy

wspaniałymi strojami. Każdy oddział lśnił innym kolorem: karmazyn i fiolet obok

żółci i bieli. Do barwy oznaczeń, tarcz i siodeł dopasowane były włócznie, kołcza-

ny, pancerze i buzdygany. Przed wojownikami stało 30 machin zniszczenia: bojo-

we słonie, które Timur zdobył w 1398 roku w podbitym Delhi. Na ich grzbietach,

ukryci w drewnianych wieżyczkach, czekali łucznicy i miotacze płomieni.

Jak napisał XV-wieczny syryjski kronikarz Ibn Arabszach, armia tatarska przed-

stawiała straszliwy widok. „Zdawało się, że dzikie bestie zostały zebrane i rozrzu-

cone po ziemi, a gwiazdy rozproszone, gdy jego armia przelewała się tam i z po-

wrotem, [zdawało się], że góry chodzą, kiedy się poruszała, że wywracają się groby,

kiedy maszerowała, a ziemia zdawała się trząść od gwałtownych ruchów”.

Naprzeciwko zastępów Timura na równinie stał jego najpotężniejszy nieprzy-

jaciel. Osmański sułtan Bajazyt I, nazywający się zbrojnym ramieniem islamu,

wystawił do walki porównywalne siły. Jego wojska składały się z 20 000 serbskiej

jazdy, konnych spahisów, nieregularnej kawalerii i pieszych oddziałów z prowin-

cji w Azji Mniejszej. Sułtan osobiście dowodził zgromadzonymi w centrum 5000

janczarów – zaczątkiem regularnej piechoty – wspomagany przez trzech synów,

książąt Musę, Isę i Mustafę. Ruchami prawego skrzydła kierował Łazarewicz,

chrześcijański szwagier Bajazyta, lewemu wydawał rozkazy kolejny syn władcy,

książę Sulejman Czelebi. Tureccy żołnierze, bohaterowie spod Nikopolis, gdzie

w 1396 roku pokonali europejskich krzyżowców i zdławili płomień krucjat, byli

spragnieni, wyczerpani i zniechęceni po serii forsownych marszów. Jeszcze przed

rozpoczęciem bitwy genialny manewr taktyczny Timura poważnie osłabił ich mo-

rale. Zaledwie tydzień wcześniej zajmowali wzniesienie, na którym teraz stała armia

wroga. Pozorując ucieczkę, Tatarzy wywiedli ich w pole, pospiesznie wrócili, zatruli

zapasy wody, splądrowali niebroniony obóz i opanowali tureckie pozycje.

Przeciwnicy czekali w ciszy i bezruchu. Nagle w szeregach konnicy Timura

zapanował zamęt: konie wyczuły zbliżający się atak. Zaraz potem ciszę rozerwały

huk potężnych kotłów oraz dźwięk cymbałów i trąb, znak, że zaczyna się bitwa.

Dolina wypełniła się echem łoskotu kopyt, świstem strzał i brzękiem metalu ude-

rzającego o metal. Przez równinę ruszyła wspaniała serbska jazda; pancerze lśniły

jasno w kłębach duszącego kurzu. Pod naciskiem Serbów lewe skrzydło tatarskie

zaczęło się cofać, broniąc się kolejnymi falami strzał i podpalonej nafty. Na pra-

wym skrzydle ludzie Abubakra w deszczu grotów natarli na oddziały księcia Cze-

lebiego i walcząc jak lwy, przerwali szeregi Turków. W tej chwili tatarska konnica

Bajazyta nagle zmieniła front i zaatakowała od tyłu Macedończyków i Turków

Czelebiego. Był to krytyczny moment, który zdecydował o załamaniu się turec-

kiego ataku. Timur – mistrz podstępu – od miesięcy zabiegał o przeciągnięcie Ta-

tarów służących w wojskach sułtana na swoją stronę, grając na ich poczuciu lojal-

ności plemiennej i obiecując bogatsze łupy. Widząc, że jego oddziały ulegają

przewadze Tatarów, a w prawym skrzydle osmańskiej armii, zaatakowanej przez

konnicę wnuka Timura, sułtana Husajna, zapanował zamęt, Czelebi uznał bitwę

za przegraną i uciekł z pola walki z resztą swoich ludzi.

Obserwację zdarzeń, które rozgrywały się w leżącej pod jego stopami dolinie,

przerwało Timurowi pojawienie się wspaniale uzbrojonego jeźdźca. Zeskoczyw-

szy z rumaka, ulubiony wnuk władcy, Mohammed Sułtan, przykląkł na jedno ko-

lano i błagał dziadka, by pozwolił mu dołączyć do boju i wykorzystać do końca

przewagę nad wrogiem. Timur z powagą wysłuchał słów młodzieńca i skinął głową.

Mohammed Sułtan, nieustraszony wojownik i godny dziedzic, był jego dumą.

Elitarne oddziały z Samarkandy i gwardziści władcy natarli na serbskich jeźdź-

ców, którzy, ujrzawszy, że Czelebi opuszcza pole bitwy, zachwiali się pod atakiem

i ruszyli za uciekającym księciem w kierunku Brusy. Był to bolesny cios dla Baja-

zyta: do dyspozycji pozostała mu jedynie piechota. Wkrótce sprawy przybrały jesz-

cze gorszy obrót. Główne siły tatarskie – 80 pułków i budzące przerażenie bojowe

słonie – ruszyły naprzód i zmiażdżyły turecką piechotę. Ci, którzy jeszcze żyli

i walczyli, zginęli na miejscu lub zostali pojmani w niewolę.

Bajazyt, władca, na którego dźwięk imienia zamierały serca królów i książąt

Europy, znalazł się na skraju całkowitej klęski. Większa część jego wojsk uciekła.

Sułtana nie opuściły jedynie oddziały janczarów i odwody. Mimo to się nie pod-

dawał. Zażarta walka trwała aż do wieczora. Żołnierze Bajazyta dzielnie bronili

swego władcy.

„Byli jednak jak ktoś, kto grzebieniem zmiata kurz, osusza morze sitem lub

waży góry na szalkach – pisał Arabszach. – Z chmur gęstego kurzu wyrzucali nie-

przerwanie ulewę bełtów i czarnych strzał w kierunku gór i pól pełnych owych

lwów, a naganiacz Przeznaczenia i myśliwy Losu wypuścili swe psy przeciw sta-

dom bydła i wciąż pokonywali, i byli pokonywani, i sieczeni przez fale ostrych

strzał, aż stali się niczym jeże, a bitewny zapał rozgrzewał te gromady od wschodu

słońca do wieczora, kiedy armie żelaza zwyciężyły i wobec ludzi Rum* odczytane

zostały wersety Zwycięstwa ” 1 . Wówczas ich siły wyczerpały się, a oddziały na linii

walki i rezerwy zostały zdziesiątkowane, nawet najdalszy z wrogów nacierał na

nich, gdy chciał, a obcy rąbali ich mieczami i włóczniami i napełniali stawy ich

krwią, a bagna ich kończynami, a Ibn Osman [Bajazyt] został wzięty i skrępowany

pętami jak ptak w klatce”.

Bitwa pod Ankarą położyła kres potędze Bajazyta. Timur odniósł największe

ze swoich zwycięstw. „Od Irtyszu i Wołgi po Zatokę Perską, od Gangesu do

Damaszku i Archipelagu, Azja była w ręku Timura – pisał Edward Gibbon. – Jego

armie były niepokonane, jego ambicje nieskończone. W swej gorliwości mógł za-

pragnąć podboju i nawrócenia chrześcijańskich królestw Zachodu, które drżały

już na dźwięk jego imienia”. Timur stał u wrót Europy. Jej słabi, skłóceni i ubodzy

królowie – Henryk IV w Anglii, Karol VI we Francji, Henryk III w Kastylii –

rzeczywiście drżeli na myśl o tym, z jaką łatwością ten przybywający znikąd wódz

powalił ich najgroźniejszego wroga. Natychmiast pośpieszyli z listami pełnymi

powinszowań i deklaracji dobrej woli pod adresem „najbardziej zwycięskiego i ła-

godnego księcia Timura”. W ten sposób mieli nadzieję zapobiec inwazji. Wszyscy

lękali się jego następnych posunięć.

W obozie tatarskim, przeciwnie, panował spokój. Ludzie Timura, od najwyż-

szych emirów po szeregowych żołnierzy, zastanawiali się, co teraz uczyni ich wład-

ca. Być może poprowadzi ich hordy dalej na Zachód, do krajów chrześcijańskich,

by siać zniszczenie wśród niewiernych i zasłużyć na jeszcze większą łaskę w oczach

Allacha. A może skieruje się na Wschód, aby stawić czoło innemu niewiernemu,

potężniejszemu od tamtych, chińskiemu cesarzowi z dynastii Ming. Takie decyzje

mogły jednak poczekać.

Tymczasem dla władcy i jego wojowników najważniejsze było świętowanie

ich największego triumfu. Żołnierze brodzili w zwałach ciał na przesiąkniętym

krwią polu bitwy, obcinając głowy martwych wrogów, by, jak to mieli w zwyczaju,

* Rum to turecka nazwa Rzymu: władcy osmańscy pretendowali do tytułu dziedziców

cesarstwa rzymskiego i nazywali się sułtanami Rum (przyp. tłum.).

ZŁOTA ORDA

Astrachań

J. Bałchasz

STEP

GŁODOWY

Morze

Aralskie

Signak

Sabran

CHOREZM

KYZYŁ-KUM

Jasi

Talas Aszpara

Issyk-kuł

Julduz

Urgencz

Otrar

Kat

Aksu

Taszkient

FERGANA

Andidżan

KARA-KUM

Chodżent

Morze

Kaspijskie

Buchara Samarkanda

Kokand

Kaszgar

Kaszka-daria

Karshi

Szachrisabz

Jarkand

PAMIR

Derbend

Dżurdżan

Sabzauar Tus

Niszapur Meshed

Sułtanija

Amul

Astarabad

Merw

Termez

Chotan

Sari

Kazwin

Andhoi

Balk

Raj

MAZANDARAN

BAKTRIA

KUNLUN

Wielka Pustynia Słona

CHORASAN

PAŃSTWO HULAGU

Herat

Kabul

Peszawar

KASZMIR

Ghazni

Ojczyzna Timura:

Mawarannar i państwo Czagataja

SISTAN

0 50 100 150 200 mil

Kandahar

160 320 kilometrów

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: